J AMES JONES 
KROXVIUE 
613 RICHARDS ST j m 



Marietta College Library. 




assa-aaaf • 



KOHELETH: 

SEF 

Cyfres o Bregethau. 



PARCH. W. R EES, 

(HIRAETHOG,) CAERLLEON, 
( Gynt o Lansanan. ) 



"CHWILIODD Y PREGETHWR (KOHELETH) AM EIRIAU CYMERADWY ; 
A'R HYN OEDD YSGRIFENEDIG OEDD UNIAWN, SEF_ 

geiriau gwirionedd." — Pregethwr xii."* 




LLUNDAIN : 

ARGRAFFWYD GAN R. SAMUEL, CITY BUILDINGS, CATTLE MARKET, N. 



M. DCCC. LXXXI. 



SO 



KOHELETH: 

SEF 

CYFRES BREGETHAU. 



AT Y DERBYNWYR. 



Anerch. — Yr oedd yn ddefod gan ein hen dadau, y 
Puritaniaid, i wneyd cyflwyniad o bob llyfr a gyhoeddent 
i ryw noddwr galluog a fuasai yn gynorthwyol iddynt i 
ddwyn y gwaith allan drwy y wasg. Y mae enwau eu 
cymwynaswyr caredig hyny yn cael eu cadw felly mewn 
parchus goffadwriaeth, o genhedlaeth i genhedlaeth, i ddar- 
Uenwyr a hoffwyr gweithiau yr hen awdwyr; pe amgen, 
buasai enwau amryw o honynt wedi eu claddu mewn 
ebargofiant yn hir cyn hyn. Felly y digwyddasai i enw 
a choffadwriaeth yr "Ardderchog Theophilus" hwnw, oni 
buasai ddarfod i Luc gyflwyno ei Efengyl a'r Actau iddo, 
canys nid oes crybwylliad arall am ei enw yn un man. 

Pe gwnaethwn i ryw gyflwyniad ffurfiol felly o'r gyfrol 
hon, dyledus arnaf, yn bendifaddeu, fuasai ei chyflwyno i'r 
cyfaill caredig a rhyddfrydig, Mr. Thomas Thomas, Ty'ny- 
wern ? Groeswen, ger Pontypridd, yr hwn a fu y prif anogwr 



vi. 



At y Deihynwyr, 



a chefnogydd i'w thynu oddiwrthyf, a'i dwyn allan fel y 
gwelir hi yn awr o flaen y cyhoedd. Dylwn hefyd ddiolchus 
gydnabod caredigrwydd parod Mr. H. Lewis, Llewelyn 
Lodge, Bodedeyrn, Mori, yr hwn, yn gyntaf o bawb, pan 
ymddangosodd yr hysbyslen, a anfonodd ei enw fel tanys- 
grifiwr am ddeg o gopiau. Y mae yn bleser genyf fi 
gyflwyno fel hyn ddiolchus gydnabyddiaeth i'r ddau gyfaill 
cymwynasgarol, a hyderaf nad blin iddynt hwythau fydd ei 
derbyn; buont yn fwy o nerth a chynorthwy i'r awdwr, yn 
ei berthynas a'r anturiaeth hon, na'r holl filoedd Cymry yn 
y dref fawr y bu ef yn llafurio yn eu mysg drwy ystod 
deuddeg ar hugain o flynyddoedd goreu ei fywyd gyda'u 
gilydd. Taerineb y cyntaf o'r ddau a enwyd — taerineb 
hafal i'r eiddo y weddw daer yn y ddameg — a orthrechodd 
yr anhueddgarwch cryf oedd ynof i ymgymeryd a chyhoeddi 
cyfrol o'm pregethau. Cawswn lawer o anogaethau o'r 
blaen; a thua deuddeg mlynedd yn ol, copiais ddeg neu 
neu ddeuddeg o'm pregethau gyda'r bwriad o'u cyhoeddi y 
pryd hwnw ; ond wedi ail fwrw golwg drostynr, rhoddais y 
bwriad o'u cyhoeddi i fyny, am nad oeddynt wrth fy modd, 
ac nid ydynt felly eto chwaith ; a gwaith anhawdd oedd 
ail ymgymeryd a'r gorchwyl. Am y rhan fwyaf o'r pethau 
a gyhoeddaswn o'r blaen, er boddlonrwydd fy ewyllys fy 
hun, yn benaf, y bu hyny ; end daeth y Koheleth hwn 
allan, fel y 116 aur a wnaeth Aaron, ar gais ereill ; ond 
hyderaf ei fod, er ei holl ddiffygion, yn amgenach article 



At y Derby nwyr. 



vii. 



na'r 116 hwnw. Ymdeimlaf yn dawel yn hyn, beth bynag ? 
nas gall hyn o bregethau ddim yn erbyn y gwirionedd, ond 
dros y gwirionedd, hyd eithaf fy ngwybodaeth i dr gwirion- 
edd ; felly gobeithiaf y gallant fod, i ry w fesur, yn gynorth- 
wyol i'r gwirionedd. 

Drwg oedd genyf orfod gadael allan amryw o bregethau 
yr amlygodd rhai cyfeillion eu dymuniadau am eu cael yn y 
gyfrol hon; hyny fu, "Am nad oedd iddynt le yn y llety." 
Wedi dyfod o honof i'r penderfyniad i ddwyn y gyfrol allan, 
teimlwn yn awyddus ar fod i gyfran arbenig o honi gyfarfod, 
i ryw raddau, ag amgylchiadau neillduol yr amser presenol 
hwn, pan y mae llifeiriant Annuwiaeth, Anffyddiaeth, a 
Defodaeth, yn dyrchafu eu twrf a'u tonau mor uchel o'n 
hamgylch. 

"Mi a heneiddiais, ac nis gwn ddydd fy marwolaeth,' , 
ebai y tad Isaac pan y teimlai frys i gyflawni gorchwyl olaf 
ei fywyd, fel y tybiai ef. Felly, bellach, rhaid i minau 
ddwedyd, "Mi a heneiddiais," er yn rhagor na thriugain 
mlynedd ieuengach nag oedd y Patriarch hwnw pan lefar- 
odd efe y geiriau hyny. Petr apostol, hefyd, yn ei hen- 
aint, a ddy wedai, " Gan wybod y bydd i mi ar frys roddi fy 
nhabernacl hwn heibio;" oblegid hyny, teimlai yntau yn 
awyddus i gwblhau tystiolaeth ei fywyd dros yr efengyl drwy 
ysgrifenu ei epistol olaf hwnw i fod er gwasanaeth i'r eglwys, 
iV sefydlu a'i chadarnhau hi yn y ffydd wedi ei ymadawiad 
ef. Yn gyffelyb i'r apostol, yn hyn o beth, gwn inau y bydd 



viii. 



At y Derbynwyr, 



i mi cyn hir bellach, ddodi y pin ysgrifenu hwn heibio; ac y 
mae y wybodaeth o hyny, yn un peth, yn peri i mi deimlo 
yn awyddus ar fod iddo adael ei dystiolaeth hon, yr olaf fe 
ddichon, i sefyll ac aros yn dystiolaeth o blaid "y ffydd a 
roddwyd unwaith i'r saint," wedi i mi fyned o'r golwg, Eto, 
y mae yn chwith genyf y meddwl am ddodi hen gydymaith 
fy neheulaw am yspaid mwy na haner can' mlynedd heibio ; 
ond "myned heibio" yw dull a defod y byd hwn erioed, yn 
ei dda a'i ddrwg, ei waith a'i ddychymyg, "ac nid oes ym- 
aros" na "dinas barhaus" i'w chael yma. 

O herwydd y rhesymau a grybwyllwyd, bu raid cadw 
allan y pregethau y cyfeiriwyd atynt, i roddi lie i'r rhai ar 
Rhagluniaeth, Llyfr, ac Efengyl Duw, &c., lie y cyfeirir at 
rai o'r profion o'u ddwyfolrwydd. Ni cheisid, ac ni ellid, o 
fewn cylch cyfyng tair neu bedair o bregethau, ragor nac 
arwain y darllenydd megis i gwr maes toreithiog y profion 
hyny. Buasai yn ofynol cael rhywun llawer galluocach nag 
Awdwr y Koheleth hwn at y gorchwyl o lwyr fedi a chy- 
nhauafu cynyrch y maes hwnw ; ond " Yr hyn a allodd hwn, 
efe a'i gwnaeth," yn y gobaith y gallai fod yn offerynol i 
dueddu meddyliau rhai darllenwyr — darllenwyr ieuainc yn 
neillduol — i ymofyn yn mhellach, a chwilio yn fanylach i'r 
mater pwysig, er meddu "Uawn sicrwydd deall" yn ngwir- 
ioneddau y gair a'r efengyl, fel gair ac efengyl Duw. 

Wrth derfynu hyn o anerch, dymunaf gyflwyno fy 
nghydnabyddiaeth ddiolchus i weinidogion yr efengyl, yn 



At y Derby nwyr. 



ix. 



Eglwyswyr ac Ymneillduwyr, a anfonasant eu henwau fel 
Tanysgrifwyr am y gyfrol hon, ac i bawb oil, a phob un a 
wnaeth hyny. 

Fy nymuniad yw, ar fod i'r Koheleth hwn ddwyn lies 
a bendith i bob ty y caffo dderbyniad i mewn. 

Byddwch Wych. 



aiTN WYSI J± 3D . 



, PREGETH I. 

YR HANFOD DRAGWYDDOL. 

"A dywedodd Moses wrth Dduw, Wele, pan ddelwyf fi at feibion 
Israel, a dywedyd wrthynt, Duw eich tadau a'm hanfonodd atoch ; 
os dywedant wrthyf, Beth yw ei enw Ef? beth a ddywedaf fi wrthynt? 
A Duw a ddywedodd wrth Moses, Ydwyf yr Hwn Ydwyf. Dy- 
wedodd hefyd, fel hyn yr adroddi wrth feibion Israel, Ydwyf a'm 
hanfonodd atoch. " — Exodus hi. 13, 14. 

■ PREGETH II. 

ANNIBYNIAETH DUW. 

Y Duw a wnaeth y byd, a phob peth sydd ynddo, gan ei fod yn 
Arglwydd nef a daear, nid yw yn trigo mewn temlau o waith dwylaw ; 
ac nid a dwylaw dynion y gwasanaethir Ef, fel pe byddai arno eisieu 
dim ; gan ei fod Ef yn rhoddi i bawb fywyd, ac anadl, a phob peth 
oil. " — Actau xvii. 24, 25. 

PREGETH III. 
MAWREDD DUW. 

"O'r gogleddwynt y daw hindda : y mae yn Nuw ogoniant mwy 
ofnadwy. Am yr Hollalluog, ni allwn ni mo'i gael Ef : ardderchog 
yw o nerth, a barn, a helaethrwydd cyfiawnder : ni chystuddia Efe. 
Am hyny yr ofna dynion Ef ; nid edrych Efe ar neb doeth eu calon, " 
— Job xxxvii. 22-24. - 



xii. 



Cynwysiad. 



PREGETH IV. 

GWIRIONEDD DUW — Y LLWON DWYFOL. 

"Fel mai byw fi, medd y Brenin, enw yr hwn yw Arglwydd y 
lluoedd, cyn sicred a bod Tabor yn y mynyddoedd, a Charmel yn 
y mor, efe a ddaw." — Jeremia xlvi. 18. 

PREGETH V. 

CARIAD DUW. 

"Anwylyd, carwn ein gilydd; oblegid cariad, o Dduw y mae; a 
phob un a'r sydd yn caru, o Dduw y ganwyd ef, ac y mae efe yn 
adnabod Duw. Yr hwn nid yw yn caru, nid adnabu Dduw ; oblegid 
Duw, cariad yw. Yn hyn yr eglurwyd cariad Duw tuag atom ni, 
oblegid danfon o Dduw ei unig-anedig Fab i'r byd, fel y byddem fyw 
trwyddo Ef." — I loan iv. 7-9. 

PREGETH VI. 

AMYNEDD DUW. 

" A Duw yr amynedd a dyddanwch a roddo i chwi synied yr un 
peth tuag at eich gilydd yn ol Crist Iesu." — Rhufeiniaid xv. 5. 

PREGETH VII. 

TRUGAREDD DUW. 

"Mor werthfawr yw dy drugaredd, O Dduw ! Am hyny yr ym- 
ddiried meibion dynion dan gysgod dy adenydd. " — Sahn xxxvi. 7. 

PREGETH VIII. 

DOETHINEB DUW. 

"Eithr yr ydym ni yn llefaru doethineb Duw mewn dirgelwch, sef 
y ddoethineb guddiedig, yr hon a ragordeiniodd Duw cyn yr oesoedd 
i'n gogoniant ni. " — 1 Corinthiaid ii. 7. 



Cynwysiad. 



xiii. 



PREGETH IX. 

LLYWODRAETH DUW. 

"Yr Arglwydd a barotodd ei orseddfainc yn y nefoedd, a'i 
freniniaeth Ef sydd yn llywodraethu ar bob peth. " — Salm ciii. 19. 

PREGETH X. 

HOLLWYBODAETH A HOLLBRESENOLDEB DUW. 

"Arglwydd, chwiliaist, ac adnabuost fi," &c, &c. 
Salm cxxxix. 1-12. 



PREGETH XI. 

LLYFR DUW. 

"Ceisiwch allan o Lyfr yr Arglwydd, a darllenwch ; ni phalla un o 
hyn, ac ni bydd un heb ei gymhar ; canys fy ngenau, Efe a orchymyn- 
odd, a'i Yspryd, Efe a'u casglodd hwynt." — Esaia xxxiv. 16. 

PREGETH XII. 
LLYFR D U W — E T O. 

PREGETH XIII. 

CYSEGR DUW. 

"Gorsedd ogoneddus; ddyrchafedig o'r dechreuad yw lie ein cysegr 
ni. O Arglwydd, gobaith Israel, y rhai oil a'th wrthodant a warad- 
wyddir ; ysgrifenir yn y ddaear y rhai a giliant oddiwrthyt, am iddynt 
adael yr Arglwydd, ffynon y dyfroedd byw." — Jeremia xvii. 12, 13. 

PREGETH XIV. 

BARNEDIGAETHAU DUW. 

"Fel hyn y dangosodd yr Arglwydd i mi, ac wele ef yn ffurfio 
ceiliogod rhedyn," &c, &c. — Amos vii. 1-6. 



xiv. 



Cynwysiad. 



PREGETH XV. 

EFENGYL DUW. 

"Eithr yr ydwyf yn hysbysu i chwi, frodyr, am yr efengyl a 
bregethais i chwi, nad yw hi ddynol ; canys nid gan ddyn y derbyn- 
iais i hi, nac y'm dysgwyd, eithr trwy ddadguddiad Iesu Grist." — 
Galatiaid i. 1 1 , 12. 

PREGETH XVI. 
EFENGYL DUW — ETO. 

PREGETH XVII. 

GWAITH DUW. 

"Gweddi Habaccuc y proffwyd, ar Sigionoth, Clywais, O Ar- 
glwydd, dy air, ac ofnais : O Arglwydd, bywha dy waith yn nghanol 
y blynyddoedd, par wybod yn nghanol y blynyddoedd ; yn dy lid 
cofia drugaredd. " — Habaccuc in. I, 2. 

PREGETH XVIII. 
GWAITH DUW-ETO, 

PREGETH XIX. 
DYN DUW. 

"Ac ymarfer dy hun i dduwioldeb. " — 1 Timotheus iv. 7. 

PREGETH XX. 
GWAS DUW. 

"Ac ni chododd proffwyd eto yn Israel megis Moses, yr hwn a 
adnabu yr Arglwydd wyneb yn wyneb. Yn mhob rhyw arwyddion a 
rhyfeddodau, y rhai yr anfonodd yr Arglwydd ef i'w gwneuthur yn 
nhir yr Aifft, ar Pharao, ac ar ei holl weision, ac ar ei holl dir ef. 
Ar yr holl law gadarn, ac yn yr holl ofn mawr, y rhai a wnaeth 
Moses yn ngolwg holl Israel." — Deuteronomium xxxvi. 10-12. 



Cynwysiad. 



xv> 



PREGETH XXL 
GWEINIDOGAETH YSPRYD AC EGLWYS DDUW. 

"Ac y mae yr Yspryd a'r briodasferch yn dywedyd, Tyred. A'r 
hwn sydd yn clywed, dyweded Tyred. A'r hwn sydd a syched arno, 
deued. A'r hwn sydd yn ewyllysio, cymered ddwfr y bywyd yn 
rhad." — Datguddiad xxii. 17. 



PREGETH XXII. 

ANGELION DUW. 

"Bendithiwch yr Arglwydd, ei angelion Ef, cedyrn o nerth, yn 
gwneuthur ei air ef ; gan wrando ar leferydd ei air Ef. Fy enaid, 
bendithia yr Arglwydd. " — Saint ciii. 20. 



TR AETHOD AU. 



I.— GWEINIDOGAETH GAIR DUW. 
II.—AWDURDOD Y SWYDD WEINIDOGAETHOL. 
III.— TWYLL OFFEIRIADAETH. 



PREGETH I. 



"YDWYF."— YR HANFOD DDWYFOL. 



"A Duw a ddywedodd wrth Moses, Ydwyf yr Hwn Ydwyf ; dy- 
wedodd hefyd, fel hyn yr adroddi wrth feibion Israel, Ydwyf a'm 
hanfonodd atoch. " — Exodus hi. 14. 

Ni feddyliasai neb llai na Duw byth dystioliaethu fel hyn 
am dano ei hun. Ni fu dyn erioed ar y ddaear, nac angel 
yn y nefoedd chwaith, a ddychymygasai am ateb y cwestiwn, 
"Beth yw dy enw di?" yn y fath ymadrodd a hwn; a phe 
gallasai creadur gynyrchu y cyfryw feddwl, ynfydrwydd, 
cabledd, a rhyfyg ynddo fuasai iddo osod y meddwl hwnw 
allan mewn ymadrodd o'r fath yma am dano ef ei hunan. 
Saif yr ymadrodd, gan hyny, yn golofn dystiolaeth drwy 
holl oesau'r ddaear o hanfodiad personol un Duw byw tra- 
gwyddol ac anfeidrol, yn erbyn syniadau'r annuwiaid o bob 
rhyw a math. Cyhoeddiad o'r Enw Mawr am unwaith 
i'w gadw a'i gofio byth yw hwn. Sylwer yn 

I. Ar gynwysiad yr Enw. Beth a fynai yr anfeidrol 
drosglwyddo i'n meddyliau ni am dano Ef drwy yr enw hwn 
a ddyry arno ei Hun — Ydwyf yr Hwn Ydwyf? Ydwyf, 
am neu o herwydd fy mod, fel yr aralleiria rhai yr ymad- 
rodd, yn arwyddo 

1 



2 



Roheleth. 



i. Bdd nad oes un rheswm am ei fodoliaeth Ef, ond ei 
hanfodaeth yu wiig. Cawn y rheswm am fodoliaeth pawb 
a phob peth arall yn nghan y pedwar henuriad ar hugain 
ger bron yr orseddfainc (Dat. iv. u), " Canys Ti a greaist 
bob peth; ac o herwydd dy ewyllys Di y maent, ac y 
crewyd hwynt." Dyna y rheswm, yr unig reswm, am eu 
hanfodiad hwy oil. Ewyllys y Bod digreuedig yw ffynon- 
ell wreiddiol bodoliaeth y nefoedd a'r ddaear a'u holl luoedd 
hwynt; o'r ffynon dragwyddol hon y llifodd hi allan yn ei 
hamrywiaethau diderfyn o fydoedd, a'u helfenau, a'u creadur- 
iaid, yn weledig ac anweledig, yn anianol ac yn ysprydol, 
yn anifeilaidd a rhesymol, yn farwolion ac anfarwolion. 
Ond nid oes un rheswm i'w roddi am ei fodoliaeth Ef ei 
hun; ie, ni fedd Efe ei hunan un rheswm i'w roddi am ei 
hanfodaeth, ond "Ydwyf" am fy mod, nid am ddarfod i 
mi ewyllysio hyny; ynfydrwydd fyddai y cyfryw dybiaeth. 
Y Bod sydd yn hanfodi o angenrheidrwydd ei natur, y mae 
yn bocloli erioed heb ddechreuad iddo. Nid oes a wnelo 
yr ewyllys ddwyfol ddim oil a'r mater hwn. Nid oes a 
wnelo yr ewyllys ddwyfol ychwaith a hanfodiad y priodol- 
eddau hyny yn ei natur a alwn Ei briodoleddau naturiol, 
megis Hollalluowgrwydd, Hollwybodaeth, Hollbresenoldeb, 
Annibynolrwydd, &c, y maent oil ynddo Ef o angenrheid- 
rwydd ei natur, yn gystal ag y mae ei fodoliaeth felly; yn 
y pethau hyn nid oes ganddo ewyllys. Ond am y rhai a 
alwn ei Briodoleddau Moesol, y maent yn wahanol. Yr 
ewyllys ddwyfol sydd yn rheoli gweithrediadau y priodol- 
eddau naturiol — ei Hollalluowgrwydd, ei Hollwybodaeth, 
&c, yn holl oruchwyliaethau creadigaeth, rhagluniaeth, a 
gras. Nid o angenrheidrwydd ei natur y creodd Efe un 
byd nac un creadur erioed, ond " O herwydd dy ewyllys Di 
y maent, ac y crewyd hwynt." Ewyllysio creu; ewyllysio 
cynal a llywodraethu; ac ewyllysio trugarhau ac achub. 



Y? Hanfod DdwyfoL 



2. "Ydwyf." Y Bod sydd yn hanfodi erioed o angen- 
rheidrwydd ei natur, ac yn parhau yr un yn ddigyfnewid 
byth oddiar yr un angenrheidrwydd. Y ffaith — y gwirion- 
edd mawr — y datguddiad a wnaeth Efe o hono ei Hun a 
gynwysir yn yr enw gogoneddus hwn a ddygodd y syniadau 
am Fod Tragwyddol, Hunanhanfodol, Hollbresenol, An- 
nghyfnewidibl, &c., i gyraedd meddwl creadur. Ni chen- 
hedlodd meddwl y creadur erioed, ac ni chenhedlasai byth, 
y cyfryw syniadau o hono ei hun. "Nid adnabu y byd 
trwy ei ddoethineb" a'i athroniaeth mo Dduw; yn ol y 
syniad hwn am dano, ni allodd, er chwilio ac ymbalfalu am 
dano, "ei gael Ef." Nid oes dim tebyg iddo i'w gael yn 
holl hanes ei ymchwilio a'i ymbalfalu am dano Ef; yn yr 
Ysgrythyrau Hebreig yn unig y ceir y syniad hwn am 
Dduw; ac nid ffrwyth ymchwiliadau y genedl hono ei hun 
ydyw; yr oedd llawer cenedl fwy crafT ac ymchwilgar yn y 
byd na hi pan y daeth hi i feddiant o'r syniad goruchel; 
nid cig a gwaed a'i dadguddiodd iddi, felly rhaicl ddarfod 
iddi hi ei gael oddiuchod drwy ddadguddiad o hono ei Hun 
iddi gan Dduw; "fel y mae y nefoedd yn uwch na'r ddaear," 
felly uwch yw y meddwl hwn na meddwl creadur. 

3. Ydwyf. Y Bod sydd yn meddu perffaith adnabydd- 
iaeth o hono ei Hun yn holl gyflawnder anfeidrol ei hanfod. 
Tybiwn nad oes gan yr anifail un ymwybyddiaeth o hono 
ei hun ar wahan oddiwrth arall; y mae yn greadur byw, yn 
gweled, yn clywed, yn arogli, yn teimlo, ac yn symud; 
medda ar reddfau sydd yn ei ysgogi i weithredu yn ol an- 
sawdd ei natur. Ond y Myfi nid yw ynddo. Ni cheir y 
Myfi yn un creadur ar y ddaear ond yn y dyn, a'r My f iaeth 
hwn sydd yn ei wneyd yn anesmwyth ynddo ei hun, ac yn 
anfoddlawn arno ei hun, nes y mae yn troi i chwilio am 
dano ei hun a'i gael allan. Y mae wedi bod wrthi yn mhob 
cenhedlaeth ac oes yn chwilio ac yn ymbalfalu am dano 



4 



Koheleth. 



ei hun, heb ei gael ei hunan eto. Beth yw y meddwl sydd 
yn ymweithio o'i fewn — yn dyfalu ac yn dyfeisio, yn ofni, 
yn gobeithio, yn ad-o\ygu ac yn r/iag~o\ygu; yn mha le y 
mae y gwreiddiau, a beth yw achosion y meddylddrychau a 
ymgodant ynddo — a mil a mwy o gyffelyb ymholion a ym- 
gyfodant o'i flaen, megis o ddyfnderau ei natur; ymholion 
y llafuriodd lawer i geisio eu hateb, ond erioed nis gallodd 
wneyd i foddlonrwydd. Pan megis yn ceisio ymsuddo i 
waelod cyfrinion cuddiedig ei natur, torodd y Salmydd 
duwiol allan un tro gan ddywedyd, "Ofnadwy a rhyfedd 
y'm gwnaed," ac yn y fan yna y gadawodd efe ei hun, 
ac yn y fan yna hefyd rhaid i bob hunan-ymchwilydd adael 
ei hunan yn y diwedd. Pe caffem gyfleusdra i ymofyn a 
phob angel yn y nefoedd am eu profiad a'u gwybodaeth 
hwythau am danynt eu hunain, diau mai yr un stori a gaem 
ganddynt, " Yn erbyn ei angelion y gosododd Efe ynfyd- 
rwydd," neu anmherfifeithrwydd. Efe yw yr unig Ydwyf 
perffaith, am ei fod yn ei adnabod, yn dirnad, ac yn am- 
gyffred ei Hun yn berffaith, a hyny nid trwy chwilio a 
myfyrio arno ei Hun, fel y gwna y creadur, ond y mae ei 
hunan-adnabyddiaeth Ef ynddo yn wreiddiol a gogyhyd 
dragwyddol a'i Hanfod, a hysbys i Dduw (gan hyny) ei 
weithredoedd oil erioed." Iddo Ef nid oes dim wedi myned 
heibio, dim yn ddyfodol, pob peth yn gyd-bresenol ger ei 
fron bob amser — "Cofiwch y pethau gynt erioed, canys 
Myfi ydwyf Dduw ac nid neb arall; Duw ydwyf, ac heb 
fy math • yn mynegi y diwedd o'r dechreuad, ac er cynt yr 
hyn ni wnaed eto \ yn dywedyd, Fy nghyngor a saif, a'm 
holl ewyllys a wnaf." (Esa. lxvi. 9, 10.) "Wele, mawr 
ydyw Duw," ac Efe yn unig a all ddywedyd Ydwyf am 
dano ei Hun. 

II. Achlysur y Dadguddiad hwn hono ei Hun a wnaeth 
Duw i Moses, Galwasai yr Arglwydd ar Moses o'r berth 



5 



oedd yn llosgi gan dan, ond heb ei difa, gan orchymyn 
iddo fyned at Pharaoh yn ei enw a'i awdurdod Ef, a dwyn 
plant Israel o gaethiwed yr Aifft, &c. Ceisiai Moses yn 
mhob modd ymesgusodi, "A dywedodd Moses, Wele, pan 
ddelwyf fi at feibion Israel, a dywedyd wrthynt, Duw eich 
tadau a'm hanfonodd atoch; os dywedant wrthyf, Beth yw 
ei enw ef? beth a ddywedaf fi wrthynt?" Y mae rhywbeth 
yn ddieithr yn ngofyniad Moses; canys yr oedd efe newydd 
gael enw o enau yr Hwn oedd yn llefaru wrtho o'r berth — 
yn dywedyd, " Myfi yw Duw dy dadau, Duw Abraham, a 
Duw Isaac, a Duw Jacob." Er hyny y mae Moses am gael 
enw yr Hwn oedd yn ei alw, ac yn ei anfon i waredu ei 
bobl o'r Aifft. Yr oedd yr enw a roddasai angel y berth 
arno ei Hun yr un mwyaf pwrpasol i lefaru ynddo wrth 
feibion Israel, dybiasem ni. Arglwydd Dduw eich tadau; 
pa enw arall a allasent hwy ddymuno gael ! Pan lefarai 
Moses ac Aaron wrth Pharaoh, yr enw "Arglwydd Dduw 
Israel," neu "Duw'r Hebreaid," a ddefnyddient, ond pan 
lefarent wrth feibion Israel, " Arglwydd Dduw eich tadau, 
Duw Abraham, Duw Isaac, a Duw Jacob " oedd yr enw, 
yr enw gwerthfawrocaf ac anwylaf ganddynt o bob enw a 
allesid ei swnio yn eu clustiau, gallem feddwl. Pa beth, 
gan hyny, a barai i Moses ofyn y cwestiwn hwn? 

i. Dichon ei fod yn petruso wrth edrych ar fawredd y 
gwaith yr oedd efe yn cael ei anfon i'w gyflawni, nes yr 
ymddangosai iddo fel peth anhygoel, os nad anmhosibl i'w 
ddwyn i ben. Yr oedd yn beth newydd, ac yn beth nad 
oedd son am ei gyffelyb o'r blaen er pan oedd dynion ar y 
ddaear; gan hyny, ewyllysiai Moses gael enw newydd, an- 
adnabyddus o'r blaen, ar yr Hwn oedd yn ei anfon ef fel 
offeryn yn ei law i wneyd y gwaith newydd a rhyfeddol 
hwn. Ymsyniai ynddo ei hun, fe ddichon, nad oedd yr 
holl amlygiadau o Dduw yn hanes eu tadau Abraham, 



6 



Roheleth. 



Isaac, a Jacob, a'u gwaredigaethau hwy, i'w cydmaru a 
mawredd y gwaith o waredu Israel o gaethiwed yr Aifft. 
Galwasai Duw Abraham allan o wlad ei enedigaeth, ac ar- 
weiniasai ef bob cam o'r wlad hono i'r wlad a addawasai 
Efe ei roddi yn etifeddiaeth iddo ef ac i'w had, ond nid 
oedd neb ond Abraham a Sarah ei wraig, a'u gweision, a'u 
morwynion, a golud Abraham mewn anifeiliaid ac ysgrub- 
liaid, yn perthyn i'r ymfudiad hwnw; a beth oedd hyny 
wrth symud cenedl gyfan o bobl o'r naill wlad i'r Hall, yn 
chwe' chan mil o nifer, heblaw y plant; llawer yn eu mysg 
yn hen bobl; llawer yn llesg a gweiniaid; llawer o wrag- 
edd tyner a'u babanod ar eu bronau. Heblaw hyny, yr 
oedd Abraham yn wr rhydd i fyned lie y mynai pan y 
mynai; nid oedd llywodraeth ei wlad yn ymyraeth dim oil 
a'i symudiadau ef; ond yr oedd plant Israel yn gaethion yn 
yr AifFt; a llywodraeth yr Aifft, y llywodraeth gryfaf ar y 
ddaear y pryd hwnw, yn eu dal yn ei gafaelion tynion, ac 
yn penderfynu na ollyngai hi mo honynt o'i gwasanaeth ar 
un cyfrif. Nid rhyfedd os ymddangosai eu gwaredigaeth i 
Moses y pryd hwn fel yn anmhosibl; ac mai ofn mai yn 
fethiant y troisai yr anturiaeth a barai iddo ymbil mor daer 
am gael ei esgusodi rhag cynyg ymaflyd ynddi; ond gan 
fod y gwr a lefarai wrtho o'r berth yn gwrthod derbyn ei 
holl esgusodion, y mae y gwr Moses yntau am gael enw ar 
yr Hwn oedd yn ei anfon at y gwaith a fuasai yn ateb i'r 
amgylchiad — enw a fuasai yn cynwys ynddo sicrwydd cyf- 
lawniad y gwaith, er yr holl anhawsderau a safent ar y 
ffordd; Wei, "Fel hyn yr adroddi wrth feibion Israel, gan 
ddywedyd, Ydwyf a'm hanfonodd atoch." Dyna ddigon 
ar gyfer pobpeth, mewn un gair ! " Y mae y gwaith y fath 
na chlybuwyd erioed son am ei gyffelyb, pwy a'i cyflawna?" 
Ydwyf ! " Y mae Israel yn gaethion dan law Pharaoh 
greulawn, ac yn ngafael yr awdurdod gryfaf ar y ddaear, 



Yr Hanfod DdwyfoL 



1 



awdurdod na ollynga byth mo'i gafael ar ei hysglyfaeth, 
ond ar waethaf ei chalon, a phwy a ddichon ei gorthrechu?" 
Ydwyf ! Dywedodd yr Hwn oedd yn llefaru o'r berth with 
Moses y buasai i'r genedl, ar ol eu gwaredu o'r Aifft, wasan- 
aethu Duw yn yr anialwch hwnw o flaen Horeb a Sinai. " Pa 
fodd y dygir hwynt yma?" gallasai Moses ofyn, "y mae y 
Mor Coch rhwng yr Aifft a'r anialwch hwn, pa fodd y 
gellir eu dwyn yma?" Trwy waelod y mor ar dir sych. 
"Pwy a wna ffordd yn y mor drwy y dyfroedd dyfnion?" 
Ydwyf! "Pwy a'u cynal ac a'u harweinia trwy'r anialwch 
mawr ac ofnadwy, 6 lie nad oes hau na medi/ 'trwy dir 
diffaeth a phyllau;' tf tir sych diffaeth heb ddwfr, lie mae 
seirff tanllyd ac yscorpionau — tir nad aeth gwr trwyddo, ac 
na thrigodd dyn ynddo;" a phwy a ddichon ddarostwng a 
goresgyn y wlad a addawyd iddynt, sydd yn cael ei medd- 
iannu gan genhedloedd mwy a chryfach o lawer nac 
Israel, a chanddynt ddinasoedd caerog hyd y nefoedd — 
Pwy a wna y pethau mawrion ac ofnadwy hyn oil?" 
Ydwyf! Myfi a'u gwnaf. Lluosoger a mwyhaer y 
rhwystrau a'r anhawsderau hyd eithaf gallu meddwl a 
dychymyg i wneyd, a dyma un gair, un enw ar eu cyfer a'u 
symuda ac a'u dilea hwynt oil ar unwaith, ac am byth — 
"Ydwyf!" Ie, fel y dywed yr hen air, "Peth hawdd 
ydyw dyweyd, ond peth arall ydyw g wneyd." Dywedodd 
dynion fel Senacherib a Nebuchodonosor, a 11a wer o'u blaen 
ac ar eu hoi hwy, y gwnaethent bethau aruthrol ac ofnadwy, 
na allasant byth eu cyflawni. Do ; ond nid felly yr Ydwyf 
sydd yn llefaru yn y berth; iddo Ef y mae cyflawni ei 
air mor hawdd a llefaru y gair. Wrth anerch y genedl 
a ddygasai Moses o'r Aifft, ac a arweiniasai trwy'r anial- 
wch, y mae Joshua, olynydd Moses, yr hwn a oresgynodd 
ac a ranodd wlad yr addewid yn etifeddiaeth i'r llwythau, 
yn dywedyd wrth y bobl, "Ac wele fi yn myned heddyw 



8 



Koheleth 



i ffordd yr holl ddaear, a chwi a wyddoch yn eich holl 
galonau, ac yn eich holl eneidiau, na phallodd dim o'r holl 
bethau daionus a lefarodd yr Arglwydd eich Duw am 
danoch chwi, hwy a ddaethant oil i chwi, ac ni phallodd 
dim o honynt." (Josh, xxiii. 14.) Tua phedair blynedd a 
thrigain cyn hyny y dadguddiasai Duw ei Hun i Moses o'r 
berth dan yr enw newydd "Ydwyf," ac yn awr, wele yr 
enw hwnw wedi ei wirio a'i gyflawni oil yn oil yn ei berthynas 
a goruchwyliaeth y waredigaeth fawr o'r Aifft a sefydliad y 
gwaredigion mewn cyflawn feddiant o wlad yr addewid. 
"Daethant oil i ben, ni phallodd tin." 

2. Peth arall, ni a dybiwn, a barai i Moses ofyn y cwest- 
iwn, "Beth yw ei enw Ef?" oedd ei awydd am adnabydd- 
iaeth helaethach o Dduw, er cadarnhad ei ffydd ynddo, fel 
y gallai fyned at ei waith mawr yn fwy calonog a hyderus. 
Po helaethaf fyddo adnabyddiaeth yr enaid o Dduw, mwyaf 
oil fydd ei nerth a'i wrolder i sefyll a gweithio dros Dduw— 
"Y bobl a adwaenant eu Duw fyddant gryfion ac a ffyn- 
ant." (Dan. xi. 32.) Myfyriodd Moses lawer yn ddiau ar 
yr enw gogoneddus hwn ar ei ffordd o Midian i'r Aifft ; a 
phan y safai ger bron Pharaoh i lefaru wrtho genadwri 
Duw, ac y cyflawnai y rhyfeddodau a'r gweithredoedd 
nerthol yn nhir Ham, ac wrth y Mor Coch, teimlai fod yr 
Ydwyf tragwyddol a'i adnoddau anfeidrol wrth ei gefn i'w 
arddel a'i lwyddo, a, " Trwy ffydd y gadawodd efe yr Aifft, 
heb ofni Hid y brenin, canys efe a ymwrolodd fel un yn 
gweled yr anweledig." (Heb. xi. 27.) Wrth fendithio y 
Uwythau cyn ac yn ymyl marw, tynodd ei holl enaid allan 
pan ddaeth at Joseph, a chlimax y fendith hono oedd, "Ac 
ag ewyllys da Preswylydd y berth delo bendith ar ben 
Joseph, ac ar goryn yr hwn a neillduwyd oddiwrth ei 
frodyr." (Deut. xxxiii. 16.) Tarawodd y cof am hen 
weledigaeth y berth yn Horeb ddeugain mlynedd o'r blaen 



Yr Hanfod Ddwyfol. 



9 



gyda goleuni a nerth ar ei feddwl, a rhoddodd yntau enw 
newydd ar yr Hwn a lefarasai wrtho o ganol y berth yn 
llosgi gan dan, enw a ddefnyddir yn fynych eto yn nghan- 
iadau y Saint — " Preswylydd y berth." 

Ymweithiodd Moses yn mhellach ac yn ddyfnach i fyn- 
wes yr Anfeidrol nac yr un arall o ddynion sanctaidd yr 
Hen Destament. Tynodd enw newydd arall ar Sinai i 
gyfarfod a'r amgylchiad yr oedd efe ag Israel ynddo ar y 
pryd hwnw, yr hwn a ddaw dan sylw dro arall. Cafodd 
Moses waith mwy i'w wneyd dros Dduw nac a gawsai yr 
un o'i flaen nac ar ei ol, ac i'w addasu a'i nerthu i gyflawni 
y gwaith hwnw cafodd fyned yn nes at Dduw, ac yn ddyfn- 
ach i'w gyfrinach na neb arall; felly dywed yr Arglwydd am 
dano, pan lefarodd- Miriam ac Aaron yn ei erbyn — "Yna 
disgynodd yr Arglwydd yn ngholofn y cwmwl, ac a safodd 
wrth ddrws y babell, ac a alwodd ar Aaron a Miriam, a 
hwy a aethant allan ill dau, ac Efe a ddywedodd, Gwran- 
dewch yr awr hon fy ngeiriau. Os bydd proffwyd yr Ar- 
glwydd yn eich mysg, mewn gweledigaeth yr hysbysaf 
iddo, neu mewn breuddwyd y llefaraf wrtho. Nid felly y mae 
fy ngwas Moses, yr hwn sydd ffyddlon yn fy holl dy. Wyneb 
yn wyneb y llefaraf wrtho; mewn gwelediad, nid mewn 
damegion, ond caiff edrych ar wedd yr Arglwydd; pa ham, 
gan hyny, nad oeddych yn ofni dywedyd yn erbyn fy ngwas, 
sef yn erbyn Moses? A digofaint yr Arglwydd a enynodd 
yn eu herbyn hwynt, ac Efe a aeth ymaith." (Num. xii. 
6-8.) "Ac ni chododd proffwyd eto yn Israel megis Moses, 
yr hwn a adnabu yr Arglwydd wyneb yn wyneb. Yn 
mhob rhyw arwyddion a rhyfeddodau, y rhai yr anfonodd 
yr Arglwydd i'w gwneuthur yn nhir yr Aifft, ar Pharaoh, 
ac ar ei holl weision, ac ar ei holl dir ef. Ac yn yr holl 
law gadarn, ac yn yr holl ofn mawr, y rhai a wnaeth Moses 
yn ngolwg holl Israel." (Deut. xxxiv. 10-12.) 



10 



Koheleth, 



II. Gwerth yr enw hwn i wasanaeth ffydd yr Eglwys 
drwfr oesau. Y mae yr enwau a roddodd yr Anfeidrol arno 
ei Hun yn ei air y trysorau gwerthfawrocaf i ni o'r oil a 
gynwysir yn y Gair. Y mae pob peth ein iachawdwriaeth 
ni — pob peth bywyd, gobaith, ffydd, cynhaliaeth, cysur a 
diddanwch eglwys Dduw yn y byd, oil wedi eu trysori yn 
yr enwau a roddodd Efe arno ei Hun yn ysgrythyr y gwir- 
ionedd. Y mae yr enw a rydd yr Addawr wrth bob addewid 
yn wystl gymaint ag ydyw gwerth anrhydedd a gogoniant 
yr enw, y cyflawnir hi i'r llythyren o honi, yn ei phryd, fel 
y cyflawnwyd yr addewid o waredigaeth Israel o'r Aifft. 
Ni phallodd dim o bethau daionus yr addewid hono, 
daethant oil i ben. Y mae yr "Ydwyf" yn y testyn wrth 
gefn pob addewid sydd eto heb eu cyflawni, ac y mae yn yr 
addewidion hyny waredigaethau llawer mwy, hyd yn nod 
na'r waredigaeth hono o'r Aifft; a thrachefn, yr un o 
Babilon, a gwaredigaethau drwy rwystrau mwy, a gwrth- 
wynebiadau cryfach nac oedd ar ffordd y ddwy hyny; yn 

i. G waredigaeth had Israel o Aifft eu caethiwed ysprydol 
dan anghrediniaeth, a'u dygiad i ryddid a dedwyddwch 
Canaan yr efengyl yn y dyddiau diweddaf. Y mae llawer o'r 
addewidion hyn yn yr Hen Destament a'r Newydd. Wrth 
edrych ar, a meddwl am eu cyflwr yn nghaethiwed eu 
hanghrediniaeth a'u gelyniaeth yn erbyn yr efengyl — eu 
bod wedi parhau yn y cyflwr hwn am ddwy fll o flynydd- 
oedd, mor anghrediniol a gelynol yn awr ag oeddynt yn 
nyddiau'r apostolion, na ddarfu i'r hyn oil a wnaeth yr 
Eglwys Gristionogol hyd yma er eu dychwelyd, effeithio na 
menu dim arnynt fel cenedl (ond yn unig ychydig bersonau), 
tuedda hyn i lesghau ffydd yr eglwys yn sicrwydd cyflawniad 
yr addewid; ond pan feddylio fod yr "Ydwyf" digyfnewid 
yn sefyll yn gefn i'r addewidion hyn oil — mai ei addewidion 
Ef ei hun ydynt, a'u bod oil ynddo Ef yn "Ie" ac "Amen," 



Yr Hanfod DdwyfoL 



ii 



cadarnheir ei ffydd yn sicrwydd y cyflawniad, a bod " yn 
haws i'r nef a'r ddaear fyned heibio" nac i un iod o honynt 
ballu na methu. Megis yn y dyddiau y daeth yr hen genedl 
i fyny o wlad yr AirTt y dangoswyd iddi ryfeddodau a baras- 
ant i'r mor megis ddychrynu a chilio, i'r mynyddoedd lamu 
fel hyrddod, a'r bryniau fel wyn defaid — -"a wnaethant i 
dduciaid Edom synu, a chedyrn hyrddod Moab i doddi 
ymaith," &c. Ac megis y bu pan y gwaredwyd hi o gaeth- 
iwed Babilon, pan oedd yr holl genhedloedd cylchynol yn 
"synu ac yn arswydo," ac yn dywedyd, "Yr Arglwydd a 
wnaeth bethau mawrion i'r rhai hyn;" felly gwna Efe 
ryfeddodau mwy eto pan ddelo dydd eu gwaredigaeth fawr, 
eu rhyddhad o efynau eu hanghrediniaeth i ben. Bydd eu 
dychweliad yn un wyrth fawr nad oes gyffelyb iddi yn hanes 
y gwyrthiau gynt — yn wyrth ger bron llygaid yr holl genhedl- 
oedd y maent yn wasgaredig yn eu mysg, pryd y genir y 
genedl i'r Eglwys Efengylaidd ar unwaith, mewn un dydd. 
Dyna y pryd y dychryna Anffyddiaeth, y gesyd eu Haw ar 
ei genau, ac y " tawa fel careg." Yr " Ydwyf " a lefarodd 
yn y berth a lefarodd hefyd y pethau hyn, ac Efe a'u dwg 
oil i ben, "ni phalla un," fel y cynawnodd Efe yr holl 
addewidion am y waredigaeth o'r AirTt yn ystod y trigain 
mlynedd canlynol i gyhoeddiad yr enw mawr hwnw yn y 
berth yn Horeb. 

2. Dychweliad yr holl genhedloedd i'r ffydd yn Nghrist 
oddiwrth eu holl eilunod a'u coel-grefyddau, yn un cyflawn- 
der a chyfangorff, wedi y delo "Y Gwaredwr o Seion i droi 
ymaith annuwioldeb oddiwrth Jacob." "Ac yna holl Israel 
a fydd gadwedig," a bydd eu hadferiad a'u himpiad hwy 
drachefn yn eu holewydden eu hun, yn fywyd o feirw i'r 
cenhedloedd yn gyffredinol. Nid yw ffydd yr eglwys eto 
wedi dyfod i'r nerth angenrheidiol i wireddoli yr addewidion 
lawer sydd yn y Gair am y pethau mawrion hyn; edrycha 



12 



Koheletk 



llawer o Gristionogion ar y fath addewidion fel yn fwy o 
farddoniaeth — desgrifiadau awenyddol, a'u bod i edrych 
arnynt a'u deall felly, ac nid pethau i'w cyflawni yn llythyr- 
enol mewn ffeithiau. Ond ai felly y mynai yr Hwn a 
addawodd i'w bobl Ef ddeall ei air a'i addewidion a "gyfryng- 
odd Efe trwy lw?" Faint bynag o farddoniaeth oedd yn yr 
addewidion a'r llwon am y gwaredigaethau o'r Aifft a 
Babilon, cyflawnwyd pob un i'r llythyren a'r iod — " Daeth- 
ant oil i ben, ni phallodd dim," canys Yr Ydwyf ei Hun 
a'u llefarasai, ac Efe a'u cyflawnodd; ond os na chyflawnir 
yr addewidion am waredigaeth fawr yr Iuddewon a'r Cenhedl- 
oedd o gaethiwed eu hanwybodaeth a'u hanghrediniaeth yn 
llythyrenol, yr un modd ag y cyflawnwyd yr addewidion am 
y gwaredigaethau cenedlaethol a thymorol hyny, bydd cwmwl 
annileadwy yn aros ar ogoniant yr " Ydwyf" a addawodd. 

3. Adgyfodiad y meirw a gogoneddiad y saint yn y 
dydd diweddaf. Nid oes dim yn farddonol yn ngwisgiad 
yr addewidion am hyny. Llefarodd yr Ydwyf yn y berth 
pan ddaeth Efe, y tan ysol ei Hun, i breswylio yn mherthen 
dynoliaeth, mewn geiriau symlion pendant ar y mater hwn 
lawer gwaith, gan ddywedyd, " Myfi a'i hadgyfodaf ef." 
Ac, " Y mae yr awr yn dyfod pan y caifT pawb sydd yn y 
beddau glywed ei leferydd Ef, a hwy a ddeuant allan," &c. 

"Anmhosibl! Ynfydrwydd!" gwaedda AnfTyddiaeth ac 
Annuwiaeth gyda'u gilydd. Pa beth? "Ai anghredadwy 
y bernir gyda chwi," AnfTyddiaeth ac Annuwiaeth, "y 
cyfyd Duw y meirw?" " Ie," medd AnfTyddiaeth, "Anghred- 
adwy y bernir genyf fi ddarfod i Dduw erioed ddyweyd y 
gwnai Efe y fath beth, na darfod iddo erioed ymyraeth dim 
oil a threfn a deddfau anian ar un achlysur, nac y gwna 
Efe hyny byth; ac nad yw yr holl wyrthiau y cymer eich 
Beibl arno roddi hanes am danynt yn ddim oil ond ffug- 
chwedlau celwyddog o ddyfais twyll-offeiriadaeth i synu a 



Yr Hanfod DdwyfoL 



hudo dynion ehud a gweinion i wneyd ysbail ac enw o hon- 
ynt." "Ie," medd Annuwiaeth, "Anghredadwy y bernir 
genyf fi fod Duw o'r fath y soniwch chwi am dano yn 
bodoli o gwbl. Ni fu i anian a'i deddfau, ei chreaduriaid 
a'i helfenau, Greawdwr o'r fath y dychymygwch chwi am 
dano yn bodoli. Nid oes duw arall, nac oes Duw, amgen 
na naturiaeth ei hun, yr hwn dduw y mae pawb a phob- 
peth yn rhanau o hono; ac nid yw yr holl ddigwyddiadau 
a'r cyfnewidiadau a gymerant le beunydd o'n hamgylch yn 
ddim oil ond gwaith y duw hwn, natur, yn dadanhuddo ei 
hun drwy rym naturiol ei ddeddfau cynhenid a gwreiddiol. Po 
fwyaf yr ymchwiliaf i gyfrinion mynwes y duw hwn, mwyaf 
oil yr wyf yn cael fy argyhoeddi a'm sicrhau mai felly y mae.? 

Wei, "Deuwch yn nes a'ch cwyn," eich dwyoedd. Dygwch 
eich rhesymau cadarnaf am eich credoau. Ymostyngwch, 
er hyny, i gydymddyddan a ni, er ein bod gymaint is law 
i chwi mewn gwybodaeth a doethineb. Yr ydym ni yn 
credu yn modoliaeth Un Ydwyf, Un Duw byw personol 
ac anfeidrol, yn Greawdwr a Llywodraethwr pob peth, ac 
yn Farnwr pawb; ac yr ydym ni yn credu ddarfod i'r Duw 
Hwnw roddi dadguddiad o hono ei Hun a'i ewyllys i ni yn 
Ysgrythyrau yr Hen Destament a'r Newydd — bod yr holl 
Ysgrythyr wedi ei roddi drwy ei ysprydoliaeth Ef, ac felly 
fod pobpeth a gynwysir ynddi — yn hanesion a thystiolaethau, 
yn broffwydoliaethau ac addewidion a bygythion — yn wir- 
ioneddau dilys a safadwy. Chwi a addefwch, canys nis 
gellwch ei wadu, a dyweyd y lleiaf, i luoedd o ddynion llawn 
mor ddoeth, mor ddysgedig, mor ddeallus, mor ymofyngar, 
ac mor alluog a'r rhai penaf a goreu o honoch chwi sydd 
yn fyw heddyw, ddarfod i luoedd o'r cyfryw ddynion 
(meddwn) o wahanol wledydd a chenhedloedd, ac mewn 
gwahanol oesau, gredu yn, cydnabod ac addoli, a gweddio 
ar yr Ydwyf — y Duw Hwnw; a chredu fod y llyfr hwnw a 



14 



Koheteth. 



ddirmygwch chwi yn wir a phur Air Duw, ac ymorphwys 
ar ei dystiolaethau ef fel unig graig eu gobaith — rhaid i 
chwi gydnabod y pethau hyn, heb achos i neb ddiolch i 
chwi am hyny. Gan hyny, yr ydym ninau, y bobl syml a 
gwledig, nad ydym yn meddu nac yn honi y ddysg a'r 
ddoethineb a'r wybodaeth a feddwch chwi, yr ydym ni, 
meddwn, yn teimlo y gallwn heb ryfygu, anturio nesau 
atoch, ac ymresymu a chwi ar y mater mawr hwn. Ie, y 
mae genym hawl i wneyd felly, canys nid iawn fyddai i ni 
oddef i chwi gymeryd oddiarnom y trysorau gwerthfawrocaf 
a feddwn yn y byd a'r bywyd hwn, heb son am fyd a 
bywyd ar ol hwn, heb wneyd ymdrech i'w diogelu yn 
ein meddiant, ac i'n plant ar ein hoi. A chaniatau i chwi, 
ddoethion Anffyddiaeth ac Annuwiaeth, nad yw yr holl 
stori a gawn yn yr Ysgrythyr am y gwyrthiau a'r rhyfedd- 
odau mewn cysylltiad a gwaredigaeth plant Israel allan o'r 
Aifft, ddim amgen na ffug-chwedl wedi ei dyfeisio gan y 
Moses hwnw ei hun, neu gan rywtm arall ar ol ei amser ef, 
a wnai wron dychymygol o hono i seilio ei ramant arno, yn 
gyffelyb fel y gwnaed Arthur yn wron y Mabinogion Cym- 
reigj a chaniatau i chwi hyn oil, A anturiwch chwi eto 
haeru na bu cenedl Israel erioed mewn caethiwed yn yr 
Aifft dan law Pharaoh a'i weision? Na, gwyddoch na 
wiw i chwi gynyg gwneyd y fath beth, gan fod sicrwydd y 
gwirionedd hanesyddol am y ffaith hono yn sefyll fel craig 
ddiysgog drwy yr holl oesau; cenedl gyfan o bobl sydd yn 
aros hyd yr awr hon wedi ei chredu drwy yr holl genhedl- 
aethau, heb i neb un o honynt ei gwadu na'i hameu erioed ; 
ei phroffwydi, ei beirdd, a'i hoffeiriaid yn mhob cenhedlaeth 
olynol yn y dyddiau gynt, hyd ei Rabbiniaid a'i dysgawd- 
wyr yn y dyddiau hyn yn ei chrybwyll, yn ei chroniclo, ac 
yn canu iddi, fel peth a gredent ac a gredant yn awr mor 
ddilys ac y credant y ffaith o'u bodoliaeth eu hunain; ac a 



Yr Hanfod Ddwyfol 



i5 



gredwyd yr un modd gan genhedloedd ereill hen a diweddar 
hefyd. Y cwestiwn y w ynte, Pa fodd y gwaredwyd y genedl 
o'r caethiwed hwnw, ac y dygwyd hi i feddiannu gwlad 
Canaan? Y mae y ffaith ddarfod iddi feddiannu y wlad 
hono, eto, mor sicr-brofedig na feiddia un perchen synwyr 
cyffredin geisio ei wadu. Pa fodd y symudwyd cenedl gyfan 
o gaethion tlodion oedd yn rhwym yn ngafaelion tynion y 
gallu gwladol cryfaf ar y ddaear? A dybiech chwi ddarfod 
iddynt orthrechu y gallu hwnw, a dryllio rhwymau eu 
caethiwed o honynt eu hunain? Na thybiech chwi, na 
neb arall byth, i genedl o gaethion tlodion, heb ddysgu 
rhyfel erioed, ac heb feddu dim darpariadau rhyfel, allu 
gorchfygu y gallu milwraidd cryfaf ar y ddaear, oedd yn 
meddu ar fyddinoedd cryfion, wedi eu dysgu a'u hyfTorddi 
yn dda, a phob darpariadau rhyfel ganddynt bob amser yn 
barod. Pa fodd ynte? A dybiech chwi ddarfod i frenin 
yr Aifft a'i weision foddloni i ollwng eu caethion o'u gwlad, 
y rhai yr oedd eu gwasanaeth yn dwyn y fath elw dirfawr 
i'w teyrnas, a'u gollwng felly heb na gwerth na gwobrwy? 
Os credech ac yr honech y gallai mai yn un o'r ddwy 
ffordd yna y daethant allan o'r Aifft, na soniwch byth mwy 
am wyrthiau fel pethau anmhosibl. Buasai gwaredigaeth y 
caethion yn un neu arall o'r ffyrdd hyny, yn gymaint, ie, yn 
fwy o wyrth na'r un o'r deg pla y dywed yr hanes ysgrythyrol 
ddarfod i'r Arglwydd daro gwlad yr Aifft a hwy er dwyn 
ei bobl allan o'i chaethiwed. Onid doethach i ddoethion y 
dyddiau hyn ddywedyd am y waredigaeth hono, fel y 
dywedodd doethion yr Aifft eu hunain uwchben un o'r 
gweithredoedd nerthol hyny, " Bys Duw yw hyn." Yr 
Ydwyf a lefarodd yn y berth, a gyflawnodd a'i law yr hyn 
a lefarasai a'i enau, gredwn ni, ac a gyflawna eto yr oil a 
addawodd Efe sydd yn aros heb ei gyflawni, hyd nes y 
perffeithir yr holl oruchwyliaeth fawr yn adgyfodiad ei saint 



i6 



Koheleth. 



o'r bedd, a'u gogoneddiad gydag Ef y dydd diweddaf, " Ac 
yna bydd Duw oil yn oil." 

"Gwyn eu byd y bobl y mae yr Arglwydd yn Dduw 
iddynt. Ymddiriedwch yn yr Arglwydd byth, o herwydd 
yn yr Arglwydd Dduw y mae cadernid tragwyddol." 
(Esa. xxvi. 4.) Adgofia'r Arglwydd ei bobl yn fynych drwy 
y proffwydi am ei weithredoedd nerthol a wnaethai Efe 
drostynt wrth eu gwaredu o'r Aifft er cadarnhau eu ffydd 
a'u hymddiried yn ei enw, ei air, a'i addewid am bethau 
mwy eto yr oedd Efe ar fedr eu gwneuthur iddynt. "Am 
hyny (medd Efe) caiff fy mhobl adnabod fy enw; am 
hyny y cant wybod y dydd hwnw mai Myfi yw yr Hwn 
sydd yn dywedyd ; Wele, Myfi ydyw." (Esa. lii. 6.) 
" Cafodd fy mhobl adnabod fy enw a ddadguddiais iddynt 
trwy Moses yn y berth yn eu gwaredigaeth o'r AifTt; a 
chafodd Pharaoh a'r Aifftiaid hwythau adnabod yr enw 
hwnw er eu gwae a'u dinystr yn y Mor Coch. Caiff fy 
mhobl adnabod fy enw eto yn eu gwaredigaeth o Babilon, 
a chaiff y Babiloniaid hefyd adnabod fy enw yr un pryd yn 
eu dinystr hwy." " Megis y dyddiau y daethant allan o dir 
yr Aifft y dangosaf iddi ryfeddodau." " Y cenhedloedd a 
welaiit ac a gywilyddiant gan eu holl gryfder hwynt : rhodd- 
ant eu Haw ar eu genau, eu clustiau a fyddarant." (Mic. 
vii. 16, 17.) Peri adnabod ei enw mawr dadguddiedig yn ei 
air i'w bobl ac i'w gelynion hefyd yr oedd Efe yn y rhyfedd- 
odau a'r gwaredigaethau hyny, ac y mae Efe eto yn ngor- 
uchwyliaethau ei ragluniaeth yn ami. Parodd i holl natur, 
y mor a'r mynydd, yr anialwch a'r graig, a'r holl genhedl- 
oedd oddiamgylch, wybod ystyr yr enw Ydwyf, fel y cana 
Habbacuc yn ogoneddus am y rhyfeddodau hyny — "A 
sorodd yr Arglwydd wrth yr afonydd? ai wrth yr afonydd 
y mae dy ddig ! Ai wrth y mor y mae dy ddigofaint? 
gan i ti farchogaeth ar dy feirch, ac ar gerbydau dy 



Yr Hanfod DdwyfoL 



17 



iachawdwriaeth. Llwyr noethwyd dy fwa yn ol llwon y 
llwythau, sef dy air Di. Holltaist y ddaear ag afonydd. 

Y mynyddoedd a'th welsant, ac a grynasant; y llifeiriant 
dwfr a aeth heibio; y dyfnder a wnaeth dwrf; cyfododd 
hefyd ei ddwylaw yn uchel." (Hab. iii. 8-10.) Esponiad 
ar yr enw Ydwyf yn y berth oedd y pethau mawrion ac 
ofnadwy hyny. Efe oedd yn myned allan er ymwared i'w 
bobl a dinystr i'w gelynion — gan farchogaeth ar "gerbydau 
ei iachawdwriaeth." Ar y pedwerydd dydd ar ddeg o fis 
Abib (ein Mawrth ni), ar ben y ddegfed flwyddyn ar hugain 
a phedwar cant o breswyliad meibion Israel yn yr Aifft, 
cychwynodd cerbydres (train) iachawdwriaeth o orsaf 
Rameses a chwe chan mil o wyr, heblaw plant, o bassengers 
ynddo, o dan nawdd a gofal yr Ydwyf tragwyddol ei hun ; 
safodd enyd yn ngorsaf Succoth; cychwynodd oddiyno a 
chyrhaeddodd orsaf Migdol yn ddiogel. 

Pa fodd yr a yn mlaen yn awr ? Y mae tren arall, tren 
natur a rhagluniaeth (luggage train), yn union o flaen tren 
iachawdwriaeth, sydd wedi bod yn rhedeg ar y llinell gyfer- 
byniol iddo yn ol ac yn mlaen am oesau olynol • os rhed y 
Hall yn mlaen yn awr, bydd yna gollision a dinystr ofnadwy 
.yn union 5 ac och ! dyna swn tren Pharaoh yn cynwys ei 
holl fyddin, yn feirch a marchogion, a gwyr traed yn nesau. 

Y mae tren yr iachawdwriaeth, a'r holl deithwyr sydd ynddo, 
wedi cau arnynt mewn sefyllfa arswydus, fel nas gall symud 
yn ol nac yn mlaen ! Dyma'r adeg 'it Ydwyf yn y berth 
ogoneddu yr enw hwnw. "Sefwch ac edrychwch." Yr 
oedd Efe yn. myned o flaen ei dren, ac yn dal goleuni iddo 
yn y nos; a phan y daeth at linell hen dren natur a rhag- 
luniaeth, efe a barodd iddo sefyll a shuntio — cilio yn ei ol— 
cilio o'r ffordd — ac yn mlaen a thren yr iachawdwriaeth ar 
draws llinell y Hall, ar gledr-ffordd newydd a wnaethai yt 
enyd hono ar waelod y mor ar dir sych. Yr oedd trSil 

2 



Koheleth. 



Pharaoh yntau yn gyru yn mlaen ar ei ol ar ruthr, ond 
wedi i dren iachawdwriaeth gyraedd yr orsaf nesaf, ar dir 
sych, a thra yr oedd tren y gelyn ar ganol y ffordd yn 
ngwaelod y mor, rhoddodd Llywydd tren yr iachawdwriaeth 
signal i hen dren rhagluniaeth gychwyn yn mlaen, ac yn 
mlaen yr aeth yn ei nerth ar draws tren yr Aifft, gan ei 
dori a'i ddryllio yn chwilfriw, fel y darfu am dano, a phob 
un oedd ynddo. Ydwyf oedd yno yn gogoneddu ei enw 
mawr; fel y dywedasai — "A mi a ogoneddir ar Pharaoh, ac 
ar ei holl fyddin, ar ei gerbydau ef, ac ar ei farchogion ; a'r 
Aifftiaid a gant wybod m.ai myfi y w yr Arglwydd, pan y'm 
gogoneddir ar Pharaoh, ar ei gerbydau, ac ar ei farchog- 
ion." (Exodus xiv. 17, 18.) 

" Yna canodd Moses a meibion Israel," ac yr oedd bids ar 
y gan hono a'r canu hwnw ; a llawer can a gyfansoddodd 
beirdd yr Hen Destament ar y testyn hwnw, ac a ddatgan- 
odd cantorion S'ion ar y caniadau hyny drwy yr oesau a'r 
cenedlaethau; ac y mae adsain yr hen ganiadau yn aros 
eto yn Sion y Testament Newydd. Troi i gofio a choffau 
"y gwyrthiau gynt" y byddai y ffyddloniaid yn Israel bob 
amser pan elai yn dywyll a digalon arnynt, fel seiliau i ym- 
gysuro a gobeithio y byddai i'w Duw eu cofio ac ymweled a 
hwy mewn trugaredd eto. Y mae holl gyfyngderau ac 
ofnau Sion Duw erioed wedi dibenu mewn caniadau. Ac 
wedi i'r holl dywydd garw fyned heibio — "Gwaredigion yr 
Arglwydd a ddychwelant, ac a ddeuant i Sion a chaniadau, 
ac a llawenydd tragwyddol ar eupen: goddiweddant lawen- 
ydd a hyfrydwch, a chystudd a galar a ffy ymaith." (Esa. 
xxxv. 10.) 



PREGETH II. 



MAWREDD DUW YN EI HANFOD, EI ALLU, 
EI GYFIAWNDER, A' I RASLONRWYDD. 



"O'r gogleddwynt y daw hindda : y mae yn Nuw ogoniant mwy 
ofnadwy. Am yr Hollalluog, ni allwn ni mo'i gael ef : ardderchog 
yw o nerth, a barn, a helaethrwydd cyfiawnder : ni chystuddia efe. 
Am hyny yr ofna dynion ef : nid edrych efe ar neb doeth eu calon." 
— Job xxxvii. 22-24. 

Pa un a'i hanes a'i dameg yw llyfr Job, a chan bwy, a pha 
bryd yr ysgrifenwyd ef, sydd wedi bod yn fater ymcjiwil- 
iadol yn mysg beirniaid er oesau boreuol, ac y mae y pwnc 
yn aros heb ei benderfynu hyd heddyw. Y gred fwyaf 
gyffredinol yw bod y llyfr yn dwyn nodau amlwg hanesydd- 
iaeth ddilys — nodau nad ydynt byth i'w cael mewn dameg, 
nac yn briodol iddi, megis enwau achau a chenedlaethau y 
Patriarch a'i gyfeillion. Eglur yw fod y proffwyd Eseciel 
yn golygu Job yn berson gwirioneddol pan gysylltia ei enw 
gyda Noah a Daniel (Esec. xiv.); a'r apostol Iago yr un 
modd pan y cyfeiria ato ef ac Elias fel esiamplau o ddioddef- 
garwch ac amynedd (Iago v. 11, 12). 

Ni chytuna beirniaid chwaith i ba r£w o farddoniaeth y 
perthyn y cyfansoddiad. Myn rhai mai arwrgerdd, ereill 
mai drama, a'r lleill mai bugeilgerdd ydyw; ond cytuna 



20 



Koheteth. 



pawb, gelynion yn gystal a chyfeillion yr Ysgrythyr, ei fod 
yn farddoniaeth o'r fath fwyaf oruchel a godidog a gyfan- 
soddwyd erioed. 

Gwedd batriarchaidd hollol sydd ar grefydd yn y llyfr 
hwn yn ei hathrawiaeth a'i defodau. Nid oedd goruchwyl- 
iaeth cyfamod Sinai wedi ei threfnu a'i gosod i fyny yn 
amser Job a'i gyfeillion ; a phe buasai, ni allasent hwy fod 
yn ddeiliaid darostyngedig i ddeddf yr oruchwyliaeth hono, 
er eu bod o had Abraham, canys i'r gangen hono o'i h&d ef 
— "had yr addewid" — a h&nai o Isaac, ac wedi hyny o 
Jacob, y trefnwyd yr oruchwyliaeth hono a'i defodau. Yn 
nechreu y llyfr, cawn hanes Job fel offeiriad yn ei deulu, yn 
aberthu dros ei blant ; ac yn ei ddiwedd cawn ef yn cael 
ei osod gan Dduw yn offeiriad mwy cyhoeddus, i aberthu ac 
eiriol dros ei gyfeillion, yr hyn oedd yr anrhydedd uchaf 
a allasai efe gael. 

Heb ddilyn y pethau hyn yn mhellach, dychwelwn at 
eiriau ein testyn. Llefarwyd hwy gan Elihu, yr ieuengaf 
a'r olaf a gymerodd ran yn y ddadl rhwng Job a'i gyfeill- 
ion. Ymddengys fod y gwr ieuanc hwn wedi syrthio i'r am- 
ryfusedd y mae gwyr ieuainc yn gyffredin yn dueddol iddo 
— awydd i ddangos ei wybodaeth a'i dalentau — tybio ei fod 
ef yn deall pwnc y ddadl yn llawer amgenach nag yr oedd 
Job ac Eliphas, a Bildad a Zophar yn ei ddeall. Dengys 
gryn hyfdra, anweddus i un o'i oedran ef, wrth gyfarch hen- 
afgwyr anrhydeddus fel Job a'i gyfeillion. Beia hwy yn 
drwm, a dwrdia hwy yn dost, am nad oedd yr un o honynt 
yn dirnad y mater y dadleuent yn ei gylch ; ac ni phetrusa 
osod ei hun yn oracl a dysgawdwr iddynt. Geilw ar Job i 
ymbarotoi a sefyll o'i fiaen ef i ateb ei gwestiynau a'i resymau, 
os gallai. " Gwrando arnaf fi," medd ef ; " Bydd ddistaw, 
a myfi a ddysgaf i ti ddoethineb f a geilw ar y tri ereill, 
yr un modd, i wrando arno a chymeryd eu dysgu ganddo. 



Mawredd Duw yn ei Hanfod, &>c. 



21 



Y mae Elihu yn llefaru yn dra rhagorol, mae yn wir. 
Nid yw yn dwyn llawer o bethau newydd i'r ddadl ; helaetha 
a manyla lawer ar rai o'r pwyntiau a nodasai y lleill. 
Rhoddodd gyfleusdra i Job i'w ateb, os mynai, ddwywaith 
neu dair ; ond parhaodd Job yn ddistaw, gan farnu, fe 
ddichon, ei fod wedi ei ateb ef eisoes yn ei atebion i'w dri 
chyfaill, ac hwyrach y golygai mai y ffordd fwyaf priodol i 
geryddu hyfdra y gwr ieuanc oedd peidio gwneyd sylw o 
hono. Felly hefyd y gwnaeth Duw ei hun pan ddaeth Efe 
i derfynu y ddadl. 

Ymddengys Elihu ar ganol ei araeth olaf hon fel un 
mewn brys i fyned i'r pen a thewi. Yr oedd mewn brys ac 
awydd mawr am gyfle i ddechreu llefaru; dywed fod ei 
"fol fel gwin nid agorid arno;" bod "yspryd ei ddeall yn 
ei gymell i lefaru;" a bod yn rhaid iddo "ddywedyd fel y 
caffai ei anadl," &c. Y mae efe eto tua'r diwedd fel yn 
colli ei anadl wrth lefaru, ac yn ymddangos ar lawn cymaint 
brys i dewi ag oedd efe i ddywedyd ar y cychwyn. Yr 
oedd amgylchiadau, tebygid, yn peri hyn. Pan oedd efe 
ar ganol ei araeth olaf hon, torai taran gref allan yn ddi- 
symwth ac annisgwyliadwy uwchben y dadleuwyr, yr hon a 
barai i galon yr areithiwr " grynu a dychlamu allan o'i He," 
medd efe. Taflodd y daran ef oddiar linell ei ymresymiad, 
a throes i draethu ar fawredd a gogoniant Duw yn y 
taranau a'r mellt. Ciliai y dymestl daranllyd yn raddol — 
goleuai y ffurfafen, anadlai awel adfywiol o'r gogledd ; cafodd 
y dadleuwr yntau ei draed tano, a'i anadl ato, ac ymbaro- 
toa i ail-ymaflyd yn ei bwnc. " Cawn dywydd teg," 
meddai, "canys o'r gogleddwynt y daw hindda." Ar 
hyny, drachefn, clywent swn rhyferthwy o gorwynt yn 
dynesu tuag atynt ar du yr anialwch iddynt, ac ymaflai 
arswyd a braw yn y llefarwr a'i wrandawyr eto. " Y mae yn 
Nuw ogoniant mwy ofnadwy," medd Elihu — mwy ofnadwy 



22 



Koheleth 



nac sydd yn y fellten a'r daran. Y mae gweinidogaeth 
nerth ei gadernid Ef yn rhyferthwy y corwynt yn fwy 
arswydlawn a dinystriol nag ydyw yn ngweinidogaeth 
M dirgelwch y daran." Yna, gydag ychydig o eiriau 
byrion a brysiog, y mae efe yn tewi i roddi lie i'r Hwn 
oedd yn dyfod i lefaru ar ei ol allan o'r corwynt hwnw. 
Pan ymae Duw yn dyfod i lefaru, rhaid i gnawd "dewi 
ger ei fron Ef." 

Cyflea geiriau y testyn dair ystyriaeth am fawredd an- 
feidrol Duw o flaen ein meddwl : — 

I. Fod pob ymchwiliad a wnelo dyn am wybodaeth, adna- 
byddiacth, a dirnadaeth o Dduw yn terfynu yn hyn — " Ni 

ALLWN NI MO'l GAEL Ef," OC " Y MAE YN NUW OGONIANT 
MWY OFNADWY." 

II. Er hyny, "Bod gwybodaeth ac adnabyddiaeth o Dduw 
iw cael drwy ymchwiliad am dano, a ddl yn dda am y llafur" 
Y mae y pethau hyn i'w dysgu a'u cael am dano Ef — 

"ARDDERCHOG YW O NERTH, A BARN, A HELAETHRWYDD 
CYFIAWNDER : NI CHYSTUDDIA EFE." 

III. Bod y wybodaeth hon o Dduw yn dysgu y ddoethineb 
uchqf i ddyn, fel y mae yn cynwys elfenau hanfodol duwiol- 
deb ymarferol — " Am hyny yr ofna dynion Ef." 

I. Fod pob ymchwiliad a wnelo dyn am wybodaeth a dir- 
nadaeth o Dduw yn terfynu yn hyn — " Ni allwn ni mo'i 
gael Ef," ac " Y mae yn Nuw ogoniant mwy ofnadwy." 

I chwilio am a cheisio Duw y crewyd dyn fel prif ddyben 
ei fodoliaeth. " Efe a wnaeth o un gwaed bob cenedl o 
ddynion i breswylio ar holl wyneb y ddaear, ac a benodd 
yr amseroedd rhag-osodedig a therfynau eu preswylfod 
hwynt. Fel y ceisent yr Arglwydd os gallent ymbalfalu am 
dano Ef, a'i gael, er nad yw Efe yn ddiau neppell oddiwrth 
bob un o honom; oblegid ynddo Ef yr ydym ni yn byw, 
yn syrnud, ac yn bod." (Act. xvii, 26-28.) Y mae pob 



Mawredd Duw yn ei Hanfod, &c. 23 



creadur arall "yn ceisio ei fwyd gan Dduw;" " Efe sydd 
yn rhoddi i'r anifail ei borthiant." Ond nid oes yr un o 
honynt hwy a all geisio Duw ei Hun. Nid oes dim yn 
natur yr un o honynt yn " sychedu ac yn hiraethu am dano 
Ef " — dim gallu i feddwl na dirnad dim oil am dano nac i'w 
fwynhau; ond "y mae yspryd mewn dyn," a rhaid i'r 
yspryd hwn sydd mewn dyn gael yr Yspryd tragwyddol ei 
Hun i gyflawni a diwallu angenrheidiau a dymuniadau ei 
natur ysprydol, neu fod yn dlawd a thruenus byth. Ond 
eto, " Ni allwn ni mo'i gael Ef," yn 

1. Mewn amgyffrediad di Natur di Hanfod, ond i raddau 
bychain ac anmherffaith iawn. Hanfod ysprydol, anweledig, 
anfarwol, ac anfeidrol yw Duw. Llefara Zophar yn ar- 
dderchog iawn ar hyn (Job xi. 7-9), " A elli di with 
chwilio gael gafael ar Dduw ? A elli di gael yr Hollalluog 
i berffeithrwydd? Cyfuwch a'r nefoedd ydyw, beth a wnei 
di? Dyfnach nac uffern ydyw, beth a elli di wybod? Y 
mae ei fesur Ef yn hwy na'r ddaear ac yn lletach na'r mor." 
Ie, " Beth a wnei di ? Beth a elli di ei wybod ?" Ni elli 
di, druan ddyn, er chwilio ac ymofyn, gael dy hunan allan 
i berffeithrwydd byth, Pa faint llai y gelli gael yr Hanfod 
Anfeidrol allan felly ? Yr Hanfod sydd yn wreiddyn pob 
hanfod — yn cynal ac yn cynwys pob hanfod ynddQ ei 
hun? Beth a all y pysgfilyn distadl ar lkn y mor, pan y 
mae yn agor gwefusau ei gragen fechan y mae efe yn byw 
ynddi, ar ddynesiad y llanw, fel pe bai ar fedr llyncu yr 
eigion mawr ; a all efe, druan, draflyncu y mor a'i gyflawn-. 
der iddo ei hun ? Gosoder holl gregin-bysg yr oesau ar y 
traeth o'i flaen, lleinw y mor hwynt bob un, a gorchuddia 
trostynt a chyflawnder ei ddyfroedd heb fod ei gyflawnder 
ef ddim llai. Beth a all meddwl ac amgyrTred dyn, sydd 
yn preswylio mewn cragen fechan o gnawd ar y ddaear, 
4dirnad ac amgyffred am eigion cyflawnder mawre4d 



24 



Koheletk 



anfeidrol Hanfod Jehofa? Gosoder holl amgyffredion dynion 
ac angelion o flaen gogoniant ei fawredd Ef, a chleddir 
hwynt oil o'r golwg byth fel diddim ynddo — " Ni allwn ni 

MO'l GAEL EF, Y MAE YN NUW OGONIANT MWY OFNADWY !" 

Y mae mawredd Duw yn gynwysedig, yn un peth, yn ei 
fod Ef yn adnabod ac yn ei amgyffred ei Hun i berffeith- 
rwydd, yn gystal ag y mae Efe yn adnabod ac yn amgyffred 
pawb a phob peth arall felly. Yn mherffeithrwydd ei 
adnabyddiaeth o hono ei Hun y mae perffeithrwydd ei 
ddedwyddwch ynddo ei Hun. [Ni chaf ymhelaethu ar 
hyn gan ei fod wedi bod dan sylw yn y bregeth flaenorol.] 

Eto, perffeithrwydd bodoliaeth yw Duw. Y mae y syniad 
hwn am dano yn gynwysedig yn yr enw — Duw; h.y,, y 
mae pob priodoledd a ddichon berthyn i fodoliaeth, yn y 
perffeithrwydd o honi, ynddo Ef, heb le i gynydd, lleihad, 
diftyg na chyfnewidiad. Yr hyn oedd Efe erioed ydy w yn 
awr, ac a fydd Efe byth. Yn ei allu nid oes dim yn 
anmhosibl nac yn anhawdd iddo. Yn ei wybodaeth y mae 
" y diwedd o'r dechreu " yn hysbys iddo ; yn ei bresenoldeb 
yn llenwi'r nefoedd a'r ddaear — a'r holl briodoleddau ereill 
yr un modd. Yn y creadur uchaf, y mae y priodoleddau hyn, 
a phob priodoledd arall y gwnaed ef i fesur yn gyfranog o 
honi, yn nes i'r diddim nac ydyw i'r perffeithrwydd. Y 
mae gagendor anfeidrol a thragwyddol rhwng ei wybod- 
aeth Ef a Hollwybodaeth — ei allu a Hollalluowgrwydd, &c. 

Drachefn, am a wyddom ni, gall fod priodoleddau yn yr 
Hanfod Dwyfol heb erioed eu datguddio i ni nac i angelion 
— priodoleddau nas gallwn ni yr awrhon, beth bynag, 
amgyffred dim am danynt. Rhaid i'r creadur feddu ar ryw 
gymaint ei hun o bob priodoledd y gall -efe ddirnad rhyw 
gymaint am dani; priodoledd na chyfranogodd ddim o 
honi ni all ddirnad dim am danL Yn y priodoleddau hyny 
y gallem ni feddu rhyw gymaint o ddirnadaeth am danynt,. 



Mawredd Duw yn ei Hanfod, &>c. 



am ein bod ni ein hunain yn meddu ar ryw fesur o honynt, 
y mae Efe wedi datguddio ei Hun i ni yn ei weithredoedd 
ac yn ei Air, gymaint ag oedd yn angenrheidiol i ni fel 
moddion gwybodaeth am dano fel creaduriaid cyfrifol iddo 
yn ein sefyllfa bresenol o brawf, ac fel creaduriaid syrthiedig 
i roddi gwybodaeth iachawdwriaeth i ni. Pa ddatguddiadau 
newyddion a wna Efe o hono ei Hun i angelion a saint yn 
y byd a ddaw, ni wyddom ni ; hyn a wyddom, y sail geiriau 
ein testyn yn wirionedd byth i ni yn y byd hwnw yn gystal 
ac yn y byd hwn. Wedi oesau rif y tywod man o chwilio i 
ryfeddodau yr Hanfod dragwyddol, cytuna'r holl nefolion, 
o angelion a saint, i ddywedyd ag un lief — " Ni allwn ni 

MO'l GAEL EF ! " Y MAE YN NUW OGONIANT MWY OFNADWY ! " 

2. " Ni allwn ni mdi gael Ef" cCi amgyffred yn maivredd 
ei weithredoedd mwy nac yn mawredd ei Hanfod, Nid aeth 
golygon dyn erioed, na'i ddirnadaeth, na'i ddychymyg 
chwaith i derfynau eithaf gweithredoedd ei ddwylaw Ef. 
" Megis nas gwyddost ffordd yr Yspryd, na pha fodd y ffurf- 
heir yr esgyrn yn nghroth y feichiog, felly ni wyddost 
waith Duw, yr Hwn sydd yn gwneuthur y cwbl." (Preg. 
xi. 5.) " Yr hwn sydd yn gwneuthur pethau mawrion an- 
chwiliadwy, a rhyfeddodau aneirif." (Job ix. 10.) Y mae 
rhyfeddodau fwy na mwy wedi eu chwilio allan o'i weith- 
redoedd ef eisoes ; a rhyfeddodau newyddion yn dyfod i'r 
golwg yn barhaus o uchelderau y nefoedd ac o ddyfnderau 
y ddaear ; ond y mae pob darganfyddiad newydd yn agor i 
rai ereill yn ddiddiwedd. Gwahodda y nef a'r ddaear yr 
ymchwilwyr yn mlaen gan ddywedyd megis, "Tyred, fab 
dyn, a nyni a ddangoswn i ti ryfeddodau mwy." Y mae 
llyfr Job yn fyw drwyddo (a rhanau ereill o'r Gair Sanctaidd 
yr un modd) o'r syniadau mwyaf eang a dyrchafedig am 
fawredd anchwiliadwy Duw yn ei weithredoedd, oil yn 
terfynu yn hyn, " Ni allwn ni mo'i gael," &c. 



26 



Koheleth. 



3 # "Ni allwn ni mdi gael Ef" yn ngoruchwyliaethau 
ei ragluniaeth gyffredinol ac yn ei lywodraeth foesol ar y byd. 
Y mae cantau yr olwynion "yn ogyfuwch fel y maent yn ofn- 
adwy; a'u gwedd hwynt a'u gwaith megis pe byddai olwyn 
yn nghanol olwyn" yn troi rai bob ffordd, a phob un yn. 
troi o dde i gyfansoddi un oruchwyliaeth fawr i ddwyn 
oddiamgylch un dyben a phwrpas anfeidrol ddoeth a da. 
Nid oes genym ni yn yr olwg arnynt ond dywedyd gyda. 
Dafydd, "Dyfnder mawr yw dy farnedigaethau " (Salm 
xxxvi. 6), a gyda Paul, "O! ddyfnder golud a gwybpd- 
aeth Duw ! Mor anchwiliadwy y w ei farnau Ef ! a'i ffyrdd 
mor anolrheiniadwy ydynt. Canys pwy a wybu feddwl yr 
Arglwydd? neu pwy a fu gynghorwr iddo Ef? neu pwy a 
roddes iddo Ef yn gyntaf ac fe a delir iddo drachefn ? Canys 
o hono Ef, a thrwyddo Ef, ac iddo Ef, y mae pob peth, - 
Iddo Ef y byddo y gogoniant yn dragywydd. Amen." 
(Rhuf. xi. 33-36.) 

Ar y maes hwn y saif Job a'i gyfeillion i geisio egluro a 
chysoni y goruchwyliaethau dwyfol, ac nid rhyfedd oedd 
iddynt ddyrysu a chamgymeryd wrth geisio gwneyd hyny. 
Gwahaniaethent yn fawr oddiwrth eu gilydd yn eu golyg- 
iadau ar y pwnc yn ei wahanol ganghenau a'i gysylltiadau, 
ond cytunent yn hyn, " Ni allwn ni mo'i gael Ef, y mae yn 
Nuw ogoniant mwy ofnadwy !" 

4. " Ni allwn ni mdi gael Ef" yn nyfnderoedd rhyfcddodau 
eigariad, ei ddoethineb, cCi ra&yn nhrefn fawrein iachawdwr- 
iaeth ni yn Nghrist fesu. 

"Gwnaeth Duw yn Mherson Iesu glan, 
Waith mawr tu hwnt i ddim o'r blaen. " 

Yma y datguddiodd Efe adnoddau "ei fawr amryw 
ddoethineb" i olwg y " Ty wysogaethau a'r awdurdodau yn y 
nefolion leoedd," ar faes newydd, mewn ffordd newydd, ac.yn 



Mawredd JDuw yn ei Hanfod^ 37 



helaethach nac erioed o'r blaen. {< Ar yr hyn .bethau y mae 
yr angelion yn chwenychu edrych." (Ephes. iii. 10., a 1 Petr 
i. 12.) Dyfnder mawr dirgelwch person ac ymgnawdoliad 
Emanuel, ei fywyd yn y byd, ei ddioddefaint a'i angeu fel 
Aberth ac lawn dros bechodau y byd, ei adgyfodiad o'r 
bedd, a'i ogoneddiad yn y nefoedd. Ei wneuthur Ef, "yr 
Hwn nid adnabu bechod, yn bechod trosom ni, fel yn 
gwnelid ni yn gyfiawnder Duw ynddo Ef." (2 Cor. v. 21.) 
Nid oes genym ni, ac nid oes gan yr angelion mwy na 
ninau, ddim i'w wneyd ond rhyfeddu ac addoli uwch ben 
y weledigaeth fawr hon, gan ddywedyd, "Yn ddiddadl, 
mawr yw dirgelwch duwioldeb." 

• 1 Nis gall angelion nef y nef, 
Fynegi maint ei gariad Ef, 

Mae angeu'r groes yn drech na'u dawn. " 

Ond, yn 

II. Ymae gwybodaeth ac adnabyddiaeth Dduw fw cael 
drwy chwilio am danynt sydd yn werth pob llafur er eu nieddu, 
O bob gwybodaeth, gwybodaeth o Dduw y w y benaf a J r 
werthfawrocaf. " Hyn yw y bywyd tragwyddol, iddynt dy 
adnabod Di yr Unig wir Dduw, a'r Hwn a anfonaist Ti, 
Iesu Grist." (loan xvii. 3.) Y mae yr adnabyddiaeth hon 
iV chael drwy chwilio am dani ; " Ie, os gwaeddi ar ol 
gwybodaeth, os cyfodi dy lef am ddeall ; ie, os ceisi hi fel 
arian, os chwili am dani fel am drysorau cuddiedig ; yna y 
cei ddeall ofn yr Arglwydd, ac y cei wybodaeth o Dduw." 
(Diar. ii. 3-5.) 

Rhydd Elihu yn y testyn swm a sylwedd y wybodaeth am 
Dduw a gasglasai efe oddiwrth yr hyn y sylwasai ac a 
draethasai efe am weithredoedd a goruchwyliaethau y 
Goruchaf yn y penodau o'r blaen, yn cynwys tair ystyriaeth 
am y mawredd Dwyfol. Mawredd naturiol, moesol, a 
grasol, 



28 



Koheleth. 



i Mawredd natiiriol — " Ardderchog yw o nerth" Y mae 
y wybodaeth hon, fel ffaith, yn hawdd ei chael, "Canys ei 
anweledig bethau Ef er creadigaeth y byd, wrth eu hystyr- 
ied yn y pethau a wnaed, a welir yn amlwg ; sef ei dra- 
gwyddol allu Ef a'i Dduwdod ; hyd onid ydynt yn ddies- 
gus." (Rhuf. i. 20.) 

Hollalluog nerth Duw sydd megis yn flaenaf yn y golwg 
yn ngwaith y greadigaeth. Y mae ei anfeidrol wybodaeth 
a'i ddoethineb yn cael eu hamlygu a'u gogoneddu hefyd ; 
ond ardderchowgrwydd ei nerth Ef a dery y meddwl yn 
gyntaf. Ond beth yw y nerth — y gallu creawl hwn ? Pa 
ddelw, pa ddarnodiad a ellir roddi o hono ? Nid oes un- 
rhyw fath ar nerth a gallu a fedd creadur yn dwyn dim 
cyffelybrwydd iddo. Nid nerth gewynol ydyw. Nid oedd 
nerth Samson, yr hwn a allai "hollti Hew fel yr holltid 
mfn" a chludo drysau pyrth a barau dinas ar ei ysgwyddau, 
yn ddim mwy at greu byd nac ydyw nerth baban newydd 
eni. Casgler yr holl nerth hwn a feddai holl ddynion yr 
oesau yn nghyd, ac ychwaneger ato nerth pob creadur arall, 
a doder ef yn meddiant un dyn, byddai hwnw wedyn mor 
annigonol i greu dim ac a fyddai y gwibedyn gwanaf. 
Nid nerth peirianol chwaith — y gallu rhyfedd y gwna 
dynion y fath orchestion rhyfedd y dyddiau hyn, ydyw y 
nerth hwn eto. Nid ydyw hwnw yn dyfod ddim yn nes at 
y gallu i greu na'r Hall. Rhywbeth anfeidrol uwchlaw i 
bob nerth y gwyddom ni am dano yw y nerth "ardderchog" 
hwn — nerth medr Duw ydyw. Oblegid y mynent gredu yr 
anmhosibilrwydd i greu dim 6 ddim yr haerai doethion gynt, 
a llawer o ddoethion y dyddiau hyn yr un modd, fod defn- 
yddiau y bydysawd yn hanfodi erioed, ac iddynt gydym- 
weithio, yrriffurfio ac ymddeor i'r wedd a welir arnynt rywbryd, 
ry wsut, drwy ry w hap neu ddamwain. Wei, gadewch iddynt : 
gwell genym ni athrawiaeth yr hen lyfr — athrawiaeth Moses ; 



Mawredd Duw yn ei Hanfod, &>c. 



29 



Job, Dafydd, Esaia, a Paul. " Wrth ffydd yr ydym yn deall 
wneuthur y bydoedd trwy air Duw, yn gymaint nad o bethau 
gweledig y gwnaed y pethau a welir." (Heb. xi. 3.) 

2. Mawredd moesol — "A barn a helaethrwydd cyfiawnder? 
Y mae Efe, yr Hwn sydd yn "Ardderchog o nerth," yn an- 
feidrol mewn cyfiawnder ac uniondeb hefyd, fel Goruchaf 
Lywodraethwr a Barnwr. Rhydd Elihu yn yr ymadrodd 
hwn sylwedd yr hyn a draethasai o'r blaen ar y mater. " Pell 
oddiwrth Dduw fyddo gwneuthur annuwioldeb, ac oddiwrth 
yr Hollalluog weithredu anwiredd. Canys Efe a dal i ddyn 
ei waith; ac Efe a wna i wr gael yn ol ei fFyrdd ei hun. 
Diau hefyd na wna Duw yn annuwiol ; ac na wyra yr Holl- 
alluog farn." (Job xxxiv. 10-12.) "Canys ni esyd Duw 
ar ddyn ychwaneg nag a haeddo ; fel y gallo efe fyned i 
gyfraith a Duw." (id. adn. 23.) Ac y mae ganddo lawer 
o'r cyfryw ymadroddion, yn gosod allan y gwirionedd am 
" Helaethrwydd cyfiawnder Duw," wedi eu tynu a'u casglu 
oddiwrth hanes ei oruchwyliaethau tuag at blant dynion, yn 
gystal ac oddiwrth natur foesol yr Anfeidrol. Mae y math hwn 
o fawredd, "helaethrwydd cyfiawnder Duw," yn llewyrchu 
gogoniant ar y Hall — mawredd ei allu. Bod "ardderchog o 
nerth," heb fod ynddo " Helaethrwydd cyfiawnder," neu fod 
"Cyfiawnder a barn yn drigfa ei orseddfainc Ef," yn ddeddf 
fawr ei holl weinyddiadau, fuasai yn ddychryn i'w holl gread- 
uriaid. Heb hyn, Pa gydwybod a allasai ei barchu? pa galon 
allasai ei garu? pwy byth allasai ymddiried ynddo, na chyf- 
lwyno mawl ac addoliad iddo? Duw cyfiawnder yw'r 
Arglwydd. "Nid oes anghyfiawnder gyda Duw. Duw 
gwirionedd ac heb' anwiredd, cyfiawn ac uniawn yw Efe. 
Efe a farn y bobl yn uniawn. Efe a farna y byd mewn 
cyfiawnder." A'r cyffelyb ymadroddion, lawer rhy ami i'w 
coffau, y mae y Duw mawr yn ei Air yn gosod allan ei 
gyfiawnder fel Llywodraethwr a Barnwr y byd. Ni fynai 



Koheletk 



Efe fod yr amheuaeth leiaf yn llechu yn nghalon ei gre- 
adur am ei gyfiawnder a'i uniondeb Ef. 

3. Mawredd grasol- — " Nichystuddia Efe? Ni chystuddia 
Efe ei greadur yn ddiachos, a phan yn gwneyd, " Nid o'i 
fodd " y gwna Efe hyny. Y mae ei diriondeb a'i dosturi 
yn ogymesur a'i allu a'i gyfiawnder — pob priodoledd yn 
ogyfuwch a gogymaint ynddo Ef. Pan yn ceryddu, yn 
blino, ac yn cystuddio plant dynion, er lleshad iddynt y 
gwna hyny. Traethasai Eliphas yn rhagorol ar hyn yn ei 
araeth gyntaf, " Wele, gwyn ei fyd y dyn a geryddo Duw : 
am hyny na ddiystyra gerydd yr Hollalluog. Canys efe 
a glwyfa ac a rwym : efe a archolla, a'i ddwylaw ef a 
iachant. Mewn chwech o gyfyngderau Efe a'th wared di ; 
ie, mewn saith ni chyffwrdd drwg a thi. Wele hyn, ni a'i 
chwiliasom, felly y mae ; gwrando hyny, a gwybydd er dy 
fwyn dy hun." (Job v. 17-27.) " Ni a chwiliasom ac a 
gawsom y wybodaeth hon am diriondeb a daioni Duw fel 
Tad yn ceryddu ei blant er eu lies a'u daioni." Pe buasai 
Eliphas a'i gyfeillion yn llefaru bob amser fel y gwna efe yn 
yr ymadroddion hyn, nid " cysurwyr gofidus a meddygon 
diddim " a fuasent i Job. Llefara Elihu hefyd yn rhagorol 
ar natur a dyben grasol Duw yn ceryddu plant dynion 
(Job xxxiii.). Wedi desgrifio truan cystuddiedig yn cael ei 
wasgu i borth angeu, ac yn y cyflwr hwnw yn ymostwng 
ger bron Duw fel pechadur edifeiriol — gweinidogaeth cys- 
tudd wedi cael ei heffaith briodol arno, " Yna efe a drugarha 
wrtho, ac a ddywed, Gollwng ef yn rhydd rhag disgyn o 
hono i'r clawdd, Myfi a gefais iawn " (boddlonrwydd* ynddo). 
"Wele, hyn oil a wna Duw ddwywaith neu dair 3, dyn i 
ddwyn ei enaid ef o'r pwll, i'w oleuo a goleuni y rhai byw»" 
Byddai credu a chadw mewn cof y wybodaeth hon a ol- 
rheiniodd ac a chwiliodd y gwyr hyn allan am natur a 
dyben goruchwyliaethau ceryddol y Brenin mawr, yn lies 



Mawredd Dutu yn ei Hanfod, &c. 31 



annhraethol i blant Duw, a phlant dynion hefyd, er sicrhau 
y fendith a amcenir iddynt drwy eu cystuddiau. 

Nid oedd athrawiaeth maddeuant pechodau wedi ei dat- 
guddio yn amser y Patriarchiaid hyn fel ei datguddiwyd 
hi wedi hyny yn yr Hen Destament. Nid oedd " Twr y 
praidd castell merch Sion, wedi ei godi eto. I Moses yn 
Horeb y cyhoeddodd yr Arglwydd ei enw mawr, " Jehofa, 
Jehofa, y Duw trugarog a graslawn, yn maddeu anwiredd a 
chamwedd a phechod," gyntaf erioed. Yr enw hwnw byth 
wedi hyny oedd y " Twr cadarn " y rhedai y saint i lechu yn- 
ddo yn mhob tymhestl. Coffeir yr ymadrodd hwnw yn ngwedd- 
iau a chaniadau mawl y ffyddloniaid yn fynych. Nid oedd 
Job a'i gyfeillion wedi cael " gweledigaeth eglur " ar y pwnc 
hwn eto, ond yr oedd megis "gair yn ddirgel" wedi "ei 
ddwyn atynt, a'u clustiau wedi derbyn peth o hono." Ceir 
awgrymiadau go gryfion weithiau yn eu hymadroddion am 
drugaredd faddeuol Duw. Yr oeddynt yn arfer aberthu, 
y mae yn eglur, fel yr oedd ganddynt ryw syniad am drefn 
maddeuant pechod drwy aberth. Llewyrch o oleuni y dat- 
guddiad goruwch-naturiol o ras a dywynasai yn Eden ar 
gyflwr euog ein rhieni cyntaf oedd hwn. Ni rydd goleuni 
natur un datguddiad i ddyn am ddwyn anifail yn aberth i 
Dduw dros ei bechod. Trwy draddodiad o Eden yr aeth 
aberthu yn ddefod arbenig yn mysg pob cenedl o ddynion, 
yn y pelydryn cyntaf hwnw o oleuni ar drefn maddeuant 
trwy aberth a dywynodd ar gyflwr y troseddwyr cyntaf, y 
cawsant hwy, a'r Patriarchiaid ar eu hoi, hyd Abraham, 
obaith bywyd ac iachawdwriaeth drwy faddeuant pechodau, 
ond a gaent trwy ddatguddiad cyfrinol gan Yspryd Duw 
yn eu profiadau personol eu hunain. Fel yr oedd y 
datguddiad o'r athrawiaeth drwy gyfrwng yr aberthu yn 
wanaidd, a'r datguddiad yn eu profiadau eu hunain yn an- 
eglur a chyfrinol, yn aneglur a chyfrinol y Uefarent hwythau 



32 



Roheleth. 



ar y mater ; ond pan yn traethu ar fawredd, gallu, doeth- 
ineb, a chyfiawnder yr Anfeidrol, llefarent yn eglur a 
nerthol iawn. 

III. Y mae y wybodaeth hon o Dduw yn dysgu y ddoethineb 
uchaf i ddyn — yn cynwys elf en hanfodol crefydd ymarferol. 
"Am hyny yr ofna dynion Ef." " Dechreuad doethineb 
yw ofn yr Arglwydd." (Diar. i. 7.) " Wrth ddyn efe a ddy- 
wedodd, Wele, ofn yr Arglwydd, hyny ydyw doethineb." 
(Job xxviii. 28.) Y dyn nad yw wedi dysgu y wers hon o 
ddoethineb, " Ni wyr efe eto ddim fel y dylai wybod." 

1. Ymae'r amlygiadau fawredd Anfeidrol Duw, ardderch- 
awgrwydd eadernid ei weithredoedd ofnadwy yn dysgu y ddoeth- 
ineb di ofnu Dygir yr ystyriaeth hon yn mlaen yn fynych yn 
yr Ysgrythyrau i gymell addysg y ddoethineb hon ar ddyn, 
megis, " Ofned yr holl ddaear yr Arglwydd : holl breswyl- 
wyr y byd arswydant Ef, canys Efe a ddywedodd ac felly y 
bu, Efe a orchymynodd a hyny a safodd." (Salm xxxiii. 9, 10.) 
" Onid ofnwch chwi fi ? medd yr Arglwydd : oni chrynwch 
rhag fy mron, yr Hwn a osodais y tywod yn derfyn i'r 
mor trwy ddeddf dragwyddol, fel nad elo dros hwnw ; er i'r 
tbnau ymgyrchu ni thycia iddynt; er iddynt derfysgu eto ni 
ddeuent dros hwnw." (Jer. v. 22.) " Yn gymaint ac nad 
oes neb fel Tydi, Arglwydd : mawr wyt, a mawr yw dy enw 
mewn cadernid. Pwy ni'th ofna Di, Brenin y cenedloedd ? 
canys i Ti y gweddai : o herwydd yn mysg holl ddoethion 
y cenedloedd, ac yn mysg eu holl deyrnasoedd hwy, nid 
oes neb fel Tydi." (Jer. x. 6, 7.) Felly mae yr angel a 
ehedai "yn nghanol y nef" a'r efengyl dragwyddol ganddo 
yn llefaru, " Gan ddywedyd a lief uchel, Ofnwch Dduw, a 
rhoddwch iddo ogoniant; oblegid daeth awr ei farn Ef : ac 
addolwch yr Hwn a wnaeth y nef, a'r ddaear, a'r mor, a'r 
ffynonau dyfroedd." (Dat. xiv. 7.) O ddyn, a fynit ti nad 
ofnit yr awdurdod ? Yr awdurdod oruchaf ac anfeidrol — 



Mawredd Duw yn ei Hanfod, 



33 



yr awdurdod . a all ddinystrio enaid a chorff yn uffern — 
"Y mae colofnau y nefoedd yn crynu ac yn synu nerth 
ei gerydd Ef." Ai ni chrynu, ai ni synu di? Y mae'r 
angelion sanctaidd, cedyrn o nerth, yn plygu gyda gwylder 
a pharchedig ofn ger bron gogoniant ei fawredd Ef, a'r 
cythreuliaid hwythau hefyd yn "credu ac yn crynu" o'i flaen. 
(Iago ii. 19.) "O ddyn ! brysia, dos dithau i'r graig, ac 
ymgudd yn y llwch rhag ofn yr Arglwydd, a rhag gogoniant 
ei fawredd Ef." (Esa. ii. 21.) 

2. Hdaethrwydd cyfiawnder— j u Km hyny yr ofn a dyn- 
ion Ef." Nid oes i greadur dieuog a diniwed ddim i'w 
ofni oddiwrth Farnwr cyfiawn ; ond eto y mae cyfiawnder 
y Barnwr yn cynyrchu ofn parchedig yn y fynwes ddi- 
niwed, ac i'r ofn hwn "nid oes boenedigaeth." Yr oedd 
Adda, cyn erioed iddo bechu, yn ofni Duw, yn ei barchu 
a'i gam, gan ymhyfrydu ynddo. Ond y mae achos 
yr euog yn wahanol — y mae efe yn ofni cyfiawnder fel ei 
elyn penaf; ofn cyfiawnder sydd yn ei ladd ef. Mor fuan 
ac yr aeth Adda yn euog drwy droseddu, llanwyd ei fynwes 
gan ofn cwbl ddieithr iddo o'r blaen. Dan ddylanwad yr 
ofn hwnw rhedai i geisio ymguddio o ^ydd Duw yn mysg 
prenau yr ardd. Yr ofn hwn a yrodd Cain i ffoi o wydd yr 
Arglwydd i geisio lloches yn nhir Nod, ac a'i gwnaeth yn 
" Wibiad a chrwydriad ar y ddaear ; " ac a yrodd Judas 
yntau i ymgrogi. Gym dyn yn mhellach oddiwrth Dduw, 
ac yn fwy llosgedig mewn gelyniaeth yn ei erbyn, y mae yr 
ofn hwn erioed. Pan ddeffroer cydwybod euog pechadur 
gyntaf, trwy dywyniad goleuni i'w feddwl ar ei gyflwr ac ar 
" Helaethrwydd cyfiawnder " Duw, meddiennir ef yn union 
gan wasgfeuon yr ofn deddfol hwn : nid ofn pechu, ond ofn 
cosp pechod ydyw. 

3. Mawredd graslonrwydd Duw — "Ni chystuddia Efe, 
AM hyny yr ofna dynion Ef." Y mae yr olwg ar, a'f 

3 



34 



Roheleth. 



ystyriaeth o diriondeb a daioni anfeidrol Duw yn cynyrchu 
ofn o ansawdd hollol wahanol yn y galon i'r ofn y sylwyd 
arno yn flaenorol, a g wahanol hollol yn ei effeithiau yr un 
modd. Gyru yr euog i ffoi oddiwrth Dduw y mae y cyntaf, 
gweithio yr enaid at Dduw y mae hwn. Cyffroi gelyn- 
iaeth y galon fwyfwy yn erbyn Duw y mae y blaenaf, 
tyneru ac enill y galon i'w garu y mae yr olaf. Y mae 
"gobaith cadarn" yn yr ofn hwn, fel y mae y Hall yn 
gyru yr enaid i #;z-obaith. Eto, nid yw yr ofn hwn yn 
llwyr ddileu y Hall chw^ith. Y mae ofn mawredd 
cadernid a helaethrwydd cyfiawnder y Jehofa yn aros yn 
y galon, ond nid yn deimlad llywodraethol ynddi mwyach, 
y mae yn cael ei nawseiddio a'i chynesu gan y Hall, fel y 
mae y " boenedigaeth 99 oedd ynddo yn cael ei gymeryd 
ymaith. Ofn cosp cyfiawnder — ofn y " dinystr tragwyddol 
oddiwrth ogoniant ei gadernid Ef " — oedd teimlad llywodr- 
aethol yr enaid dan y ddeddf \ ofn anfoddloni Duw trwy 
bechu yn ei erbyn yw yr ofn a gynyrcha yr olwg ar ei 
dosturi a'i ras maddeuol Ef yn yr enaid : " Y mae gyda 
thi faddeuant fel y'th ofner." " Ateb trwy bethau ofnadwy 
yn ei gyfiawnder" yr oedd y Barnwr Cyfiawn yn ngweini- 
dogaeth y cyfamod cyntaf yn rhoddiad y gyfraith ar Sinai. 
Llefaru wrth yr euog o ganol tan a tharanau, a thywyllwch a 
thymhestl, a lief geiriau, " Yr hon, pwy bynag a'i cly wsant 
a ddeisafasant na chwanegid yr ymadrodd wrthynt." Cen- 
hedlu i gaethiwed braw a dychryn yr oedd y weinidogaeth 
hono. Yr oedd cnawd yn llewygu gan ofn yn ei swn hi ; 
ac yn yr ofn hwnw yn addunedu gwrando a gwneyd yr 
hyn oil a orchymynai Duw iddynt. Ond dyna, y bobl a 
fuasent yn addunedu felly yn eu braw, mor gynted y tawel- 
odd y dymhestl, y peidiodd y taranau a'r mellt, yn gwneyd 
"116 yn Horeb" — wrth odre "y mynydd teimladwy," ac yn 
ymgrymu i'r ddelw dawdd wrth droed Gorseddfainc y 



Mawredd Duw yn ei Hanfod, &>c. 



Barnwr mawr ei Hun ! Dodent y gorchymyn cyntaf o'r 
"danllyd gyfraith" a gyhoeddasai Efe iddynt a'i enau ei 
Hun dan eu traed, yn y fan hono lie y derbyniasent ef 
ychydig ddyddiau cyn hyny ! Ni wnaeth gweinidogaeth y 
" danllyd gyfraith " o ddeheulaw Duw ei Hun ond yn unig 
eu dychrynu yn eu pechodau, heb eu gweithio i'w casau 
a'u gadael. Yr oeddynt mor wrthryfelgar, grwgnachlyd, 
anghrediniol, ac anufudd wedi hyny ag oeddynt o'r blaen. 
Ond wele gyfamod a gweinidogaeth newydd yn cael eu dat- 
guddio : " Canys yn beio amy nt 'hwy y dywed Efe, Wele, y 
mae y dyddiau yn dyfod, medd yr Arglwydd, ac mi a wnaf 
a thy Israel ac a th£ Judah gyfamod newydd : nid fel y 
cyfamod a wnaethum a'u tadau hwynt yn y dydd yr ymaf- 
lais yn eu llaw hwynt i'w dwyn hwy o dir yr Aiflt : oblegid 
ni thrigasant hwy yn fy nghyfamod i, minau a'u hesgeulus- 
ais hwythau, medd yr Arglwydd. Oblegid hwn yw y cyf- 
amod a amodaf fi a thy Israel ar ol y dyddiau hyny, medd 
yr Arglwydd ; Myfi a ddodaf fy nghyfreithiau yn eu meddwl, 
ac yn eu calonau yr ysgrifenaf hwynt : a mi a fyddaf iddynt 
hwy yn Dduw, a hwythau a fyddant i minau yn bobl. Ac 
ni ddysgant bob un ei gymydog, a phob un ei frawd, gan 
ddywedyd, Adnebydd yr Arglwydd : oblegid hwynt-hwy 
oil a'm hadnabyddant i, o'r lleiaf o honynt hyd y mwyaf 
o honynt." Y dirgelwch, y rheswm am hyn yw — " Canys 
trugarog fyddaf wrth eu hanghyfiawnderau, a'u pechodau 
hwynt a'u hanwireddau ni chofiaf ddim o honynt mwy- 
ach." (Heb. viii. 8-12.) Drwy y datguddiad hwn o 
drugaredd faddeuol Duw yn Nghrist Iesu yn unig y 
gweithir yr enaid i ofni a charu Duw, a chasau a chilio oddi- 
wrth ddrygioni — i rodio yn ei farnedigaethau Ef, ac iV 
gwneuthur hwynt — " Am hyny yr ofna dynion Ef? 
Wrth derfynu, nodwn yn 

it Y mae yr hyn a fu dan ein sylw yn dangOS eydgOrdiad 



36 



Koheteth. 



addysg ac athrawiaeth ymarferol pob datguddiad a wnaeth 
y Duw mawr o hono ei Hun i ni yn ei weithredoedd fel 
Creawdwr, yn ngoruchwyliaethau ei lywodraeth fel Gor- 
uchaf Lywydd, ac yn ngair ei ras — eu bod yn cyd-alw 
arnom i'w ofni, ei fawrhau, ei barchu, a'i addoli Ef. " Swm 
y cwbl a glybuwyd " o'r nef ac o'r ddaear — oddiwrth ei 
holl oruchwyliaethau rhyfedd ac ofnadwy tuag at feibion 
dynion, lleferydd ei air yn y ddeddf a'r efengyl drwy 
eneuau Moses a'r proffwydi, Crist a'i apostolion — " Swm y 
cwbl a glybuwyd yw, Ofna Dduw, a chadw ei orchymyn- 
ion Ef, canys hyn yw holl ddyled dyn." (Preg. xii. 13.) 

2. Bod mawredd anfeidrol Duw yn dangos pwysfawredd 
a gwerth y fraint o fod mewn heddwch ag Ef uwchlaw pob 
bendith arall. " Gwynfydedig wyt, O Israel," medd Moses 
wrth fendithio y llwythau cyn ei farw — " Pwy sydd megis 
ti, O bobl gadwedig gan yr Arglwydd, tarian dy gynorthwy, 
yr hwn hefyd yw cleddyf dy ardderchowgrwydd ! a'th elyn- 
ion a ymostyngant i ti, a thi a sethri ar eu huchel leoedd 
hwynt. Dy noddfa yw Duw tragwyddol, ac oddi tanodd y 
mae y breichiau tragwyddol." (Deut. xxxiii. 27-29.) "Gwyn 
ei fyd yr hwn y mae Duw Jacob yn gymorth iddo, sydd a'i 
obaith yn yr Arglwydd ei Dduw, yr Hwn a wnaeth nefoedd 
a daear ; y mor a'r hyn oil sydd ynddynt : yr Hwn sydd yn 
cadw gwirionedd yn dragywydd." (Salm cxlvi. 5-6.) 

" Y sawl a'th gaffont, gwynfyd hwy, 
Nis gallant byth ddymuno mwy, 

I lanw'u heisiau oil o'r bron, 
Mae m6r a thir, a da a dyn, 
Oil yn Dy heddwch Di dy hun, 

A mwy nag fedd y ddaear hon." 

O'r tu arall, trueni gelyn Duw— yr enaid sydd heb Grist, 
heb obaith, ac heb Dduw yn y byd— ie, yn gwrthod ei 
gymod Ef, a'i heddwch cynygiedig iddo yn yr efengyl ! 



Mawredd Duw yn ei Hanfod, &c. 



37 



yn rhedeg yn y gwddf iddo, yn erbyn torau tarianau y 
cadernid tragwyddol j yn herio dialeddau " helaethrwydd 
ei gyfiawnder, ac yn diystyru golud ei ddaioni Ef, heb 
wybod fod daioni Duw yn ei dywys i edifeiriwch." (Rhuf. 
ii. 2.) "Beth fydd diwedd yr hwn nid yw yn ufuddhau i 
efengyl Duw ? Pa le yr ymddengys yr annuwiol a'r pech- 
adur hwn ? " (i Petr iv. 17, 18.) Y mae Duw yn ardderch- 
owgrwydd ei nerth, yn helaethrwydd ei gyfiawnder, yn yr 
hyn oil ag ydyw Efe, yn erbyn hwn, a phob peth a phawb 
oil drwy holl greadigaeth Duw yn ei ysgymuno ; " Y nef- 
oedd a ddatguddiant ei anwiredd Ef, a'r ddaear a gyfyd yn 
ei erbyn ef." (Job xx. 27.) Cymoder chwi a Duw ! 

3. Yn wyneb yr ystyriaeth o fawredd anfeidrol Duw a'n 
gwaeledd ein hunain, a'n cyflwr euog fel troseddwyr yn ei 
lywodraeth Ef, y mae gwerth datguddiad yr efengyl o 
Gyfryngwr rhwng Duw a dynion yn dyfod i'r golwg — 
" Dyddiwr a all osod ei law arnom ein dau." (Job ix. 33.) 
Un y mae natur Duw a'n natur ni wedi dyfod i undeb tra- 
gwyddol a'u gilydd ynddo. Un, pan oedd ar y ddaear yn 
nyddiau ei gnawd, a honai adnabyddiaeth berffaith o'r 
Hanfod Anfeidrol ei Hun. " Myfi a'i hadwaen Ef," meddai, 
" Ac nid edwyn neb y Mab ond y Tad, ac nid edwyn neb 
y Tad ond y Mab." (Matt. xi. 27.) "Fel yr edwyn y 
Tad fyfi, felly yr adwaen inau y Tad." (loan x. 15.) 
Dyma un wedi cael yr Hollalluog i berffeithrwydd ; ie, Un 
a holl gyfiawnder y Duwdod yn preswylio yn gorfforol yn- 
ddo (Col. ii. 9), eto yn frawd i ni ; yn asgwrn o'n hasgwrn 
ni ; wedi ei wneuthur yn mhob peth yn gyffelyb i'w frodyr, 
" fel y byddai yn drugarog ac Arch-orTeiriad ffyddlon mewn 
pethau yn perthyn i Dduw; i wneuthur cymod dros bech- 
odau y bobl." (Heb. ii. 17.) " Gan fod wrth hyny i ni 
Arch-offeiriad mawr, yr hwn a aeth i'r nefoedd, Iesu Mab 
Duw, glynwn yn ein proffes. Canys nid oes i ni Arch- 



38 



KoheletJu 



offeiriad heb fedru cyd-ddioddef gyd a'n gwendid ni ; ond 
wedi ei demtio yn mhob peth yr un ffunud a ninau, eto heb 
bechod. Am hyny, awn yn hyderus at orseddfainc y gras, 
fel y derbyniom drugaredd, ac y caffom ras yn gymorth 
cyfamserol." (Heb. iv. 14-16.) 

Yn ddiweddaf. Fe rydd y Duw mawr ei ofn drwy ryw 
foddion i deyrnasu ar bob calon byth : "I mi fy hun y 
tyngais, aeth y gair o'm genau mewn cyfiawnder, ac ni 
ddychwel, Mai i mi y plyga pob glin, y twng pob tafod." 
(Esa. xlv. 23.) Teyrnasa ofn gogoniant ei fawredd Ef ar 
ysprydion a dynion colledig yn uffern byth. Y " Rhyw ddys- 
gwyl ofnadwy " hwnw, fydd un o brif elfenau y gwae a'r 
trueni yn oes oesoedd. O'r tu arall, " Ofn yr Arglwydd 
sydd lan, ac yn parhau yn dragywydd." (Salm xix. 9.) 
Y " parchedig ofn " hwnw y soniwyd am dano fydd un o 
brif elfenau mwynhad a dedwyddwch y nefoedd byth. Un 
o addewidion mawr iawn a gwerthfawr y cyfamod newydd 
ydyw, " Mi a osodaf fy ofn yn eu calonau fel na chiliont 
oddiwrthyf." (Jer. xxxii. 40.) " Cilio oddiwrthyf a wnant," 
megis pe dywedasai, "er pob peth arall a roddwyf ac a 
wnelwyf iddynt; ond dan ddylanwad Fy ofn yn eu calonau, 
hwy a giliant oddiwrth ddrygioni, ac a lynant wrthyf Fi, 
gan rodio yn fy marnedigaethau a'u gwneuthur hwynt." 



PREGETH III. 



ANNIBYNIAETH DUW, A DIBYNIAETH PAWB 
A PHOB PETH ARNO EF. 



" Y Duw a wnaeth y byd a phob peth sydd ynddo, gan ei fod yn 
Arglwydd nef a daear ; nid yw yn trigo mewn temlau o waith 
dwylaw : ac nid a dwylaw dynion y gwasanaethir Ef, fel pe bai 
arno eisieu dim ; gan ei fod Ef yn rhoddi i bawb fywyd ac anadl, 
a phob peth oil." — Actau xvii. 24, 25.) 

Yr oedd Paul yn ddiau yn un o'r dynion mwyaf annghy- 
ffredin a fu erioed yn y byd. Pe gofynid pa ryw un 
ymadrodd a fyddai gymwysaf i nodweddu y dyn hwn, 
tybiwn mai yr angerddol fyddai hwnw. Dyn ar dan oedd 
efe bob amser yn mhob man, a chyda phob peth yr ymaflai 
ynddo. Yr oedd yn Pharisead ac yn erlidiwr angerddol ar 
Eglwys Dduw cyn ei droedigaeth ; yn " chwythu bygythion 
a chelanedd yn erbyn dysgyblion yr Arglwydd." Ni allasai 
dim llai na llwyr ddileu Eglwys Crist oddiar y ddaear ddi- 
wallu angerddoldeb ei elyniaeth yn ei herbyn. Wedi ei 
droedigaeth, y mae yn Gristion ac apostol llawn mor 
angerddol eto ac a fuasai o erlidiwr. Ymorchestai bellach 
i lenwi yr holl ddaear ag efengyl Crist, ac i ddwyn yr holl 
genedloedd i ufudd-dod ffydd i'r gwirionedd — i dynu i lawr 
a llwyr ddinystrio teyrnas Satan a phechod hyd ei sylfeini. 
Y mae angerddolder yn Uenwi ei yspryd, ei dymer, ei 
deimlad, ei eiriau, a'i holl symudiadau — ni chai ei " gnawd 



40 



Koheletk 



ddim llonydd," fel y dywed ef ei hun, "gan angherddol- 
rwydd yspryd." Nid mor rhyfedd ydyw ddarfod i'r fath 
ddyn wneyd y fath argraff ar y byd ag a wnaeth efe with 
fyned trwyddo. 

Cawn yn y benod hon hanes ei ymweliad ag Athen. 
Hwn oedd ei ymweliad cyntaf, a'r olaf hefyd fe ymddengys, 
a'r ddinas hono : y ddinas oedd yn enwog trwy y byd er ys 
oesau a chenedlaethau cyn hyny ar gyfrif gwybodaeth ei 
rhai deallgar, doethineb ei hathrawon a'i hathronwyr, 
hyawdledd ei hareithwyr, coethder chwaeth a chywreindeb 
dwylaw ei harlunwyr a'i cherfwyr, a medr a gallu ei gwlad- 
weinyddion. Wrth ei thraed hi yr eisteddai y byd i ddysgu 
doethineb, ac i dderbyn y gyfraith o'i genau. Y hi oedd 
mam pob mawredd meddyliol a moesol oedd yn perthyn i 
Rufain fawr ei hun, yn ei dyddiau goreu dan ei gwerin- 
lywodraeth. Diau yr ymofynent ag Athen, ac felly y 
dibenent. 

Ymddengys nad oedd yn mwriad yr apostol ymweled ag 
Athen y tro hwnw, ac nid arosodd ond tros ychydig amser 
yno ; ac nid ymwelodd a hi chwaith drachefn ar un o'i 
deithiau i bregethu yr efengyl yn ninasoedd Groeg a 
Macedonia. Yn ddamweiniol, megis, y daeth efe i Athen y 
waith hon. Pan gyfododd yr Iuddewon anghrediniol erled- 
igaeth yn ei erbyn yn Berea, " Y brodyr a anfonasant Paul 
ymaith i fyned megis i'r mor. A chyfarwyddwyr Paul a'i 
dygasant ef hyd Athen." Yn awr, dyma ddoethineb Duw 
a doethineb y byd hwn yn cyfarfod wyneb yn wyneb. 
Apostol Iesu Grist a'r Stoiciaid a'r Epicuriaid yn myned i 
fesur eu galluoedd ar orsaf gornest. Ni bu yr apostol yn y 
ddinas nemawr o oriau cyn iddi deimlo dylanwad ei bresen- 
oldeb. Daeth yn ganolbwnc sylw a siarad pawb yno. 
Ymgasglai y bobl o'i ddeutu ar yr heolydd, rhai yn holi, 
rhai yn amheu ac yn petruso, rhai yn gwawdio ac yn 



Annibyniaeth £>uw, 6°r. 



A? 



dirmygu ei athrawiaeth, a rhai yn credu. Dygid ef i Areo- 
pagus, llysdy y ddinas, i roddi cyfrif am ei athrawiaeth 
ddieithr. "A allwn ni gael gwybod beth yw y ddysg newydd 
hon a draethir genyt?" meddynt. Yr oedd eu cwestiwn 
yn un priodol iawn ; ni allasai dim foddhau Paul yn well na 
chael cynulleidfa o wrandawyr yn yr yspryd ymofyngar 
hwn, ac y mae yn cymeryd gafael yn awyddus yn y cyfleus- 
dra i egluro ei athrawiaeth. Fel athraw doeth, y mae efe 
yn cymwyso ei ddysgeidiaeth at ystad meddwl ei wrandawyr. 
Pan aethai i Corinth, cawsai ddinas wedi ymsuddo yn ddwfn 
i lygredigaeth a halogrwydd buchedd. Yn Athen y mae 
yn cael dinas lawn o eilunod a "thra choel-grefyddol." Yn 
Corinth ni " farnai wybod dim ond Iesu Grist, a hwnw wedi 
ei groeshoelio." Nid oedd angen dadleu ar gwestiynau 
dyrus o athrawiaeth yno. Yn Athen, y ddinas dra choel- 
grefyddol, a llawn o feddyliau uchel am ei dysgeidiaeth a 
doethineb ei doethion, yr oedd yr achos yn wahanol. Yno, 
cyfarfyddai a dynion meddylgar, ymchwilgar, a llawn o 
yspryd ymresymu a dadleu ; ac yr oedd raid i'r apostol eu 
cymeryd fel yr oeddynt, a'u cyfarfod ar eu tir eu hunain. 
Ymresyma a'u hathronwyr fel athronydd, heb anghofio ei 
bwnc mawr, " Iesu a'r adgyfodiad." 

Cafodd ei destyn mewn arysgrifen a welsai efe ar allor 
yn y ddinas — " Fr Duw nid adwaenir." Oddiwrth y 
testyn hwn efe a bregethodd iddynt yr " Unig wir a bywiol 
Dduw," fel unig wir wrthddrych addoliad, mewn gwrthdyst- 
iad i'w haml dduwiau a'u delwau hwy. Nid oedd yr 
athrawiaeth am Un Gwir a Goruchaf Dduw yn gwbl ddi- 
eithr yn Athen, y mae yn wir; buasai Socrates yn ei dysgu 
yno rai canrifau cynt. Ond pan aeth yr apostol i son 
wrthynt am " Iesu a'r Adgyfodiad," y mae meddwl ymofyn- 
gar yr Atheniad yn deffro, ei glust yn goglais, ei ragfarnau 
yn cyffroi, a'i dafod yn barod i ymresymu a dadleu. 



4* 



Koheleth, 



Y mae yn ymddangos braidd yn hynod na ddilynwyd 
pregethiad Paul yn Athen a llwyddiant fel yn ninasoedd 
ereill Groeg. Ni phlanwyd yno Eglwys i Grist, fel yn mhob 
dinas arall yr ymwelsai yr apostol a'i gyd-lafurwyr a hwy. 
Ond ni bu yn hollol aflwyddiannus chwaith ; " Rhai gwyr 
a lynasant wrtho, ac a gredasant : yn mhlith y rhai yr oedd 
Dionysius yr Areopagiad, a gwraig a'i henw Damaris, ac 
ereill gyda hwynt." Nid yn ofer, gan hyny, yr arwein- 
iwyd yr apostol i Athen, ac y dygwyd ef i Areopagus. 
Efe a ddygodd un o'r prif athrawon i gaethiwed ufudd-dod 
efengyl Crist ; yr hwn a fu wedi hyny yn ddysgawdwr en- 
wog, ac -yn amddiffynydd galluog i'r gwirionedd. 

Gesyd yr apostol unig wir a phriodol wrthddrych addoliad 
ger bron yr Atheniaid, yn ngeiriau ein testyn, mewn pedair 
o briodoleddau ei fawredd : — 

I. Fel Creawdwr — achos cyntaf pob peth ; " Y Duw a 
wnaeth y byd a phob peth sydd ynddo." 

II. Fel Meddianydd a Llywodraethwr pob peth ; " Gan 
eifodyn Arglwydd nef a daear." 

III. Fel Bod hollol annibynol ar bawb a phob peth • 
" Nid a dwylaw dynion y gwasanaethir Ef fel pe bai arno 
eisieu dim,." 

IV. Fel yr Hwn y mae pawb a phob peth yn ddibynol 
arno, ac yn derbyn y cwbl o'i law; " Gan ei fod Ef yn 
rhoddi i bawb fywyd, ac anadl, a phob peth oil." 

Cyfyngir ein sylwadau at y ddau beth olaf yn unig, sef 
perffeithrwydd hanfodol y Bod Dwyfol, a mawredd anfeidrol 
yr Haelioni Dwyfol ; " Nid oes arno eisieu dim." Ac y mae 
Efe yn diwallu eisieu pawb. Neu mewn geiriau ereill, 
Annibyniaeth Duw ar bawb, a dibyniaeth pawb arno Ef 

I. Annibyniaeth Duw : " Nid oes arno eisieu dim." Am 
dano Ef yn unig y gellir dyweyd felly — nid oes fod ond y 
Bod anfeidrol ei Hun nad ydyw mewn eisieu parhaus. 



Annibyniaeth Duw, 



43 



Gellir gofyn i'r Archangel yn gystal ag i ddyn, " Pa beth 
sydd genyt a'r nas derby niaist ?" Yn y ddau ymadrodd — 
" Nid oes arno eisieu dim? a'r " Hwn sydd yn rhoddi i bawb" 
gosodir dau fath o fawredd dwyfol ar gyfer eu gilydd, a'r 
naill yn adlewyrchu gogoniant ar y Hall — sef mawredd 
naturiol a mawredd moesol. 

Yn awr, ni a gawn edrych ar berffeithrwydd Jehofa fel 
Bod annibynol ar bawb — " Nid a dwylaw dynion y gwasan- 
aethir Ef, fel pe bai arno eisieu dim" Gwasanaethir eich 
duwiau chwi (Atheniaid, gallasai yr apostol ddyweyd) a 
dwylaw dynion ; ie, a dwylaw dynion y gwnaed hwynt, 
ac er i chwi gyflwyno rhoddion ac offrymau iddynt a'ch 
dwylaw, ni feddant hwy ddwylaw a allant dderbyn eich 
aberthau; er gweddio o honoch arnynt mor fynych ac mor 
daer ac y galloch, ni allant wrando ac ateb eich gweddiau. 
Nid felly y Duw yr wyf fi yn ei fynegi i chwi. Yspryd yw 
Efe, ac ag ysprydoedd dynion yr addolir Ef ; ac er ei fod yn 
anfeidrol uwchlaw bod arno eisieu dim o'r gwasanaeth a 
allwn ni gynyg iddo, eto, Efe a ymostynga i dderbyn 
aberthau ysprydol ei wir addolwyr, i wrando eu gweddiau, 
a chyfranu pob bendith angenrheidiol iddynt. Ond yn 

i. Y tnae Annibyniaeth yn b?-iodoledd yn Nuw, nid yn unig 
yn anghyfranedig ond anghyfranadwy yn gystal a hyny. Efe 
a gyfranodd i angelion a dynion 6 amryw o'i berffeithiau 
gogoneddus ei Hun, i ryw fesur. Y mae yn rhoddi iddynt 
fesurau o nerth, awdurdod, doethineb ; o'i gariad, ei gyfiawn- 
der, ei sancteiddrwydd, a'i ras a'i ogoniant. Gwneir pech- 
aduriaid drwy Grist " yn gyfranogion o'r duwiol anian ; " 
ond ni wnaed angel na dyn, na sant na phechadur erioed 
yn gyfranog o annibyniaeth Jehofa. Ni all Efe ei Hun 
gynysgaeddu y creadur a'r briodoledd hon mewn un gradd. 
Creadur wedi dyfod yn annibynol, ni byddai yn greadur 
mwyach, byddai yn Dduw, 



44 



Koheleth. 



2. Ymae ei Annibyniaeth yn cynwys y syniad di dragwyddol 
hanfodaeth. Rhaid fod yr Hwn sydd annibynol yn dra- 
gwyddol; heb na dechreu na diwedd iddo. Y mae pob 
bod a phob peth y bu iddo ddechreuad ag achos cyntaf, o 
angenrheidrwydd yn ddibynol ar yr achos cyntaf hwnw am 
barhad a chynaliaeth ei fodoliaeth. Os yw natur a'i dedd- 
fau yn dragwyddol ddiddechreu, yna y maent yn annibynol 
ar Dduw — nid ei eiddo Ef ydynt, ac ni all Efe yn gyfiawn 
ymyraeth dim oil a'u trefn a'u llywodraethiad. Y mae holl 
ymadroddion pendant y Bibl am Dduw, fel Llywodraethwr 
y nef a'r ddaear, yn anwiredd a thwyll ; ni all fod, os na 
chymerodd Efe yr Awdurdod trwy drais; pe felly, nid 
" cyfiawnder a barn yw trigfa," neu sail ei orseddfainc Ef. 
A gellid gofyn yn hyf, " Pwy a roddes iddo Ef lywodraethu 
y ddaear?" Pa hawl sydd ganddo i ymyraeth a'i hachos- 
ion? O ba le y mae ganddo y gyfryw awdurdod? Os 
honir iddo Ef fodoliaeth annechreuol, ac i natur a'i defn- 
yddiau a'i deddfau hanfodaeth annechreuol yr un modd, 
yna y mae y ddwy hanfod annechreuol hyn yn dragwyddol 
ar wahan oddiwrth, ac annibynol y naill ar y Hall o angen- 
rheidrwydd eu natur. Nid yw bodoliaeth neb oil, na dim 
oil, mor eglur brofedig a bodoliaeth Duw — fel Bod anni- 
bynol a thragwyddol. Ar wahan oddiwrtho Ef, nid oes un 
math o reswm i'w gael am ddim oil. Y mae annuwiaid yr 
oesau, hen a diweddar, wedi bod yn dyfal chwilio am ryw 
reswm amgen na Duw i roddi cyfrif am ffaith fawr bodol- 
iaeth. Esgynasant i uchelderau y nefoedd, a disgynasant i 
ddyfnderau y ddaear i chwilio am dano ; ond pa le y mae y 
rheswm a'r prawf ? Y mae y nefoedd a'r ddaear yn cyd- 
ateb, "Nid yw ynom ni!" Haerent hwy eu bod wedi ei 
gael, neu o leiaf, eu bod yn ymyl ei gael ; nad oes ond un 
missing link — un ddolen yn eisieu. Ie, un missing link. 
Wei, ddoethion, tra byddwch chwi yn chwilio am y missing 



Annibyniaeth Duw, &>c. 



45 



link hono, nyni a eisteddwn wrth draed yr hen lyfr hwnw 
sydd mor gas genych chwi, ac mor ddirmygedig yn eich 
golwg, ac a wrandawn ar eiriau ei ddysgeidiaeth ef. Nes i 
chwi gael gafael ar y ddolen gydiol rhwng y dyn a'r mwnci, 
a dwyn i eglurder anwadadwy mai o'r mwnci y deilliodd y 
dyn ar y cyntaf, nyni a ymfoddlonwn ar dystiolaeth Moses 
ar y mater, yr hwn a ddywed, " A'r Arglwydd Dduw a lun- 
iasai y dyn o bridd y ddaear, ac a anadlasai yn ei ffroenau ef 
anadl einioes, a'r dyn a aeth yn enaid byw" (Gen. ii. 7), 
ac a adawn rhyngoch chwi a'r mwnciod a'r athrawiaeth 
fwnciaidd hon. Nyni a ymfoddlonwn yn y rheswm hwnw 
am fodoliaeth pob peth sydd yn boddloni " y pedwar hen- 
uriaid ar hugain " sydd ger bron yr orseddfainc, y rhai sydd 
yn dywedyd, " Teilwng wyt, O Arglwydd, i dderbyn gogon- 
iant, ac anrhydedd, a gallu ; canys Ti a greaist bob peth, 
ac o herwydd dy ewyllys Di y maent ac y crewyd hwynt." 
(Dat. iv. 11.) Ewyllys Duw yw y rheswm, a'r unig reswm, 
am fodoliaeth pob peth. Am fodoliaeth y Creawdwr ei 
Hun — y Bod tragwyddol ac annibynol, ni all fod un rheswm 
i'w roddi, y mae rheswm yn myned i'r pen, ac yn darfod 
yma, " Y mae Efe yn bod o angenrheidrwydd ei natur, ac 
nid o herwydd ei ewyllys," fel y sylwyd mewn lie arall. 

Y mae dynion sanctaidd y Bibl yn fynych yn ymogon- 
eddu yn nhragwyddol hanfod Duw, "Ti hefyd wyt Dduw 

dragwyddoldeb hyd dragwyddoldeb." (Salm lx. 2.) 
Mewn amserau o drallodion ac adfyd, caent noddfa a chysur 
yn nhragwyddolrwydd Duw ; " Onid wyt ti er tragwyddol- 
deb, O Arglwydd fy Nuw, fy Sanctaidd, ni byddwn feirw." 
(Hab. i. 12,) Er, i bob golwg, fod ein cyflwr yn annobeith- 
iol, er bod marwolaeth yn tremu yn ein hwyneb, ac yn ein 
cylchynu o bob tu, fel yr ymddengys ei bod yn anmhosibl 

1 ni ddianc, " Ni byddwn feirw, canys yr wyt Ti, ein Duw 
ni, o dragwyddoldeb \ ein noddfa ydwyt Ti, ein Duw tra- 



46 



Roheleth. 



gwyddol ; ac y mae dy freichiau tragwyddol am danom ac 
oddi tanom." " O Arglwydd," medd y proffwyd drachefn, 
" Ti a'u hordeiniaist hwy (ein gelynion) i farn, ac a'u sicr- 
heaist, O Dduw, i gospedigaeth." Ti a'n hordeiniaist 
ninau, dy bobl gyfamodol, i fyw, ac y mae ein bywyd wedi 
ei guddio yn y Bywyd sydd er tragwyddoldeb — y Bywyd 
sydd yn annibynol ar bob bywyd ac ar bob peth. 

3. Y mae Annibyniaeth yn arwyddo Hollddigonolrwydd. 
"Nid oes arno eisieu dim." Hollddigonol ynddo ei Hun. 
Rhaid i'r creadur fyned allan o hono ei hun o hyd i ymofyn 
rhywbeth — "Pwy a ddengys i ni ddaioni?" yw cri gwaelod 
ei galon ef yn barhaus. "Rhodio ar hyd lleoedd sychion 
gan geisio gorphwysfa," ac heb ei chael, y mae yr angel 
syrthiedig a'r dyn syrthiedig byth wedi iddynt adael Duw. 
Gall yr angel gofio o ba le y syrthiodd, ond y mae clo barn 
dragwyddol ar ei gyflwr yn atal iddo ddychwelyd yn ol ; 
ond gall y dyn syrthiedig ddweyd wrth ei enaid blinedig eto, 
" Dychwel, O fy enaid i'th orphwysfa ; canys yr Arglwydd a 
fu dda wrthyt." Agorodd ei fynwes dragwyddol yn Nghrist 
i'w dderbyn ef yn ol iddi. Yno, yn yr Hollddigonedd 
anfeidrol ei Hun yn unig y mae gorphwysfa iddo. Yn 
nghyflawnder y cariad tragwyddol hwnw y mae Efe ei 
Hunan yn ymlonyddu ac ymddigoni ynddo, y gall y cre- 
adur tlawd ymddigryfu dan ganu : — 

" Llawen ydwyf fod dy Hanfod 

Fawr, yn ddedwydd ynddi 'i Hun ; 
Ac na raid i ti ymddiried, 
Mewn creadur, na raid un." 

"Digon, digon, digon yw, 

Dy hyfryd bresenoldeb gwiw, 
Yn angeu ceidw hyn fi 'n fyw, 
A boddlon wyf yn awr. " 

"Fy holl eisieu wneir i fyny, 
O gyflawnder Tri yn Un. " 



Annibyniaeth Duw, &>c. 



47 



4. Y mae Annibyniaeth — Hollddigonolrwydd Duw ynddo 
ei Hun, yn arddangos ei anfeidrol ras a Y ymostyngiad pan y 
mae y 11 sylwi ar ac yn cymeradwyo gwasanaeth ei greaduriaid. 
" Pwy sydd fel yr Arglwydd ein Duw ni, yr Hwn a ymddar- 
ostwng i edrych y pethau yn y nefoedd, ac yn y ddaear?" 
(Salm cxiii. 6.) "Canys Efe a edrychodd o uchelder ei 
gysegr: yr Arglwydd a edrychodd o'r nefoedd ar y ddaear; 
I wrando uchenaid y carcharorion; ac i ryddhau plant 
angeu." (Salm cii. 19, 20.) Nid yw da y creadur ddim 
iddo Ef. "A wna gwr lesad i Dduw, fel y gwna y synwyrol 
lesad iddo ei hun?" (Job xxii. 2.) "Edrych ar y nefoedd, 
a gwel; ac edrych ar y cymylau, y rhai sydd uwch na thi. 
Os pechi, pa niweid a wnei di iddo Ef ? os ami fydd dy an- 
wireddau, pa beth yr wyt yn ei wneuthur iddo Ef? Os 
cyfiawn fyddi, pa beth yr wyt yn ei roddi iddo Ef ? neu pa 
beth y mae Efe yn ei gael ar dy law di?" (Job xxxvi. 5-7.) 
Nid yw y gawod wlaw sydd yn disgyn ar y mor yn ychwanegu 
dim at gyflawnder yr eigion. Gall y mor ddweyd "O gwmwl, 
nid oes arnaf fi un angen am dy ddiod offrwm ; mae fy 
nghyflawnder i ynof fy him ; er hyny, mi a dderbyniaf dy 
fan ddefnynau \ gollwng hwynt i lawr, mi a'u cuddiaf hwynt 
fel gemau yn fy mynwes." Felly gall yr Anfeidrol, Annibynol 
a Hollddigonol, ddweyd wrth angelion a saint, " Er nad oes 
arnaf eisieu dim — er na ellwch ychwanegu dim at fy nghyf- 
lawnder I, eto dygwch eich offrymau o weddi, mawl, a diolch, 
byddaf foddlawn i chwi gyda'ch arogl peraidd (Ezec. xx. 40.) 
Yr wyf fi yn cyfaneddu yn moliant Israel ! a dychwelaf eich 
gweddiau a'ch mawl yn gawodau bendith yn ol arnoch. 

II. Mawredd Anfeidrol yr haelioni Dwyfol; neu ddibyn* 
iaeth pawb ynddo Ef. Gan ei fod Ef yn rhoddi i bawb 
— " Bywyd, ac anadl, a phob peth oil." 

r. Bywyd. Y benaf a'r werthfawrocaf o holl roddion 
Duw yw Bywyd. "Gydag Ef, ynddo Ef, y mae ffynon 



4 8 



Koheleth. 



bywyd." Bywyd yn ei holl raddau, ei amrywiaeth, a'i 
ffurfiau ; o fywyd y llysieuyn sydd yn tyfu ar y maes, hyd 
fywyd yr angel sydd yn ymddedwyddu yn y nefoedd. O 
holl ddirgelion cuddiedig y cread, bywyd yw y dirgelwch 
dyfnaf. Cymerwch ronyn o had mwstard, er enghraiffi, 
" Yr hwn pan hauer yn y ddaear sydd leiaf o'r holl hadau 
sydd ar y ddaear. Eithr wedi yr hauer, y mae yn tyfu, ac 
yn myned yn fwy na'r holl lysiau, ac efe a ddwg ganghenau 
mawrion." (Marc iv. 31, 32.) Ond pa fodd y mae y 
gronyn bach hwnw yn tyfu ? Cymerwch ronyn o dywod, 
o'r un ffurf, maint, lliw, a phwysau ag ef, a dodwch ef yn y 
ddaear, ac ni thyf byth. Yn mha beth y mae y gwahan- 
iaeth hwn rhwng y ddau ronyn ? Yn hyn, ddarfod i Dduw 
roddi yr egwyddor o fywyd yn yr hedyn mwstard na rodd- 
odd Ete yn y tywodyn. Ond eto, beth yw y bywyd hwn, 
ni all neb ddywedyd. Cymerwch ef at y fferyllydd i'w 
ddosranu a'i ddifynu, a dadgysoddi ei elfenau, a'u chwilio 
hwynt oil, a ddichon efe ddyfod o hyd i'r elfen ddirgeledig 
hon — bywyd? Na, rhaid iddo ddyweyd, "Dyma wybod- 
aeth ry ryfedd i mi ; uchel yw, ni fedraf oddiwrthi." Gellir 
cloddio bedd yn yr hedyn bychan yna, digon dwfn i gladdu 
holl wyddoniaeth dyn. Fel y mae bywyd yn ymddyrchafu yn 
uwch yn ei raddau a'i briodoleddau, y mae ei ddirgeledig- 
aethau hefyd yn amlhau. Bywyd trychfilod, ednogion, ac 
ymlusgiaid — creaduriaid sydd yn ymwingo drwy'r ddaear a'r 
awyr a'r mor, o hono Ef, Ffynon Bywyd, y mae yn tarddu 
yn ffrydiau parhaus a diball Yn y dyn y cododd bywyd 
i'w fan uchaf yn y byd hwn, yr hwn sydd yn berchen ar 
fywyd rhesymol, deallol, ac ysprydol, drwy yr hwn y mae 
efe yn gallu darostwng y bywydau ereill at wasanaeth ei 
fywyd ei hun. Cynysgaeddwyd ei fywyd ef a chymwysderau 
i ddal cymundeb a'i wneuthurwr; i fyned at ftynon wreiddiol 
bywyd ei Hun, ac yfed ei ddedwyddwch o honi. Beth 



Annibyniaeth Duw, 



49 



bynag a ddaw o'r bywydau ereill, fe barha y bywyd hwn 
yn fyw byth. 

Y mae Efe yn rhoddi bywyd mewn ystyr uwch eto — y 
bywyd newydd a gyfrenir yn adgyfodiad yr enaid oedd yn 
farw ysprydol mewn camweddau a phechodau, drwy ei 
undeb a Christ. " Myfi a ddaethum fel y caent fywyd," 
medd y Gwaredwr, " ac y caent ef yn helaethach." (loan 
x. 10.) "A minau wyf yn rhoddi iddynt fywyd tra- 
gwyddol." (loan x. 28.) 

Y mae y doethion, y bu agos iddynt gael allan y dirgek 
wch o haniad y dyn o'r mwnci, wedi yn agos gael allan y 
dirgelwch hwn (bywyd) hefyd, meddant hwy. Hwyrach 
mai doethineb y doethion hyn fyddai tewi a son hyd nes 
yr elont yn agosach nac yr aethant at y pethau hyn. Nid 
oes neb a all a'mgyffred bywyd ond Efe yn unig, yr Hwn 
y mae y Bywyd ynddo yn ei holl gyflawnder a'i berffeith- 
rwydd. 

2. AnadL " Yr hwn y mae einioes pob peth yn ei law, 
ac anadl pob math ar ddyn." (Job xii. 10.) Y mae anadl 
yn brif angenrhaid pob bywyd daearol ; ac y mae y 
Rhoddwr bywyd yn rhoddi anadl i'r bywyd hefyd; ac y 
mae ei ddoethineb, a'i ddaioni, a'i ofal am y creaduriaid a 
gynysgaeddodd Efe a bywyd, i'w gweled yn nghyfansodd- 
iad yr awyr y mae eu bywyd yn anadlu o honi, fel y mae 
y gwahanol elfenau a nwyon gwrthwynebol y naill i'r Hall 
wedi eu cydbwyso a'u cyd-dymeru yn ei chyfansoddiad, eF 
ei chyfaddasu i gyfansoddiad pob creadur, pan y buasai 
anadlu un o'r nwyon hyny, ar ei phen ei hun, yn farwolaeth 
i bob un ar unwaith. 

3. A phob peth oil. "Yr Hwn sydd yn helaeth' yn 
rhoddi i ni bob peth i'w mwynhau." (1 Tim. vi. 17.) Pob 
peth angenrheidiol i gynaliaeth, ymgeledd, a chysur bywyd* 
Rhoddi bywyd, a rhoddi pob peth angenrheidiol i'r bywyd— 

4 



Roheleth. 



pob bywyd, " Efe sydd yn rhoddi i'r anifail ei borthiant, ac 
i gywion y gigfran pan lefant." (Salm cxlvii. 9.) " Cenawon 
y llewod a ruant am ysglyfaeth, ac a geisiant eu bwyd gan 
Dduw." (Salm civ. 21.) "Felly y mae y mor mawr 
llydan, yno y mae ymlusgiaid heb rifedi, bwystfilod bychain 
a mawrion. Y rhai hyn oil a ddisgwyliant wrthyt; am 
roddi iddynt eu bwyd yn ei bryd. A roddech iddynt, 
a gasglant : agori dy law, a diwellir hwynt a daioni." 
(Salm civ. 25-28.) Nid oes yr un o'r teulu aneirif o 
fywydolion sydd yn cyfaneddu yn holl ororau y greadig- 
aeth fawr yn cael disgwyl yn ofer wrtho Ef ; nid oes un yn 
cael ei esgeuluso, na'i ollwng yn angof. Pob bywyd yn 
dibynu ac yn byw arno ac ynddo Ef. 

Y mae* yr athrawiaeth sydd wedi bod dan ein sylw yn 
dysgu i ni amryw wersi ymarferol o'r pwys mwyaf. 

1. I feithrin syniadau uchel a mawr am Dduw. Y gwyn 
drom yn erbyn yr annuwiol ydyw — " Nid yw Duw yn ei 
holl feddyliau ef f a phan ddigwyddo iddo feddwl am dano, 
tybia ei fod " yn gwbl fel ef ei hun," a pha ddirmyg mwy 
a allai'r annuwiol ei roddi ar Dduw na hyny? Y mae 
syniadau teilwng am Dduw yn perthyn yn hanfodol i natur 
gwir dduwioldeb a gwir addoli. Y maent yn wreiddiau 
i bob teimlad priodol tuag at Dduw, yn cynyrchu gwylder a 
pharchedig ofn yn y galon. Dan ddylanwadau syniadau 
dyrchafedig am fawredd a gogoniant Duw y llefai y Salm- 
ydd, "Canaf i'r Arglwydd tra fyddwyf byw, canaf i'm 
Duw tra byddwyf. Bydd melus fy myfyrdod am dano ; mi 
a lawenychaf yn yr Arglwydd." (Salm civ. 33, 34.) 

2. Fn dysgu i fyw dan deimlad gwastadol dn Dibyniaeth 
ar Dduw am bob peth a berthyn Vr bywyd sydd yr awr hon> 
a!r hwn a fydd. "Ynddo Ef yr ydym ni yn byw, yn 
symud, ac yn bod," medd yr apostol wrth wyr Athen. 
Hebddo Ef ni allwn ni ddim, ie, nid ydym ni ddim. "Yn 



Annibyniaeth Duw } &c. 



dy holl ffyrdd cydnebydd Ef, ac Efe a hyfforddia dy 
lwybrau." (Diar. iii. 6.) 

3. / feithrin yspryd diolchgar yn wastadoL Y mae y 
cymelliadau yn y Bibl at y ddyledswydd o dalu diolch yn 
amlach nac ydynt at un ddyledswydd arall. Y mae Salmau 
Dafydd yn llawnion o honynt. " Yn mhob dim diolchwch, ,) 
medd yr apostol. " Gan ddiolch yn wastad i Dduw a'r Tad 
am bob peth,, yn enw ein Harglwydd Iesu Grist," medd efe 
mewn lie arall. Cymella Paul y ddyledswydd hon ar Grist- 
ionogion yn ei holl epistolau. Y mae dyn di-weddi ac an* 
niolchgar yn eithriad i holl greaduriaid Duw. Y mae "cen- 
awon y llewod yn ceisio eu bwyd gan Dduw," yn eu ffordd 
hwy ; "Cywion y gigfran yn llefain arno" fel y gallant hwy. 
Ond pa gynifer o dai dynion sydd i'w cael, ac yn Nghymru 
uchelfreintiog, ag y mae gweddi a mawl yn estroniaid an- 
adnabyddus iddynt ! Pa wrthuni sydd i'w gydmaru a gwrth- 
uni creadur sydd yn cael ei lwytho beunydd a daioni Duw, na 
haeddodd efe y drugaredd leiaf oddi ar ei law erioed, nad 
yw byth yn cydnabod ei rwymedigaethau o ddiolchgarwch 
iddo? Y mae anniolchgarwch ' yn bechod na osodir mo 
hono yn erbyn yr angel syrthiedig. Torwyd ef ymaith am 
byth oddi wrth bob ffafr ddwyfol pan droseddodd gyntaf ; 
ond y mae dyn pechadurus, yn derby n ac yn mwynhau 
doniau Duw yn aneirif bob dydd, ac eto, y mae myrddiynau 
yn byw mewn angof gwastadol o hono, a gwrthryfel i'w 
erbyn. Y mae yr angel syrthiedig yn ddrwg, ond y mae y 
dyn yn anniolchgar a drwg ; ac anniolchgarwch y w y r elfen 
wrthunaf o holl elfenau drygioni. Un o'r cyhuddiadau 
trymaf, a'r drymaf oil, a ddygai Daniel yn erbyn Belsassar 
oedd, "Ac nid anrhydeddaist y Duw y mae dy anadl di yn 
ei law, a'th holl ffyrdd yn eiddo." (Dan. v. 23.) Os oedd 
anniolchgarwch yn bechod mor ysgeler yn y brenin pagan- 
aidd hwnw, a'r paganiaid y cyfeiria yr apostol atynt (Rhuf, 



Roheteth. 



i. 21) yr un modd, pa faint mwy felly raid ei fod mewn dyn- 
ion yn ngwlad efengyl ? 

4. Y mae athrawiaeth ein pregeth yn ein cymell i feithrin 
yspryd cymwynasgar a haelfrydig. Gesyd ein testyn, a Uawer 
o destynau eraill o'r ysgrythyr yr un modd, Dduw ei Hun 
yn esiampl o gymwynasgarwch a haelfrydedd o'n blaen. Y 
mae Efe yn Dduw Gwirionedd, Cyfiawnder, a Sancteidd- 
rwydd, o angenrheidrwydd ei natur bur; ond yn gymwyn- 
asgar a haelionus, oddiar ei ewyllys da a'i raslonrwydd, ac 
yn hyn y mae efe yn ymogoneddu yn benaf oil ; ac yn hyn 
y gall y creadur ymddyrchafu uchaf mewn tebygolrwydd 
iddo — " Yr Hwn sydd yn rhoddi i bawb." Dyma ddysgeid- 
iaeth yr Athraw mawr ei Hun ar y mater hwn: "Cerwch 
erch gelynion, a gwnewch dda, a rhoddwch echwyn, heb 
obeithio dim drachefn ; a'ch gwobr a fydd mawr, a phlant 
fyddwch rr Goruchaf: canys daionus yw Efe i'r rhai anni- 
olchgar a drwg. Byddwch, gan hyny, drugarogion, megis 
y mae eich Tad yn drugarog." (Luc vi. 35, 36.) "Rhoddwr 
llawen y mae Duw yn ei garu," medd yr apostol; rhoddwr 
felly ydyw Ef ei Hun — "Rhoddi i bawb," " Diwallu pob peth 
byw a'i ewyllys da." Y mae ein Tad yn y nefoedd yn cam 
ein gweled ninau, ei blant ar y ddaear, yn debyg iddo yn 
hyn. Rhoddodd wen lawen ar wyneb pob goruchwyliwr a 
drefnodd Efe i wasgaru ei roddion. Mor llawen yw gwedd 
yrhaul? "Hyfryd yw i'r llygad ei weled" ef, "Yr hwn 
sydd fel gwr priod yn dyfod allan o'i ystafell," bob bore, 
"ac a ymlawenha fel cawr i redeg gyrfa" o gymwynasgar- 
wch bob dydd — i lenwi bydoedd a goleuni a gwres. Ni 
welsom olwg surllud, anfoddog, ar ei wyneb ef erioed. Wedi 
iddo guddio ei wyneb ar ei fachludiad yn yr hwyr, gwelir ei 
belydron olaf yn dawnsio ac yn chwareu fel wyn bach ar 
ochrau ein mynyddau. Golwg lawen sydd ar y maes yn y 
gwanwyn a'r haf, pan y mae ei flodau a'i laswellt yn gwa- 



Annibyniaeth Duw, &>c. 



53 



hodd yr anifeiliaid i wledda arnynt. Yr unig oruchwyliwr 
sydd yn edrych yn ddu, ac megis yn wgus wrth gyfranu ei 
ddoniau, yw y cwmwl. Bydd golwg ddigllawn arno ef 
weithiau, pan yn cyhoeddi ei fygythion mewn mellt a 
tharanau; ond ni phery ei wg yn hh*; ymdywallta yn wlaw 
bendithiol ar y ddaear; egyr ei enau, a thywallta yr haul ei 
belydrau, fel y bydd gwenau yn chwareu ar ei wefusau 
tewion, a'i enau megis wedi ei lenwi a chwerthyn, ac fel yn 
dywedyd wrth y ddaear a'i thrigolion, " Peidiwch a dychrynu, 
nid wyf fi yn ddig." Drwy y pethau hyn oil, y mae ein Tad 
trugarog megis am ein toddi a'i garedigrwydd a'i gymwynas- 
garwch i'r un dymer haelfrydig a chymwynasgar ag Ef ei 
Hun; ond yn benaf oil, drwy "Ei gymwynasgarwch i ni 
yn Nghrist Iesu." "Canys felly y carodd Duw y byd, fel yr 
anfonodd Efe ei Unig-anedig Fab, fel na choller pwy bynag 
a gredo ynddo Ef, ond caffael o hono fywyd tragwyddol." 
(loan iii. 16, a Rhuf. viii. 32.) "Chwi a adwaenoch ras ein 
Harglwydd Iesu Grist, iddo Ef, ac yntau yn gyfoethog, 
fyned er eich mwyn chwi yn dlawd, fel y cyfoethogid chwi 
trwy ei dlodi ef." (2 Cor. viii. 9.) 

Yn olaf, y mae yr athrawiaeth yn cymell yr ystyriaeth o'n 
rhwymedigaeth i gysegru ein hunain, a'r oil a feddwn ac a 
allwn, i wasanaethu a gogoneddu Duw fel prif ddyben 
bywyd. "Efe a'n gwnaeth ni, ac nid ni ein hunain; ei bobl 
Ef ydym, a defaid ei borfa." (Salm c. 3.) " Gogoneddwch. 
Dduw yn eich corff, ac yn eich yspryd, y rhai sydd eiddo 
Duw." (1 Cor. vi. 20.) " Yr wyf yn atolwg i chwi, er tru- 
gareddau Duw, roddi o honoch eich cyrff yn aberth byw,. 
sanctaidd, cymeradwy gan Dduw, yr hyn yw eich rhesymol 
wasanaeth chwi," (Rhuf. xii. 1.) 



PREGETH IV. 



GWIRIONEDD DUW— Y LLWON DWYFOL. 



"Fel mai bywfi, medd y Brenin, enw yr Hwn yw Arglwydd y lluoedd, 
cyn sicred a bod Tabor yn y mynyddoedd, a Charmel yn y m6r, 
efe a ddaw." — Jer. xlvi. 18. 

Fe ddaw brenin Babilon "ac a dery wlad yr Aifft," hyny 
mae y "Brenin, enw yr hwn yw Arglwydd y lluoedd" yn ei 
sicrhau, ar ei l>fr, yn y geiriau cryfion hyn. Llefarwyd geir- 
iau y broffwydoliaeth hon am oresgyniad yr Aifft gan 
Nebuchodonsor yn yr Aifft ei hun, lie y dygasid y proffwyd 
o'i anfodd gan weddill Juda, y rhai a adewsid yn y wlad pan 
gaethgludwyd corff y genedl i Babilon gyda Sedecia eu 
brenin. Mynai y gweddill hwnw a adawsid yn ngwlad 
Juda fyned i'r Aifft i lechu yn nghysgod Pharaoh, er i'r 
proffwyd eu rhybuddio yn enw yr Arglwydd, ac erfyn yn 
daer arnynt lawer gwaith i beidio myned yno, gan sicrhau 
iddynt y byddai nawdd Duw trostynt i'w diogelu os arosent 
gartref yn eu gwlad eu hunain. Gallesid meddwl mai yr 
Aifft fuasai y He olaf yn y byd yr aethai y bobl hyn iddo i 
geisio nawdd a chymorth, ac mai Pharaoh fuasai yr un 
cJiweddaf bawb iddynt hyderu ynddo. "Ffon gorsen 



Gwirionedd Duw. 



5S 



ddrylliedig" y cawsent hwy yr Aifft a Pharaoh bob amser 
y pwysent arnynt ; eto, bob amser y delai gradd o wasgfa a- 
chyfyngder arnynt, "Bisgyn i'r Aifft i ymnerthu yn nerth 
Pharaoh," ac i "ymddiried yn nghysgod yr Aifft," fynent 
hwy : a gwaith y naill ar ol y Hall o broffwydi Duw, mewn 
rhan fawr, oedd ceisio eu hiachau o'r Aifft-glwyf hwn. 

Anfonasai gweddill Juda Jeremia, ar ol caethgludiad eu 
brodyr i Babilon, i ymofyn a'r Arglwydd drostynt, i edrych a 
gawsent ganiatad Duw i fyned i'r Aifft, yn ol eu dymuniad. 
Yr oedd ewyllys Duw ar y pen hwnw wedi ei hysbysu iddynt 
cyn hyny; ond disgwylient y buasai Efe yn newid ei feddwl 
i foddhau eu mympwy hwy, ac y rhoddai Efe ganiatad 
iddynt i dori ei orchymyn pendant ei hun. Aeth y proffwyd 
a'r achos at Dduw, er hyny, yn ol eu dymuniad. Addawent 
yn deg iawn y gwrandawent ar bob gair "a anfonai yr Ar- 
glwydd atynt drwy y proffwyd," os da, neu os drwg a fyddai. 
Dychwelodd y proffwyd atynt gyda'i genadwri oddi wrth 
Dduw, gan ddywedyd, " Fel hyn y dywed yr Arglwydd, Duw 
Israel, yr hwn yr anfonasoch fi ato i roddi i lawr eich gweddiau 
ger ei fron Ef; os trigwch chwi yn wastad yn y wlad hon, Myfi 
a'ch adeiladaf chwi, ac ni's tynaf i lawr, Myfi a'ch planaf 
chwi, ac ni's diwreiddiaf : oblegid y mae yn edifar genyf am 
y drwg a wnaethum i chwi. Nac ofnwch rhag brenin Babi- 
lon, yr hwn y mae arnoch ei ofn; nac ofnwch ef, medd yr 
Arglwydd : canys Myfi a fyddaf gyda chwi, i'ch achub, ac 
i'ch gwaredu chwi o'i law ef. A mi a roddaf i chwi drugar- 
edd, fel y trugarhao efe wrthych, ac y dygo chwi drachefn 
i'ch gwlad eich hun. Ond os dywedwch, Ni thrigwn ni yn 
y wlad hon, heb wrando ar lais yr Arglwydd eich Duw, gan 
ddywedyd, Nag e: ond i wlad yr Aifft yr awn ni, lie ni 
welwn ryfel, ac ni chlywn sain udgorn, ac ni bydd arnom 
newyn bara, ac yno y trigwn ni. Am hyny, O gweddill 
Juda, gwrandewch yn awr air yr Arglwydd, Fel hyn y dy- 



5 6 



Koheleth* 



wed Arglwydd y lluoedd, Duw Israel, Os chwi gan osod a 
osodwch eich wynebau i fyned i'r Aiffi, ac a ewch i ym- 
deithio yno, yna y bydd i'r cleddyf, fr hwn yr ydych yn ei 
ofni, eich goddiwes chwi yno yn nhir yr Aiffi;; a'r newyn, yr 
hwn yr ydych yn gofalu rhagddo, a'ch dilyn chwi yn yr 
Aiffi; ac yno y byddwch feirw. Felly y bydd i'r holl wyr a 
a osodasant eu hwynebau i fyned i'r Aiffi, i aros yno, hwy a 
leddir a'r cleddyf, a newyn, ac a haint: ac ni bydd un o 
honynt yngweddill, neu yn ddiangol, gan y dialedd a ddygaf 
fi arnynt," (pen. xlii. 9 — 17.) Ffromodd y bobl yn aruthr 
wrth y genadwri, ac wrth y proffwyd o'i herwydd, gan godi 
yn ei wyneb a dywedyd, "Celwydd yr wyt ti yn ei ddy- 
wedyd ; ni anfonodd yr Arglwydd ein Duw ni mo honot ti i 
ddywedyd, Nac ewch i'r Aiffi i ymdeithio yno." (pen. xliii. 2.) 
I'r Aiffi y mynent fyned, ac i'r Aiffi yr aethant; ac i'r Aiffi; 
yr aeth y cleddyf, y newyn, a'r haint, a chyflawnwyd pob 
iota o eiriau Duw drwy enau y proffwyd wrthynt, yn eu 
llwyr ddinystr, fel na ddiangodd un yn weddill o honynt. 

Bu Jeremia yn broffwyd a rhybuddiwr i Juda a Jerusalem 
dros yr ysbaid maith o ddeugain mlynedd ; ond aflwyddianus 
iawn fu ei weinidogaeth. Traddodai ei bregethau wrthynt 
fel yr oedd yn eu cael gan Dduw; felly, nid yn ei weinid- 
ogaeth yr oedd y rheswm am ei aflwyddiant. Yr oedd efe 
bob amser hefyd yn yspryd ei weinidogaeth yn ei thraddodi ; 
gan hyny, nid yn y pregethwr yr oedd y drwg. Anaml y 
pregethau ef heb fod ei galon yn ddrylliog, a'i ruddiau yn 
wlybion gan ddagrau; "Ond y gair a glybuwyd ni bu fudd- 
iol iddynt hwy." "Celwydd yr wyt ti yn ei ddywedyd" 
meddynt wrth y pregethwr. Wedi gwrandaw ac ymgaledu 
dan weinidogaeth y proffwyd am ddeugain mlynedd, cod- 
odd Duw bregethwr arall i'w anfon atynt ar ol Jeremia, a 
hwnw oedd Nebuchodonosor, brenin Babilon; fel, gan na 
fynent wrando geiriau Duw o enau Jeremia, y caent deimla. 



Gwirionedd Duw, 



57 



nerth ei gleddyf Ef yn Haw Nebuchodonosor; gan na wylent 
pan oedd Jeremia, dan wylo, yn eu galw i edifeirwch yn eu 
gwlad eu hunain, cawsant eu hanfon at afonydd Babilon i 
wylo yno. Fe ddaw geiriau Duw o hyd i'w gwrandawyr yn 
rhywle, o'r diwedd, ac a'u gwasgant i deimlo eu gwirionedd 
a'u nerth. Ni chymerai y gweddill a adawsid yn y wlad 
rybudd oddiwrth eu brodyr a ddygasid i Babilon, ond ym- 
gyndynu a myned yn eu ffyrdd eu hunain a fynent, a'u 
ffyrdd eu hunain a'u difethodd hwynt. 

Wedi iddynt fyned i'r Aifft, y mae yr Arglwydd yn y 
bennod hon a'r un flaenorol, yn cadarnhau yr hyn a lefar- 
asai wrthynt cyn iddynt gychwyn yno, yn mherthynas i 
oresgyniad y. wlad hono gan Nebuchodonosor. Desgriflr 
dyfodiad a rhuthr y gelyn ar y wlad gyda manylrwydd ; y 
byddai calon yr Aifft yn toddi o'i mewn, ei gwyr cryfion yn 
wrageddos, a'u brenin ymffrostgar yn troi yn llwfryn ofnog. 
Tybiai ei wrandawyr fod y proffwyd yn ynfydu. Yr oedd 
yr Aifft y pryd hwnw yn anterth ei gogoniant, ei dinasoedd 
yn fawrion a chedyrn, ei chyfoeth a'i hadnoddau yn ddider- 
fyn, ei byddinoedd yn gryfion, a'i brenin, Pharaoh Hophra, 
y rhyfelwr penaf yn ei oes. Credent hwy na ddeuai brenin 
Babilon byth yno, ac na feiddiasai gynyg ymosod ar y wlad. 
" Gwrandewch," medd y proffwyd, "Fel hyn y dywed y 
Brenin^ enw yr Hwn yw Arglwydd y lluoedd, cyn sicred a 
bod Tabor yn y mynyddoedd, a Charmel yn-y mor, efe a ddawP 
Y ddau fynydd yr ydych mor gydnabyddus a hwy; "Tabor," 
yr uchaf o'r mynyddoedd yn nghanol y wlad, a "Charmel," 
yr uchaf o'r mynyddoedd gerllaw y mor; yno y maent er 
pan sylfaenwyd hwynt, yn edrych megis ar eu gilydd dros 
ysgwyddau y bryniau sydd rhyngddynt, ac yno y byddant 
hyd ddyddiau olaf y ddaear. Mor sicr a bodolaeth y my- 
nyddau hyny, ydyw gwirionedd y geiriau hyn am ddinystr 
yr Aifft, a'-cb dinystr chwithau yn ei chwymp hi, 



58 



Koheleth. 



Cymerwn y geiriau a ddarllenwyd yn destyn yn safle 
i edrych ar y Llwon Dwyfol yn yr ysgrythyrau yn eu 
perthynas ag enw a gogoniant Duw, ac yn eu perthynas a 
ninau. 

I. Yn eu perthynas a Duw ei Hun, fel y maent yn 

ARDDANGOS ANSAWDD EI GYMERIAD. 

Dyben y Brenin mawr yn y datguddiad a wna Efe o hono 
ei Hun i'w greaduriaid rhesymol ydyw, fel y byddai iddynt 
hwy ei adnabod, ei fawrhau, a'i fwynhau Ef; ei garu, ei 
addoli, ac ymddiried ynddo. Datguddia ei Hun felly yn 
natur, yn ei ragluniaeth ; ac yn benaf, yn ngair ei ras. 
Y mae y dyben hwn yn cael ei amlygu yn y llwon 
Dwyfol : — 

i. Fel y maent yn dangos anfeidrol ymostyngiad y Brenin^ 
"enw yr Hwn yw Arglwydd y lluoedd" Pan feddyliom am 
anfeidrol fawredd y Bod Tragwyddol ar un Haw, ac am 
waeledd ac annheilyngdod y creadur, dyn, ar y Haw arall, 
yr ydym yn barod i dori allan mewn syndod, gan ddy wedyd, 
"Arglwydd, beth yw dyn pan fawrheit ac yr anrhydeddit 
ef " gan ymostwng a to i lefaru wrtho, pe na buasai ond am 
ryw unwaith yn unig! Ond Efe a lefarodd wrtho lawer 
gwaith, mewn Uawer modd — trwy angelion, trwy broffwydi 
— unwaith, ar Sinai, a'i enau ei Hun yn ddigyfrwng — "Yn 
y dyddiau diweddaf hyn, wrthym ni, yn ei Fab." Llefarodd 
wrthym, nid yn unig yn iaith ac awdurdod Brenin a Barnwr 
Cyfiawn, ond hefyd fel Tad tyner, ac fel cyfaill a chynghor- 
wr caredig. Yn lleferydd ei ras y mae Efe yn erfyn, yn 
deisyf, ac yn ymbil arnom i wrando ar ei leferydd Ef; a 
mwy na hyny, ymostynga i sicrhau i ni wirionedd ei eiriau 
drwy rfr; a hyny a wnaeth Efe, nid ar ryw un achlysur 
neillduol, ond laweroedd o weithiau, ac mewn llawer dull a 
ffurf o lwon. Pe cesglid yr holl lwon Dwyfol yn y Bibl yn 
vm Uyfr, gwnai gyfrol fwy nag a feddyliem. Yr ydym yn eu 



Gwirionedd Duw, 



59 



cyfarfod ar bob dalen o'r ysgrythyr yn mron; a llawer o 
honynt, ar ambell i ddalen. Yr ydym yn eu cael mewn 
cysylltiad a hanes y goruchwyliaethau Dwyfol tuag at ber- 
sonau, teuluoedd, gwledydd, a chenedloedd, er cadarnhad 
gwirionedd diymod ei rybuddion, ei fygythion, a'i addewidion 
iddynt. Weithiau, Efe a dynga i un neu arall o'i briodol- 
iaethau naturiol, megis, "Tyngodd yr Arglwydd i'w dde- 
heulaw a'i fraich nerthol" (Esa. lxii. 8); pryd arall, i un o'i 
briodoleddau moesol, megis, "Tyngais unwaith i'm Sanct- 
eiddrwydd " (Salm lxxxix. 35). Weithiau, iddo ei Hun, i'w 
Enw Mawr, "I mi fy Hun y tyngais, aeth y gair o'm genau 
mewn cyfiawnder" (Esa. xlv. 23); ond yn fynychaf, i'w 
anfarwoldeb, megys yn y testyn, "Fel mai byw Fi. ,, Pa 
fodd y gallem ni yn briodol fawrhau ymostyngiad y Brenin 
mawr tragwyddol yn ei waith yn rhwymo ei Hun fel hyn a 
rhwymau dynol? "Canys dynion yn wir sydd yn tyngu i 
un a fo mwy : a llw er sicrwydd sydd derfyn iddynt ar bob 
ymryson. .Yn yr hyn Duw, yn ewyllysio yn helaethach 
ddangos i etifeddion yr addewid ddianwadalwch ei gynghor, 
a gyfryngodd drwy lw." (Heb. vi. 16, 17.) Llw, er sicrwydd, 
sydd derfyn ar bob dadl ac ymryson rhwng dynion a'u 
gilydd. Pan ymrwymo y naill ddyn i'r Hall drwy lw, y mae 
wedi dyfod dan y rwymedigaeth gryfaf sydd yn ddichon- 
adwy i'w gosod arno, i gyflawni yr amodau y cytunasai y 
pleidiau arnynt. "Yn yr hyn Duw," yn ewyllysio rhoddi 
terfyn bythol ar bob ymryson rhyngddo Ef a dynion — 
rhoddi terfyn ar bob culni ac amheuon yn eu mynwesau am 
ei eirwiredd Ef, a'i ffyddlondeb i'w air a'i dystiolaethau, "a 
gyfryngodd drwy lw" — a ymostyngodd at ddyn, i ymwneyd 
a dyn, yn null dyn — i rwymo ei Hun i ddyn, a rhwymyn 
dyn ! Anfeidrol ymostyngiad a gras ! 

2. Y mae y Llwon Dwyfol yn brofion ddidwylledd a 
difrifoldeb y meddwl Dwyfol yn nhystiolqethau ei air, Y 



6o 



Koheleth. 



weithred fwyaf pwysig a difrifol y galwyd ar ddyn erioed 
i'w chyflawni yn ei berthynas a'i gyd-ddyn, ydyw myned ar 
ei lw. Ni ddylid arfer llw byth ar achos dibwys — ar siarad 
cyffredin. Ond och ! gynifer o lwon felly sydd yn cael eu 
harfer bob dydd ! "O herwydd llwon y gofidiodd y ddaear," 
medd y proffwyd (Jer. xxiii. 10). Ydyw, y mae yr hen 
"greadur" yn gofidio bob dydd, hyd y pryd hwn, o herwydd 
y llwon diachos a chableddus a arfera ei phlant anystyriol. 
Dylid cadw y llw yn gysegredig at achos gwirionedd a chyf- 
iawnder yn y llys barn yn unig, pan fyddo galw am dano. 
Y dyn a all dyngu llw gyda phob peth a ddywedo, ychydig 
iawn o goel a ellir roddi ar ddim a ddywedo; a'r dyn a all 
dyngu mewn llys barn ar dystiolaeth y gwyr ei gydwybod ei 
fod yn gwneyd llw celwyddog, a wna ei hun yn ysgymun- 
beth mewn cymdeithas ; gwnaeth longddrylliad gwirfoddol 
o gydwybod dda, a rhoddodd archoll anfeddyginiaethol i'w 
barch a'i gymeriad. Fel mai tyngu yw y weithred fwyaf 
difrifol o eiddo dyn, felly, yr un modd, yn ei berthynas a'r 
Anfeidrol ei Hun. Y mae Ef am ein hargyhoeddi trwy ei 
lwon, ei fod o ddifrif yn meddwl yr hyn a lefara, ac y bydd 
yn sicr o wneyd ei air yn dda. Yn y Bibl yr ydym yn 
cyfarfod, megis wyneb yn wyneb, a Duw sydd yn llefaru 
wrthym gyda'r difrifoldeb a'r didwylledd puraf. Y fath 
ddwfn ddifrifoldeb sydd yn gweddu i fod yn llenwi ein medd- 
yliau ni, gan hyny, wrth chwilio a darllen y llyfr y mae y 
Jehofa wedi tywallt ei holl galon iddo, gan wystlo ei Hanfod 
dragwyddol, a gogoniant ei enw mawr, ar wirionedd ei 
dystiolaethau ynddo ! 

3. Y mae y Llwon Dwyfol yn yr ysgrythyr, he/yd, yn dangos 
ac yn gogoneddu y caredigrwydd Dwyfol yn ei qfal am les a 
diogelwch dyn. Ewyllysiai Ef symud pob meddyliau culion 
a chelyd am dano o'n calonau. Y mae y fynwes euog yn 
wastad yn edrych ar ei barnwr cyfiawn fel gelyn pan e[ 



Gwirionedd Dmv. 



61 



dyger o'i flaen, fel pe mai efe yw yr achos o'i phoen a'i 
thrueni. "Ffolineb dyn a wyra ei ffordd, a'i galon a ym- 
ddigia yn erbyn yr Arglwydd." (Diar. xix. 3.) Wedi iddo, 
yn ei ffolineb, wyro ei ffordd, a thrwy hyny ddwyn cywilydd 
a gofid iddo ei hun, "Dywed yn ei galon sydd fwy ei thwyll 
na dim," mai Duw a'i temtiodd i gael mantais arno i'w gospi 
a'i wneyd yn druenus. "Nid cymwys yw ffyrdd yr Ar- 
glwydd " (Esec. xviii. 25), meddai Israel gynt, ac medd 
miloedd eto yn eu calonau. Ni fynai y Duw mawr i'w 
greaduriaid, gwaith ei ddwylaw, feithrin y fath syniadau 
annheilwng am dano Ef a'i ffyrdd. "Dywed wrthynt," 
medd Efe wrth Eseciel (pen. xviii, 23), "Gan ewyllysio a 
ewyllysiwn i farw yr annuwiol, medd yr Arglwydd Dduw, 
ac na ddychwelai oddi wrth ei ffyrdd a byw?" Pa achos 
na rheswm a gafodd yr annuwiol erioed i feddwl y fath 
beth am danaf? "Dos, a dywed wrthynt," medd Efe wrth 
y proffwyd drachefn (Esec. xxxiii. 11), "Fel mai byw fi, 
medd yr Arglwydd Dduw, ni ymhoffaf yn marwolaeth yr 
annuwiol ; ond troi o'r annuwiol oddi wrth ei ffordd a byw : 
dychwelwch, dychwelwch oddi wrth eich ffyrdd drygionus; 
canys, ty Israel, paham y byddwch feirw?" Ai nid yw llw 
y Digelwyddog, yr "Arglwydd Dduw," yn ddigon i argy- 
hoeddi yr annuwiol, am byth, ar y mater ? Beth sydd yn 
ychwaneg i'w wneuthur? Beth yn ychwaneg a all yr An- 
feidrol ei Hun ei wneyd er sicrhau i ni ei gariad a'i ewyllys 
da tuag atom ? a'i fod yn awyddus i'n gwaredu o feddiant 
Satan a phechod ac uffern,' ac i'n bendithio a maddeuant a 
sancteiddrwydd a dedwyddwch tragwyddol. Y mae Efe yn 
tystiolaethu hyny ar ei lw lawer gwaith. " Hyn yw gwaith 
Duw " — hyn, uwchlaw ac o flaen pob peth, y w gwaith ac 
ewyllys Duw — "Gredu o honoch yn yr Hwn a anfonodd 
Efe." (loan vi. 29.) Drachefn, "Hwn yw ei orchymyn Ef; 
Gredu o honom yn enw ei Fab Ef, Iesu Grist." (1 loan 



62 



Koheleth. 



iii. 23.) A oes eisieu rhagor? Y mae llawer yn rhagor o'r 
fath bethau i'w cael yn ei air Ef, yn dystiolaethau pendant, 
yn llwon cryfion, ac, "Os tystiolaeth dynion yr ydym yn ei 
dderbyn, y mae tystiolaeth Duw yn fwy" — yn fwy o gymaint 
ag y mae Duw yn fwy na dyn — "Canys hyn yw tystiolaeth 
Duw, yr hon a dystiolaethodd Efe am ei Fab. Yr hwn 
sydd yn credu yn Mab Duw, sydd ganddo y dystiolaeth 
ynddo ei hun : yr hwn nid y w yn credu yn Nuw, a'i gwnaeth 
Ef yn gelwyddog, oblegid na chredodd y dystiolaeth a dyst- 
iolaethodd Duw am ei Fab. A hon yw y dystiolaeth, roddi 
o Dduw i ni fywyd tragwyddol; a'r bywyd hwn sydd yn ei 
Fab Ef, Iesu Grist." (1 loan v. 9-1 1.) Pa fodd y gall 
anghrediniaeth Cymru ddM, heb lesmeirio, yn nghalonau 
miloedd o wrandawyr yr efengyl, a'r tystiolaethau a'r llwon 
mawrion hyn ger bron eu llygaid, ac yn swnio yn eu clust- 
iau drwy'r blynyddoedd ? 

Pwy bynag a gymerai arno i chwilio tystiolaeth y gair ar 
y mater, er cael boddlonrwydd i'w feddwl yn mherthynas i 
ewyllys Duw gyda golwg arno, byddai raid iddo ddyfod i'r 
penderfyniad hwn: — a Os Duw a lefarodd eiriau y llyfr hwn, 
rhaid ei fod yn ewyllysio fy nghadwedigaeth a'm dedwydd- 
wch tragwyddol, a'i fod Ef 'yn ewyllysio fod pob dyn yn 
gadwedig, a'u dyfod i wybodaeth y gwirionedd' (1 Tim. ii. 
4); neu rhaid fod y llyfr yn dwyll, a chelwydd, ac anudon- 
iaeth drwyddo oil." 

II. Llwon Duw yn eu perthynas a chyflwr ac 

ACHOS DYN. 

Y mae y mater hwn wedi ei drafod, mewn than, dan y 
pen cyntaf; y mae eto rai pethau i'w crybwyll yn mhellach. 

1. Y mae y Llwon .Dwyfol, yn gystal ag y tnaent yn am* 
lygiadau garacter Duw, yn dangos y fath yw caracter 
dyn yn ei gyflwr syrthiedig. Dyn yw yr unig greadur, hyd 
y gwyddom ni, y cyfryngodd Jehofa trwy lw wrth ymwneyd 



Gwirionedd Duw. 



63 



ag ef. Pan yn llefaru wrth ei angelion, "cedyrn o nerth, y 
rhai sydd yn gwrando ar leferydd ei air Ef," nid oes angen 
am lw i gadarnriau gwirionedd ei air iddynt hwy; y maent 
yn ei adnabod yn rhy dda, yn ei barchu ac yn ei garu yn 
rhy fawr, i ameu dim a ddywed Efe. Ond pan lefara wrth 
y dyn, a aeth yn estron ac yn elyn iddo, gwel fod yn angen- 
rheidiol iddo sicrhau gwirionedd ei air iddo a'r 11 won mwyaf 
difrifol, gan wystlo gogoniant ei enw a'i hanfod dragwyddol 
ar ddilysrwydd ei dystiolaethau. Daeth y Phariseaid at y 
Gwaredwr, ar un achlysur, gan ofyn, " Ai cyfreithlawn i wr 
ysgar a'i wraig ar bob achos?" bod Moses yn y gyfraith yn 
caniatau hyny. Dywedodd yntau wrthynt, "Moses, o her- 
wydd caledwch eich calonau, a oddefodd i chwi ysgar a'ch 
gwragedd; eithr o'r dechreuad nid felly yr oedd." (Matt, 
xix. 8.) Erys y gyfraith Foesenaidd hon ar glawr byth, yn 
dystiolaeth am ddwfn lygredigaeth calonau y bobl y rhodd- 
wyd hi iddynt. Gallwn gymwyso yr ymadrodd at lwon Duw 
yn ei air, "O herwydd caledrwydd ein calonau" y cyfryngodd 
y Digelwyddog drwy lw, wrth lefaru wrthym. Mae y llwon 
Dwyfol yn y Bibl, yn achos cywilydd wyneb a chalon i ni. 
Pa beth ! a oedd yn angenrheidiol i " Gadernid Israel, yr 
Hwn ni ddywed gelwydd," ie, "yr Hwn nis gall fod yn gel- 
wyddog," i wystlo ei fraich Hollalluog, a'i sancteiddrwydd, 
coron ei ogoniant, ie, a'i fy wyd, ar wirionedd ei dystiolaethau 
i beri i ni ei gredu? "O chwi nefoedd, synwch ! O chwi 
ddynion, gwridwch a chy wilyddiwch ! " Duw y gwirionedd 
ei Hun y w yr olaf o bawb y creda y dyn Ef ar air ei lw ! 
Safodd Mab Duw ei Hun mewn syndod uwchben y weled- 
igaeth aruthrol hon ! do, " Efe a ryfeddodd o herwydd eu 
hangrediniaeth hwynt" (Marc vi. 6), "ac a dristaodd am 
galedrwydd eu calonau hwynt, (Marc iii. 5) ; ond nid yw yr 
anghredadyn byth yn tristau, yn synu, ac yn rhyfeddu dim 
ato ei hun. Syna ac ymddigia yn ddirfawr wrth ei gyd- 



6 4 



Koheleth. 



ddyn a'i hanghredo ef ar ei air a'i anrhydedd ; ystyria hyny 
fel y sarhad mwyaf ellir ei fwrw arno, pan y mae efe ei hun 
yn sarhau y Gwirionedd Tragwyddol ei Hunan, ac yn ei 
" t wneuthur Ef yn gelwyddog!" "am na chred y dystiolaeth 
a dystiolaethodd Efe am ei Fab." " Hon yw y ddamnedig- 
aeth, ddyfod goleuni i'r byd, a charu o ddynion y tywyllwch 
yn fwy na'r goleuni." (loan iii. 19.) Y mae anghrediniaeth 
yn mysg y pechodau, fel yr oedd brenin Israel gynt yn mysg 
y bobl, "o'i ysgwyddau i fyny yn uwch na hwynt oil." Ar 
wreiddyn hwn, yn nghalon dyn, y mae bwyell fawr . y llwon 
Dwyfol yn yr ysgrythyr wedi ei gosod, i'w dori i lawr; ac 
wedi y cymyner i lawr y brenin-bren hwn yn y galon, y mae 
holl brenau gweddill coed pechod ynddi yn gwywo, a'u 
tyfiant yn darfod. Efe, anghrediniaeth, a gauodd yr hen 
genedl allan o wlad yr addewid, ac a gwympodd eu celan- 
eddau yn yr anialwch. " Wrth bwy y digiodd Efe ddeugain 
mlynedd? onid wrth y rhai ni chredasant? Ac yr ydym 
ni yn gweled na allent hwy fyned i mewn o herwydd 
anghrediniaeth." (Heb. iii. 18, 19.) Ac anghrediniaeth 
sydd yn cau eneidiau deiliaid gweinidogaeth y gair allan 
o'r orphwysfa dragwyddol sydd eto yn ol i bobl Dduw. 

2. Y mae y llwon dwyfol, gan hyny, wedi eu hamcanu 
fel moddion nerthol i ddeffroi yr annychweledig i ystyriaeth 
drueni ei gyflwr. Taranau cryfaf y Bibl — " Taranau ei 
gadernid Ef" ydynt, "Pan ddywedwyf wrth yr annuwiol, 
gan farw y byddi farw." (Esec. xxxiii. 14,) Dyna'r llw, a Uw 
ar fater bywyd tragwyddol yr annuwiol ydyw, " Ti a fyddi 
farw yn sicr " — neu, yn wir, yn wir, ti fyddi farw, oni ddych- 
weli. Y mae yn rhaid i'r annuwiol farw, neu mae yn rhaid 
i Dduw ei Hun farw, dim ond un o'r ddau sydd i fyw, 
"Oni ddychwel yr annuwiol;" ond, "os yr annuwiol a 
ddadrydd wystl, ac a rydd yn ei ol yr hyn a dreisiodd, a 
rhodio yn neddfau y bywyd," gan ddwyn felly ffrwythau 



Gwirionedd Dmu. 



65 



addas i edifeirwch a ffydd, "gan fyw efe a fydd byw, ni 
bydd marw." (Esec. xxxiii. 15.) Dyma obaith i'r annuwiol 
eto; ie, a sicrwydd o gael byw byth, ond yn unig drwy 
ddychwelyd o'i ffordd ddrygionus. Dyma un o amcanion 
grasol y rhybuddio drwy lw. Y mae y Duw mawr yn 
tyngu yn ei lid na ddaw yr annychweledig — yr anghred- 
adyn yn ei anghrediniaeth — "i mewn i'w orphwysfa EP 
(Heb. iii. 11); nid aeth yr un erioed, ac nid a yr un byth. 
Y mae llwon Jehofa yn sicrhau pyrth y bywyd yn erbyn yr 
anghredadyn. 

4. Eto, y mae y Llwon Dwyfol yn y gair, dr tu avail, yn cy- 
nwys yr anogaethau d V cysuron cryfaf igredinwyr ar eu gyrfa 
tudr nefoedd. a Fel trwy ddau beth dianwadal, yn y rhai 
yr oedd yn anmhosibl i Dduw fod yn gelwyddog, y gallem 
ni gael cysur cryf, y rhai a ffoisom i gymeryd gafael yn y 
gobaith a osodwyd o'n blaen." (Heb. vi. 16.) Pan y mae 
yr enaid dychrynedig yn ffoi am ei fywyd i gymeryd gafael 
yn y gobaith a rydd yr efengyl o'i flaen ef — unwaith yr elo 
i mewn i'r ddinas noddfa hono — amgylchynir ef a chaniadau 
ymwared. Y mae llwon Duw oil fel cynifer o fagnelau 
wedi eu gosod ar gaer ei iachawdwriaeth i amddifFyn a 
diogelu ei fywyd: "Gan fyw, efe a fydd byw," medd pob 
llw, "y mae ei fywyd ef wedi ei rwymo a llw wrth fywyd 
Duw ei Hun." Cyfeiria "gair y llw" at bethau cryfaf a 
sicraf natur i osod allan gadernid trefn y cyfamod, yn yr 
hwn y mae bywyd credadyn wedi ei rwymo u yn rhwymyn y 
bywyd," gyda'r Arglwydd ei Dduw. " Fel hyn y dywed yr 
Arglwydd, yr Hwn sydd yn rhoddi yr haul yn oleuni y dydd, 
defodau y lloer a'r ser yn oleuni y nos; yr Hwn sydd yn 
rhwygo y mor pan ruo ei donau, Arglwydd y lluoedd yw ei 
enw. Os cilia y defodau hyny o'm gwydd I, medd yr Ar- 
glwydd, yna had Israel a baid a bod yn genedl ger fy mron 
I yn dragywydd. Fel hyn y dywed yr Arglwydd, os gellir 

5 



66 



Koheleth. 



mesur y nefoedd oddi uchod, a chwilio sylfeini y ddaear 
oddi isod, minau hefyd a wrthodaf holl had Israel am yr 
hyn oil a wnaethant hwy, medd yr Arglwydd." (Jer. xxxi. 
35—37.) Unwaith, wrth osod allan gadernid trefn ei ras a 
diogelwch ei bobl, cyfeiria Jehofa at y cyfamod a wnaethai 
a Noa; fel yr oedd bendithion y cyfamod hwnw wedi eu 
sicrhau i'r byd drwy bob cenedlaeth ac oes. " Dros enyd 
fechan y'th adewais," medd Efe wrth Seion, "ond & mawr 
drugareddau y'th gasglaf. Mewn ychydig soriant y cudd- 
iais fy wyneb oddi wrthyt, megis enyd awr, ond a thrugaredd 
dragwyddol y trugarhaf wrthyt, medd yr Arglwydd, dy 
Waredydd. Canys fel dyfroedd Noa y mae hyn i mi : canys 
megis y tyngais nad elai dyfroedd Noa mwy dros y ddaear, 
felly y tyngais na ddigiwn wrthyt, ac na'th geryddwn. 
Canys y mynyddoedd a giliant, a'r bryniau a symudant, 
eithr fy nhrugaredd ni chilia oddi wrthyt, a chyfamod fy 
hedd ni syfl, medd yr Arglwydd yr Hwn sydd yn trugarhau 
wrthyt." (Esa. liv. 7-10.) Cedyrn natur, pendefigion y 
ddaear, yw y mynyddoedd a'r bryniau. Derbyniasant eu 
teitlau, "Y mynyddoedd tragwyddol, a'r bryniau oesol," 
oddiwrth yr awdurdod uchaf (Hab. iii. 6). Y maent hwy 
yn aros ac yn parhau yr un fath o oes i oes. Y mae wyneb 
y ddaear, a'r wlad o'u hamgylch, yn myned dan gyfnewid- 
iadau yn barhaus, dan law llafur a chelfyddyd dyn; ond y 
maent hwy, y mynyddoedd, yn parhau yr un. Pe deuai 
Jeremia yn awr i dalu ymweliad a'i hen wlad, efe a welai 
fod Tabor a Charmel yn gwisgo yr un agwedd yn union a'r 
un oedd arnynt pan oedd efe yn ysgrifenu geiriau ein testyn; 
er mai prin y gallasai efe adnabod wyneb y wlad o'u ham- 
gylch, gan faint y cyfnewidiadau a wnaed ami. Y mae y 
mynydd megis yn dwyn delw ei Greawdwr digyfnewid ar ei 
wedd. Bu llawer cenedlaeth o ddefaid a bugeiliaid yn cy- 
niwair ar hyd ei lechweddau yn olynol, am oes ar ol oes; 



Gwinonedd Duw. 



6 7 



ond ni bu iddo ef, y mynydd, ragflaenor erioed, ac ni bydd 
iddo olynydd byth ychwaith. Taflodd llawer gauaf fantell 
dew o eira dros ei ysgwyddau, ond nid oedd yn eira .tra- 
gwyddol; toddodd dylanwad y gwanwyn yr eira ymaith, 
fel y rhedai yn ddagrau dros ei ruddiau crych; ond yr oedd 
efe yn aros yr un. Cuddiwyd ei goryn o'r golwg dan leni 
tewion o niwl laweroedd o weithiau ; chwythodd yr awelon y 
niwl ymaith, ond yno yr erys y mynydd yr un fath drwy yr 
oesau. Gorphwysodd llawer cwmwl blinedig dan ei faich 
ar ei ysgwydd; gwlawiodd pob cwmwl ei hun i ddiflaniad, 
ond deil y mynydd ei ysgwyddau llydain yn orphwysfanau 
i gymylau oes ar ol oes. Hen fynyddoedd hybarch, patri- 
archiaid a phendefigion y ddaear, a aroswch chwithau ar 
eich gorsafleoedd cedyrn, heb ysgogi, yn oes oesoedd ? Na, 
"Y mynyddoedd a giliant, a'r bryniau a symudant!" Teifl 
nerthoedd goruchwyliaeth y dydd mawr a ddaw hwythau 
hefyd oddiar eu gwadnau, a He ni cheir iddynt. Daw oes 
htr y cyfamod a Noa i ben; tymorau hau a medi yn darfod; 
deddfau gwanwyn a Mf, cynauaf a gauaf, yn rhoddi i fyny 
eu swydd am byth : darfodedigaeth derfynol wedi ei dwyn 
ar bob peth, a mor na mynydd ni bydd mwyach, ac ni bydd 
amser mwyach ; heuliau y nefoedd wedi diffodd, a'i myrdd 
miliynau o ser wedi syrthio a diflanu am byth bythoedd ! 
Ie; ond, "Fy nhrugaredd ni chilia, a chyfamod fy hedd ni 
syfl, medd yr Arglwydd, yr Hwn sydd yn trugarhau wrthyt." 
Saif y cyfamod, a'r drefn a gadarnhaodd Efe a'i lwon yn 
Nghrist Iesu cyn bod y byd, pan syrthio trefn natur yn ei 
gwedd bresenol i ddinystr a darfodiad. " Dyrchefwch eich 
llygaid tua'r nefoedd, ac edrychwch ar y ddaear isod ; canys 
y nefoedd a ddarfyddant fel mwg, a'r ddaear a heneiddia 
fel dilledyn, a'i phreswylwyr yr un modd a fyddant feirwj 
ond fy iachawdwriaeth I a fydd byth, a'm cyfiawnder ni 
dderfydd. (Esa. li. 6.) Nid rhyfedd i ber ganiedydd Israel, 



Koheleth. 



yn yr olwg ar gadernid tragwyddol y cyfamod hedd, anadlu 
ei enaid allan, wrth farw, yn acenion melusion ei gan ddi- 
weddaf. Pan yn dodi ei goron ddaearol heibio, yn gollwng 
ei deyrnwialen freninol o'i law am byth, gan adael ei orsedd 
yn wag i'w olynydd, gwnai hyny dan ganu y penill melusaf 
a gyfansoddasai efe erioed : "Cyfamod tragwyddol a wnaeth 
Efe a mi, wedi ei luniaethu yn hollol ac yn sicr; canys fy 
holl iachawdwriaeth, a'm holl ddymuniad yw." (2 Sam. 
xxiii. 5.) Y mae trefn cyfamod yr iachawdwriaeth yn 
Nghrist mor ddigyfnewid a natur, ac mor barhaus a bywyd 
a chariad y Jehofa tragwyddol ei Hun. I fynwes y cyfamod 
hwn y mae yr efengyl yn galw ac yn gwahodd eneidiau 
euog a cholledig i'w cuddio a'u cadw byth. " Deuwch ataf, 
gwrandewch, a bydd byw eich enaid, a mi a wnaf gyfamod 
tragwyddol a chwi; sef sicr drugareddau Dafydd." (Esa. 
lv. 3-) 

Beth a welwn ni yn, ac a ddywedwn ni wrth y pethau 
hyn ? 

1. Ni a welwn, fel y crybwyllwyd o'r blaen, fawr "Ddaioni 
a charedigrwydd Duw, ein Hachubwr, tuag at ddyn"- — tuag 
at ddyn, yr iselaf a'r gwaelaf, fe ddichon, o holl ddeiliaid ei 
lywodraeth foesol. "Dyn, yr hwn sydd bryf; mab dyn, yr 
hwn sydd abwydyn" — y creadur "anniolchgar a drwg." 
"Lie yr amlhaodd" annheilyngdod a thrueni, y "rhagor 
amlhaodd gras" a chariad; "Efe a anfonodd ei Fab ei 
Hun, wedi ei wneuthur o wraig, yn nghyfTelybiaeth cnawd 
pechadurus" dyn, i fyw a marw, ufuddhau a dioddef drosto. 
Rhoddodd "Addewidion mawr iawn a gwerthfawr" iddo, 
wedi eu cadarnhau a'u selio a'i lwon lawer. Gwnaeth gy- 
maint er ac i ddyn, fel y mae yn gofyn uwch ei ben, "Beth 
oedd yn ychwaneg i'w wneuthur nag a wnaethum iddo?" 
(Esa. v. 4.) Gwnaeth lawer yn ychwaneg iddo ef nag a 
wnaeth i'r angel syrthiedig. Gadawodd hwnw, wedi iddo 



Gwirionedd Duw. 



6 9 



golli ei ddechreuad a "gadael ei drigfa ei hun," heb un 
ddarpariaeth i'w adferu. Ni alwodd byth ar ei ol, ac ni 
ddywedodd air wrtho; ond y mae swn ymysgaroedd ei 
dosturiaethau yn rhuo ar ol y dyn i'w glywed yn awelon y 
ddaear o ddydd ei gwymp ef hyd y dydd hwn, a'i alwadau 
yn adseinio yn ei chreigiau yn barhaus. Daeth y Bugail 
Da ar ol y ddafad gyfrgolledig hon (dynoliaeth) i anialwch 
ei cholledigaeth, i chwilio am dani. Nid rhyw ffigyrau 
barddonol ydyw ymadroddion fel hyn, ond ffeithiau wedi 
eu sicrhau a llwon Duw ei Hun. 

2. Yr ydym yn gweled natur ysgeler a thuedd ddinystriol 
anghrediniaeth, fel y mae yn cynyg yn uniongyrchol at 
fywyd "y Brenin, enw. yr Hwn yw Arglwydd y lluoedd.'' 
" Yr hwn nid yw yn credu, a'i gwnaeth Ef yn gelwyddog," 
ie, yn anudonwr ! a dyna deyrnfradwriaeth — cynyg at fywyd 
character yr Anfeidrol! "A ddywedir wrth frenin, Dryg- 
ionus ydwyt? neu wrth dywysogion, Annuwiol ydych?" Y 
mae llaweroedd o freninoedd drygionus, ac o dywysogion 
annuwiol wedi bod ac yn bod yn y byd, y byddai, gan 
hyny, yn eithaf priodol dy wedyd felly wrthynt, megis y dy- 
wedodd Elias wrth Ahab, a Jeremia wrth Coniah, brenin 
Juda, a'i dywysogion ; ond yn anaml iawn y meiddia neb 
ddywedyd y fath wirionedd wrth freninoedd a thywysogion. 
Ond y mae pob anghredadyn yn meiddio dywedyd bob 
dydd yn ngwyneb y gwirionedd ei Hun, "Celwyddog 
ydwyt!" Y mae yn cau ei Fibl bob tro y cymero ef yn ei 
law i'w ddarllen, gan ddywedyd, "Celwyddog ydwyt!" 
Felly y dywed ar derfyn pob Sabbath, ar ol gwrando yr 
efengyl — "Celwydd i gyd!" "Yr hwn nid yw yn credu, 
a'i gwnaeth Ef yn gelwyddog, am na chredodd y dystiolaeth 
a dystiolaethodd Duw am ei Fab." 

3. Yr ydym yn gweled cysondeb y drefn o gysylltu coll- 
edigaeth dynion yn ngwlad yr efengyl, ag anghrediniaeth^ 



70 



Kohekth. 



ac ag anghrediniaeth yn unig, fel yr unig achos o honi, aV 
rheswm am dani. "Hon yw y ddamnedigaeth, ddyfod 
goleuni i'r byd, a charu o ddynion y tywyllwch yn fwy na'r 
goleuni." (loan iii. 19.) "Yr hwn nid yw yn credu a 
ddamniwyd eisioes." "Yr hwn nid yw yn credu, ni wel 
fywyd, eithr y mae digofaint Duw yn aros arno ef." O 
herwydd eu hanghrediniaeth y cauwyd y genedl a wared- 
wyd o'r Aifft allan o'r Ganaan ddaearol. "Yr ydym ni yn 
gweled na allent hwy fyned i mewn o herwydd anghredin- 
iaeth." (Heb. iii. 19.) Gallasent, a chawsent fyned i mewn, 
wedi eu holl rwgnachrwydd, eu tuchan, a'u gwrthryfel yn 
yr anialwch, oni buasai eu hanghrediniaeth. "With bwy 
y tyngodd Efe na chaent hwy fyned i mewn i'w orphwysfa 
Ef? Onid wrth y rhai ni chredasant ?" (Heb. iii. 18.) Yr 
hyn a'u cauodd hwy allan o'r orphwysfa dymorol hono, 
sydd yn cau anghredinwyr gwlad efengyl allan o'r orphwysfa 
dragwyddol. Yr un modd, o'r tu arall, cysylltir cyfiawnhad 
a chadwedigaeth pechadur, yn nhrefn yr efengyl, £ ffydd, 
ac a ffydd yn unig. 



PREGETH V. 



CARIAD DUW. 



"Yr hwn nid yw yn caru, nid adnabu Dduw: oblegid Duw, cariad 
yw. Yn hyn yr eglurwyd cariad Duw tuag atom ni, oblegid danfon 

Dduw ei unig-anedig Fab i'r byd, fel y byddem fyw trwyddo Ef. 
Yn hyn y mae cariad ; nid am i ni garu Duw, ond am iddo Ef ein 
caru ni, ac anfon ei Fab i fod yn iawn dros ein pechodau." — 

1 loan iv. 8-10. 

Buasai yn bur naturiol i ni ddisgwyl cael "Y dysgybl 
yr oedd yr Iesu yn ei garu," yr hwn a bwysasai ar fynwes 
y cariad ymgnawdoledig ei hun ar Swper, yr hwn a yfasai 
mor helaeth o'r ffynon hono, yn son llawer am gariad, ac 
felly y mae efe. Ysgrifenodd loan ei efengyl a'i epistolau 
megis a chariad ; ni chanai ei delyn ef unrhyw ganiadau 
ond caniadau cariad. Nid efe oedd y cyntaf a soniasai 
am gariad Duw ; ond ei bin ef a anrhydeddwyd a/r ragor- 
fraint o roddi yn gyntaf oil y syniad goruchel hwn am 
dano — "Duw, Cariad yw." Ymadrodd sydd megis yn 
cymeryd y goron freninol i deyrnasu yn nghalon ac yn 
nuwinyddiaeth yr eglwys byth er pan ddisgynodd efe oddi 
wrth bin yr ysgrifenydd cariadlawn hwn. 

Mae tri ymadrodd yn y Testament Newydd yn datguddio 



7* 



Koheleth. 



i ni yr hyn yw Duw — "Yspryd yw Duw" (loan iv. 24); 
"Goleuni yw Duw" (loan i. 5); a'r ymadrodd yn y testyn, 
"Duw, cariad yw." Llefarwyd y cyntaf gan "yr unig- 
anedig Fab, yr hwn sydd yn mynwes y Tad," ac a ddaeth 
i'w " hysbysu " Ef i'r byd \ yr ail gan yr apostol hwn, fel 
"cenadwri" a dderbyniasai efe gan yr Arglwydd Iesu i'w 
hysbysu i'r eglwys ; a'r olaf, fel tystiolaeth ysprydoledig loan 
ei hun am Dduw. Llefarwyd y cyntaf am Dduw yn natur ei 
Hanfod fel unig wir wrthddrych addoliad, er dysgu pa fath 
addoliad ac addolwyr sydd weddus iddo, a chymeradwy 
ganddo; canys addoli oedd pwnc yr ymddyddan rhwng 
Crist a'r wraig o Samaria ar y pryd. Yr oedd ysprydol- 
rwydd Duw wedi ei ddysgu mewn ymadroddion arwydd- 
ocaol o'r peth yn yr Hen Destament; ond yn yr ymddy- 
ddan rhyfedd hwnw wrth ffynon Jacob y deorwyd sylwedd 
y ddysgeidiaeth hono i'r un ymadrodd hwn — " Yspryd yw 
Duw.** 

Ymadrodd cyfTelybiaethol yw yr ail, yn gosod allan, nid 
natur Jehofa, fel y cyntaf, ond ei gar act cr moesol — 
" Goleuni yw Duw, ac nid oes ynddo ddim tywyllwch." 
Purdeb, heb ynddo ddim yn groes i hyny ; sancteiddrwydd, 
"ac nid sanctaidd neb fel Efe;" cyfiawnder, "ac nid oes 
anghyfiawnder gydag Ef." PerfFeithgwbl o wybodaeth, nad 
oes dim yn guddiedig oddiwrtho. Yn yr ymadrodd hwn 
gosodir ef allan, yn benaf, fel gwTthddrych i ni ymestyn at 
ymdebygoli iddo — i fod "yn ddilynwyr Duw fel plant 
anwyl." " Eithr megis y mae y neb a'ch galwodd chwi yn 
sanctaidd, byddwch chwithau hefyd sanctaidd yn mhob 
ymarweddiad ; oblegid y mae yn ysgrifenedig, Byddwch 
sanctaidd, canys sanctaidd ydwyf fi." (1 Petr i. 15, 16.) 
Hyn hefyd a gymellir gan loan ar y saint yn y geiriau 
cysylltiadol ar ymadrodd ; anog y saint y mae efe i rodio 
yn y goleuni, i fyw yn unol a'u proffes, canys " Goleuni yw 



Cariad Duw, 



73 



Duw," yr Hwn y proffesent eu bod yn blant ac yn ddilyn- 
wyr iddo. 

Y mae yr ymadrodd yn y testyn, " Duw, cariad yw" yn 
gosod allan ansawdd ysprydol — ansawdd calon Jehofa. 
Ymadrodd beiddgar yw'r ymadrodd "calon Duw;" ond y 
mae yn ymadrodd ysgrythyrol, ac yn ymadrodd a ddefn- 
yddia Efe ei Hun yn fynych yn ei Air ; gan hyny, mae yn 
gyfreithlawn i ninau ei arfer. Anog y saint i gariad, i 
garu eu gilydd, y mae'r apostol. Yr oedd loan, yn ei 
ddyddiau olaf, yn debyg iawn i'w Arglwydd yn ei ddyddiau 
olaf Ef. Prif fater ei ymddyddan gyda'i ddysgyblion, a'r 
brif siars a roddai Efe iddynt cyn eu gadael oedd, ar 
" Garu o honynt eu gilydd, megis y carai Efe hwynt." 
Felly loan yntau, yn ei ddyddiau olaf, yn Uawn o'r yspryd 
yr yfasai Efe o hono ddeunaw mlynedd a deugain cyn ys- 
grifenu yr epistol hwn, pan yn gwrando cyfarchiad olaf ei 
Arglwydd yn yr oruwch-ystafell, efe a'i tywallta fel olew 
sanctaidd i eneinio y saint ag ef cyn iddo eu gadael a 
myned i wlad y cariad perffaith a thragwyddol. "Anwylyd, 
carwn ein gilydd. Cariad, o Dduw y mae ; a phob un ar 
sydd yn cam, o Dduw y ganwyd ef, ac y mae efe yn adna- 
bod Duw. Yr hwn nid yw yn cam, nid adnabu Dduw ; 
oblegid Duw, cariad yw." Egyr y geiriau feusydd eang 
a thoreithiog o'n blaen. Yn 

1. Mai adnabyddiaeth o Dduw ydyw gwreiddyn y cariad 
y sonia yr apostol am dano, ac a gymellir ganddo ar y 
saint fel eu dyledswydd tuag at eu gilydd. 

2. Mai y prawf goreu fod un yn adnabod ac yn cam 
Duw yw, ei fod yn cam plant Duw ; dwg yr apostol y 
syniad hwn yn mlaen drachefn a thrachefn yn yr epistol. 

3. O'r tu arall, bod amddifadrwydd o'r cariad hwn at 
blant Duw, yn brawf sicr o amddifadrwydd enaid o'i adna- 
byddiaeth Dduw a chariad ato. 



74 



Roheleth. 



4. Bod yr adnabyddiaeth o Dduw sydd yn cynyrchu y 
cariad hwn at eu gilydd yn eneidiau y saint, yn cynwys syl- 
weddoliad yn y meddwl o wirionedd y dystiolaeth hon am 
dano, " Duw, cariad ywP Crediniaeth gyffredinol o'r gwir- 
ionedd hwn a laddai holl elyniaeth y byd yn erbyn Duw, 
ac a'i llanwai a chariad tuag ato, ac a glymai galonau dyn- 
ion wrth eu gilydd a " rhwymyn perffeithrwydd, yr hwn yw 
cariad." 

5. Mai yr ystyriaeth o gariad anfeidrol Duw tuag atom 
ni yn anfoniad ei Fab i fod yn iawn dros ein pechodau ni, 
ydyw y moddion effeithiol i ddyfod i'r adnabyddiaeth hon o 
hono Ef, ac i brofiad a meddiant o'r cariad Cristionogol 
hwn tuag ato Ef a thuag at ei blant Ef. 

Ni chynygir olrhain y materion yna yn mhellach yn awr, 
ond disgynwn ar y dystiolaeth a ddwg y testyn am Dduw, 
a'r prawf a rydd o'r dystiolaeth hono. 

I. Y Dystiolaeth. — "Duw, cariad ywP Beth mae'r 
dystiolaeth hon yn gynwys ? 

1. Mai yn y briodoledd hon, ei Gariad, y mae Efe ei Hun 
yn benaf yn ymogoneddu, " Efe a lonydda, a ymfoddlona, a 
ymddigona, ac a ymddigrifa yn ei gariad." (Seph. iii. 17.) 
Yn Nuw yn unig y mae dedwyddwch, yn gystal a phob 
mawredd, yn berffaith yn ei raddau, fel na all fod cynydd 
na lleihad yn perthyn iddo. Y mae dedwyddwch saint ac 
angelion yn y nefoedd yn llawn, ac yn Uenwi dymuniadau 
pob un ; ond y mae yr un pryd, ar gynydd parhaus, ac fe a 
ar gynydd byth ; fel y cynyddo eu gwybodaeth am Dduw, 
a'u hadnabyddiaeth o hono, fe gynydda eu dedwyddwch 
hefyd — 11 Myned i mewn i lawenydd eu Harglwydd " y 
byddant hwy byth. Ond y mae gwybodaeth Duw yn 
Hollwybodaeth, ei adnabyddiaeth Ef o hono ei Hun yn 
berffaith, ac y mae ei ddedwyddwch Ef ynddo ei Hun yn 
berffaith, yn anfeidrol felly, Yr oedd felly erioed, ac fe 



Cariad Duw. 



75 



fydd felly byth. Y mae pob priodoledd yn y perffeithrwydd 
o honi ynddo, a phob un yn elfen dedwyddwch iddo ; ond 
yn benaf, ei gariad. Nid yn ei fod yn Hollalluog, yn Holl- 
wybodol, yn Hollbresenol, &c, y mae Efe yn ymogoneddu 
ynddo ei Hun yn benaf, ond yn nghyflawnder anfeidrol ei 
gariad. Ymgyfenwa yn Dduw Hollalluog, Hollwybodol, 
Hollbresenol, yr unig ddoeth Dduw, &c. ; ond ni ddywedir 
— Duw, Hollalluowgrwydd, neu Hollwybodaeth, neu Holl- 
bresenoldeb, &c, yw — Cariad oedd i gael y lie blaenaf hwn 
yn y datguddiad o'i enw mawr — " Duw, cariad yw? Eto, 
geilw ei Hun " Y Duw trugarog a graslawn, " " Duw pob 
gras," "Duw'r amynedd;" ond ni ddywedir, Duw, trugaredd 
yw, gras yw, neu amynedd yw; ffrydiau o'i gariad yw ei 
drugaredd, ei ras, a'i amynedd; Cariad yw eu ffynonell 
wreiddiol hwy. 

2. Mai y Cariad Dwyfol yw ffynon wreiddiol bodoliaeth. 
" O herwydd dy ewyllys di (dy ewyllys da di, dy garedig- 
rwydd di) y maent, ac y crewyd hwynt " ydy w iaith y gan 
nefol gyda golwg ar bob peth sydd yn bodoli — "y nefoedd 
a'r ddaear, y mor, a'r hyn oil sydd ynddynt." (Dat. iv. n.) 
Megis pe dywedent, i gariad — i garedigrwydd "Yr Hwn 
sydd yn eistedd ar yr orseddfainc," yn unig, yr ydym ni 
yn ddyledus am ein bodoliaeth i fwynhau gwynfyd a 
dedwyddwch y cyflwr gogoneddus hwn. Efe a ewyllysiodd 
eu creu am ei fod yn caru bodoliaeth — yn caru bodoliaeth 
ynddo ei Hun. Nid mai cariad yw gwreiddyn neu achos- 
ydd y fodoliaeth Ddwyfol a olygir, ni all fod achos i'r fodol- 
iaeth sydd er tragwyddoldeb ; ond y fodoliaeth greedig, 
rhaid fod achos cyntaf iddi hi, a'r achos hwnw yw y Bod 
tragwyddol, a'r achos hwnw ynddo Ef ydyw, yr hyn yw 
Efe, a " Duw, cariad y w." Nid oedd gan gyfiawnder ddim 
i'w ddy weyd ar gwestiwn y creu ; buasai yr un mor gyfiawn 
iddo beidio creu dim oil a greodd Efe, ag oedd iddo eu 



7 6 



Koheleth, 



creu hwynt; nid oedd dan un rwymedigaeth i wneyd, 
nac i beidio gwneyd. Yr oedd Efe hefyd yn gymaint 
uwchlaw angen am greadigaeth a chreaduriaid ag oedd Efe 
uwchlaw rhwymedigaeth a dyled ; o'i gariad a'i ewyllys da 
yn unig, gan hyny, y creodd Efe bob peth, yn llestri i'w 
llenwi a'i ddaioni a'i garedigrwydd. Gwreichion o dan ei 
gariad Ef yw holl ser y nefoedd; defnynau o eigion an- 
feidrol y cariad tragwyddol ydyw holl elfenau natur; a llestr 
i dderbyn o'r cariad hwnw ydyw pob creadur — "Duw, 
cariad yw" 

3. Cariad, mewn gwahanol agweddau hono, yw holl 
omchwyliaethau ei lywodraeth ar y byd. Llywodraethu 
mewn cariad y mae Efe, yn gystal ag mewn cyfiawnder. 
Pan y mae gwedd o Afrg a soriant ar oruchwyliaeth o'i 
eiddo, cariad yn gwgu ydyw. Am ei fod yn cam daioni, 
lies, a dedwyddwch ei greadur, y mae Efe yn anfoddlon, ac 
yn dangos anfoddlonrwydd tuag at bob peth a dueddo i'w 
niweidio a'i wneyd yn druenus. Y mae pechod yn elyn 
mawr i iawn drefn ei lywodraeth, a dedwyddwch y deiliaid, 
yn aflonyddu ar ei heddwch hi, yn yspeilydd ei hiawnderau 
hi ; ac am hyny, o angenrheidrwydd ei natur, y mae cariad 
yn ei gasau ac yn gwgu arno, ac ar y creadur sydd yn ei 
garu ac yn byw ynddo. Ni fu y cariad tragwyddol yn ddlg 
wrth un creadur erioed, fel creadur ; ond fel troseddwr y 
mae Efe yn gwgu arno. Am eu bod yn cam ac yn gwneu- 
thur celwydd yn unig y mae Efe yn ddlg wrth yr angelion 
ni chadwasant eu dechreuad, a dynion colledig yr un modd. 
Ei gariad at gyfiawnder ac iawn drefn yn ei lywodraeth, at 
ddiogelwch a dedwyddwch ei ufudd ddeiliaid, sydd yn gofyn 
carcharu a chospi y troseddwyr. Y mae ocheneidiau a 
thrueni gwlad y golledigaeth dragwyddol, yn gystal a chan- 
iadau a dedwyddwch y nefoedd, yn cyhoeddi y gwirionedd 
mawr— " Duw, cariad yw," 



Cariad Duw. 



77 



4. Cariad yw deddf fawr ei lywodraeth foesol. Y cyntaf 
o'r holl orchymynion yw, " Cly w, Israel ; yr Arglwydd ein 
Duw, un Arglwydd y w : a char yr Arglwydd dy Dduw a'th 
holl galon, ac a'th holl enaid, ac a'th holl feddwl, ac a'th 
holl nerth. Hwn yw y gorchymyn cyntaf. A'r ail sydd 
gyffelyb iddo; Car dy gymydog fel ti dy hun. Nid oes 
orchymyn arall mwy na'r rhai hyn." (Marc xii. 29-31.) 
"Cyflawnder y gyfraith yw cariad." (Rhuf. xiii. 10.) "Y 
mae y ddeddf yn sanctaidd, a'r gorchymyn yn sanctaidd, 
yn gyfiawn, ac yn dda." (Rhuf. vii. 12.) Ond os mynir 
cael ateb mewn un gair i'r gofyniad, Beth yw y gyfraith ? 
Beth yw ei sylwedd? Y gair a rydd yr ateb goreu i'r 
cwestiwn ydyw Cariad, canys cariad ydyw ei sylwedd — ei 
chyflawnder hi. Y mae yn llawer haws i greadur euog 
gredu fod Duw yn gyfiawn a sanctaidd, na chredu ei fod Ef 
yn drugarog ac yn raslawn ; meddwl fod Duw yn ei gasau, 
na meddwl ei fod yn ei garu. Yr un modd am y gyfraith ; 
dywed ei gydwybod wrtho ei bod hi yn gyfiawn ac yn 
sanctaidd ; ond ni fedd syniad am dani fel cyfraith cariad, 
am ei bod hi yn ei fygwth, ac yn ei gondemnio ef yn ei 
gydwybod ei hun. Yr un yw Duw a'i gyfraith, Duw, cariad 
yw, a'i gyfraith, cariad yw ; " Canys yr holl ddeddf a gyf- 
lawnir mewn un gair, sef yn hwn, Car dy gymydog fel ti dy 
hun." (Gal. v. 14.) Y mae y gorchymyn mawr cyntaf 
o'r gyfraith yn rhwymo calon y creadur wrth ei Greawdwr 
" i'w garu Ef a'i holl galon, a'i holl nerth," fel y daioni 
penaf, a'r cariad tragwyddol ei Hun ; a'r ail orchymyn yn 
rhwymo calonau y creaduriaid wrth eu gilydd, a'r un 
rhwymyn, Cariad, gan erchi i'r naill i garu y Hall fel ef ei 
hunan. Fel y mae cyfraith y dysgyrchiad yn y byd natur- 
iol, yn rhwymo planedau a heuliau wrth eu gilydd, ac yn 
cadwyno holl gysawdiau y cread y naill wrth y Hall, felly y 
mae cyfraith cariad yn y lywodraeth foesol, yn rhwymo 



78 



Koheleth. 



calonau ei deiliaid wrth y cariad anfeidrol ei Hun, fel eu 
canolbwnc, ac wrth eu gilydd hefyd, i gyd-droi megis o 
amgylch ei orseddfainc Ef, i gydymhyfrydu ynddo byth. 
Cariad yn llefaru mewn cyfiawnder oedd ar Sinai; cariad 
oedd yn ymguddio yn y cwmwl, y tywyllwch, a'r dymestl 
yno : " Gwrandewais di yn nirgelwch y daran" (Salm lxxxii. 
7). Medd yr Arglwydd wrth ei bobl Israel, " Pan elwaist 
arnaf mewn cyfyngder a dychrynfeydd marwolaeth, dan 
weinidogaeth arswydlawn dydd y gymanfa, mi a'th wran- 
dewais." " Gwrandewais di pan oeddwn yn llefaru wrthyt 
yn nirgelwch y daran. Daeth dy lef di ataf drwy y daran 
ofnadwy hono. Yr oedd fy nghariad atat yn lluniaru ac 
yn tymeru y daran a'r dymestl, fel na byddai y brofedigaeth 
uwchlaw yr hyn a allesit ei dwyn." " Yr Arglwydd a ddaeth 
allan o Sinai, ac a gododd o Seir iddynt (medd Moses), ym- 
lewyrchodd fynydd Paran, ac Efe a ddaeth gyda myrdd- 
iwn o saint, a thanllyd gyfraith o'i ddeheulaw iddynt." 
(Deut. xxxiii. 2.) Sylwer ar y geiriau nesaf (adn. 3), 
" Caru y mae Efe y bobl, ei holl saint ydynt yn dy law." 
Am ei fod yn caru y bobl y daeth Efe " allan o Sinai a 
thanllyd gyfraith o'i ddeheulaw iddynt." Pregethu yr 
athrawiaeth fawr, " Duw, cariad y w," yr oedd pob mellten a 
tharan, y cwmwl dudew, y dymestl gref, a'r tan mawr hyd 
entrych nefoedd, a phob gorchymyn o'r " gyfraith danllyd," 
yr un modd, erbyn deall ystyr eu lleferydd — " Duw, cariad 
yw" 

5. Cariad yw cyfiawnder holl fygythion y gyfraith, Cariad 
sydd yn dywedyd, "Melldigedig yw pob dyn nid yw yn 
aros yn yr holl bethau a ysgrifenir yn llyfr y ddeddf, i'w 
gwneuthur hwynt." (Gal. iii. 10.) Am nad oedd Efe yn 
ewyllysio i neb fyned dan y felldith hono y llefarai y Deddf- 
roddwr cariadlawn y bygythion yna, a'r holl fygythion, yn 
rhybuddion i'r deiliaid, na ryfygent gellwair a'i gyfraith Ef, 



Cariad Duw. 



79 



a thynu ei gwaeau a'i melldithion cyfiawn hi arnynt, ac i'w 
gym fel rhai oeddynt wedi ei throseddu oddiwrthi hi am 
gyfiawnder ac ymwared, at y drefn o ras oedd yn cael ei 
rhag-efengylu drwy yr aberthau cysgodol dan y cyfamod 
cyntaf. "Eithr cyd-gauodd yr ysgrythyr bob peth dan 
bechod, fel y rhoddid yr addewid trwy ffydd Iesu Grist i'r 
rhai sydd yn credu. Eithr cyn dyfod ffydd, y'n cadwyd 
dan y ddeddf, wedi ein cyd-gau i'r ffydd, yr hon oedd i'w 
datguddio. Y ddeddf, gan hyny, oedd ein hathraw ni at 
Grist, fel y'n cyfiawnhaid trwy ffydd." (Gal. iii. 22-24.) 

II. Yr Eglurhad — y prawf mawr, penderfynol, ar y 
mater, " Yn hyn yr eglurwyd cariad Duw" — yn hyn yr eglur- 
wyd ac y profwyd am byth, mai "Duw, cariad yw !" Buasai 
yn anhawdd tynu yr ymadrodd hwn gyda sicrwydd allan o 
un datguddiad arall a wnaeth Duw o hono ei Hun. Y 
mae "cymylau a thywyllwch" o'i amgylch Ef yn ngor- 
uchwyliaethau natur, a'i lywodraeth gyffredinol ar y byd, 
fel na allasid tynu allan y brif idea fawr hon am dano, i 
lawn sicrwydd deall, o honynt ; ond yn hyn, daeth allan yn 
ei symledd i lawn eglurder. Yn hyn, wele Gariad wedi ym- 
ddiosg o'r cymylau a'r tywyllwch, yn ymddangos ag wyneb 
agored, heb fellten yn ei lygad, heb daran yn ei lais, heb 
sain udgorn, a lief geiriau, " Yr hon, pwy bynag a'i clyw- 
sant, a ddeisyfasant na chwanegid yr ymadrodd wrthynt." 
(Heb. xii. 19.) Yn hyn, sef yn 

1. Yn anfoniad ei Fab jr byd. " Duw a ymddangosodd 
yn y cnawd." Yn ei ymddangosiad Ef, wele gariad yn ei 
wisg briodol ei hun, cariad Duw tuag atom ni, wedi ei 
wisgo yn ein dillad ni. Dynoliaeth y Cyfryngwr yw dillad 
goreu cariad Duw ; y wisg hono am dano Ef oedd yr un 
harddaf a welodd y byd erioed, a hono am dano Ef yw yr 
harddaf a welodd y nefoedd erioed hefyd, ac a wel hi 
byth — "Efe yw tegwch nef y nef." Wele, yn Nghrist, "yr 



8o 



KoheletL 



Unig-anedig Fab, yr Hwn sydd yn mynwes y Tad," wedi 
dyfod atom yn ein natur ni ein hunain i'w hysbysu Ef, a 
sylwedd yr hysbysiad hwnw ydy w — Duw, cariad yw. Un 
o ddybenion mawrion ei anfoniad a'i ddyfodiad i'r byd oedd 
symud camgymeriadau, ac unioni *$yniadau y byd am 
Dduw. Yr oedd y byd yn ei gasau Ef, am nad adwaenai 
efe Ef ; " Y Tad Cyfiawn, nid adnabu y byd dydi," medd y 
Gwaredwr. (loan xvii. 25.) Yr oedd Dafydd yn ofni fod 
drwg yn nghalon Saul tuag ato ef, am hyny, ofnai fyned 
i'w bresenoldeb wrth fwrdd y wledd. Ni fynai Jonathan 
ddiniwed feddwl hyny am ei dad, ond cynghorai Dafydd i 
ymgadw o'r golwg am ddiwrnod neu ddau, nes iddo ef 
wneyd ymchwiliad i'r peth. "Myn Arglwydd Dduw Israel 
(meddai ef), wedi i mi chwilio meddwl fy nhad, yn nghylch 
y pryd hyn y fory neu drenydd ; ac wele, os daioni fydd 
tuag at Dafydd, ac oni anfonaf yna atat ti, a'i fynegu i ti ; 
fel hyn y gwnel yr Arglwydd i Jonathan, ac ychwaneg : 
os da fydd gan fy nhad wneuthur drwg i ti, yna mynegaf i ti, 
ac a'th ollyngaf ymaith, fel yr elech mewn heddwch," &c. 
(1 Sam. xx. 12, 13.) Nid oedd raid i'r Unig-anedig ddyweyd 
wrth fyd o ddynion oedd yn llawn o feddyliau culion ac am- 
heus am y Tad, " Aroswch, nes i mi fyned a chwilio meddwl 
fy Nhad yn mhellach, ac os caf fod dygasedd tuag atoch yn 
ei fynwes, mi a ddeuaf ac a fynegaf i chwi." Gallasai Ef 
ddyweyd, "Yr oeddwn I yn ei fynwes Ef cyn bod y byd, yr 
wyf yn berffaith hysbys o holl gyfrinach fy Nhad; ni chad- 
wodd Efe ddim yn guddiedig oddiwrthyf Fi; y mae pob 
peth sydd yn ei feddwl a'i galon Ef yn cyd-ddyweyd, ' Nid 
oes lidiowgrwydd ynof.' Ar garu'r byd yr oedd ei fryd Ef 
er tragwyddoldeb ; oddiwrtho Ef y deilliais ac y daethum I. 
( Felly y carodd Duw y byd, fel yr anfonodd Efe Fi, ei Unig- 
anedig Fab,' yn genadwr i gyhoeddi ei gariad a'i ewyllys 
da tuag ato." 



Cariad Duw. 



2. Yn holl fywyd y Mab yn y byd. Yn hyn yr eglurwyd 
cariad Duw. " Duw, cariad yw " oedd holl iaith Ueferydd 
a gweithredoedd ei fywyd Ef. Yr oedd "Cariad yn ei 
wedd at wael golledig fyd." Pob gair yn gariad, pob 
gweithred, pob gwyrth, yn garedigrwydd ; pob cam a 
gerddodd, pob anadliad a anadlodd, pob deigryn a wylodd, 
cariad oeddynt oil. Unwaith yn unig y gwelwyd soriant 
yn ei lygad addfwyn cariadlawn Ef, pan oedd uwchben 
cynulleidfa o ddynion calongaled ac anghrediniol; chwareu- 
odd mellten digofaint ynddo am foment y tro hwnw, ond 
diffoddwyd hi yn y fan gan ddeigryn tosturi a chariad. 
" Wedi edrych arnynt o amgylch yn ddigllawn, gan dristau 
am galedrwydd eu calon hwynt " (Marc iii. 5), Efe a drodd 
oddiwrthynt i gyflawnu gweithred o garedigrwydd, drwy 
adferu ac iachau Haw wywedig y dyn oedd yn sefyll yn y 
canol yno. Yr oedd ei holl fywyd yn un eglurhad mawr 
o'r gwirionedd hwn, Duw, cariad yw/ Nid cenadwr sor- 
iant Duw at y byd i'w ddinystrio yn ei wrthryfel ; nid an- 
fonedig ei gyfiawnder ?w ddamnio yn ol ei haeddiant oedd 
Efe, ond cenad anfonedig ei gariad ato, i gyhoeddi a chynyg 
heddwch iddo : " Heddwch, heddwch, i bell ac i agos." 
(Esaia lvii. 19.) "Efe a ddaeth ac a bregethodd dangnef- 
edd." (Ephes. ii. 17.) 

3. Yn benaf oil, yn nyben penaf anfoniad yr Unig-anedig 
Fab Vr byd? " Fel y byddem ni fyw trwyddo Ef." " Ifod yn 
iawn tros ein pechodait m\" Yr oeddym ni yn feirw, "Meirw 
oedd pawb." "Meirw mewn camweddau a phechodau 
meirw dan farn marwolaeth dragwyddol. Yr oedd yn an- 
mhosibl i ni, ar dir cyfiawnder, gael byw yn llywodraeth 
Duw; yr oedd raid i ni farw byth, neu yr oedd raid i ddeddf 
a chyfiawnder Duw farw — i'w air a'i wirionedd Ef drengu ; 
ond nid posibl myned gair Duw yn ddirym. " Fel y bydd- 
em ni byw," yr oedd raid cael iawn tros ein pechodau ni ; 

6 



82 



Koheleth. 



ac nid oedd iawn tros em pechodau ni i'w gael, " Hyny a 
baid byth," heb anfon yr Unig-anedig Fab, a gosod ei enaid 
Ef yn aberth; yr oedd raid iddo Ef farw os oeddem ni i 
gael byw; ac " Efe a fu farw dros bawb." " Ac yn hyn yr eg- 
lurwyd Cariad Duw." Myn rhai o ddoethion y dyddiau hyn 
nad oedd angen am iawn dros bechod, ac nad oedd mar- 
wolaeth Crist yn aberth cymod dros ein hanwireddau ni ; y 
gall Duw faddeu, cyfiawnhau, a chadw pechadur mewn 
trugaredd heb aberth ac iawn drosto. Yn sicr, y mae y 
doethion hyn yn ddoeth uwchlaw yr hyn a ysgrifenwyd — 
" Canys felly yr ysgrifenwyd, ac felly yr oedd raid i Grist 
ddioddef, a chyfodi o feirw y trydydd dydd : a phregethu 
edifeirwch a maddeuant pechodau yn ei enw Ef yn mhlith 
yr holl genedloedd." (Luc xxiv. 46, 47.) Pregethu edi- 
feirwch a maddeuant pechodau, wedi hyny; heb hyny, ni 
buasai maddeuant pechodau i'w bregethu byth. "Canys 
heb ollwng gwaed nidoes maddeuant." (Heb. ix. 23.) Yr 
oedd Efe wedi pregethu tangnefedd ei Hun cyn hyny gyda 
golwg ar ei farwolaeth, am yr hon y llefarai yn fynych cyn 
iddi gymeryd lie. Yn ei angeu y gwnaeth Efe y cymod. 
Wedi iddo wneuthur heddwch trwy waed ei groes Ef, 
trwyddo Ef gymodi pob peth ag Ef ei hun — "A chwithau, 
y rhai oeddych ddieithriaid a gelynion, yr awrhon hefyd a 
gymododd Efe, yn nghorff ei gnawd Ef trwy farwolaeth, 
i'ch cyflwyno chwi yn sanctaidd, ac yn ddifeius, ac yn ddi- 
argyhoedd ger ei fron Ef." (Col. i. 20-23.) Yn hyn y 
mae cariad ! Yn hyn yr eglurwyd cariad Duw — yn ei far- 
wolaeth Ef yn aberth ac iawn dros ein pechodau ni ar y 
groes yr ysgrifenwyd geiriau ein testyn — Duw, cariad yw — 
a gwaed ei Unig-anedig Fab. Cerfiwyd ef gan y "cleddyf 
a ddeffrodd i daro bugail a chyfaill Jehofa" (Zech. xiii. 7), 
ar lech calon y llywodraeth Ddwyfol, ac ar lech calon pob 
angel yn y nefoedd, y rhai a safent mewn syndod uwch ben 



Cariad Duw. 



83 



ei groes Ef pan oedd y cleddyf yn ei ddryllio ef yn Aberth 
dros bechod, gan ddywedyd, " Wele ! fel y mae Efe yn cam 
byd llawn o elyniaeth a gwrthryfel i'w erbyn ! " 

4. Yn yr amlygiad hwn d'i Ga?'iad tuag atom ni y gwnaeth 
Efe yr Aberth mwyaf a allasai Efe ei Hunan ei wneyd. 
Gallasai Hollalluowgrwydd wneyd mwy nac a wnaeth; 
creu mwy o fydoedd nac a greodd ; ond ni allasai y Cariad 
Anfeidrol wneyd mwy nac a wnaeth Efe. Yr oedd Ef ar 
ei eithaf ar Galfaria, " Yr Hwn nid arbedodd ei briod Fab, 
ond a'i traddododd Ef drosom ni oil \ pa wedd gydag Ef 
hefyd na ddyry Efe i ni bob peth?" (Rhuf. viii. 32.) Y mae 
llawer o'r cariad, a'r cam (a gamenwir felly) yn rhywbeth 
ar air yn unig, i'w gael yn mysg dynion. Pan fyddo 
gwrthddrych, neu wrthddrychau y cariad proffesedig hwn 
mewn angen a chyfyngder, ni theimla ei galon oer ef (y 
cariad hwn) un parodrwydd i wneyd tmrhyw aberth er eu 
mwyn. Yr oil a wna efe fydd dywedyd wrthynt, " Ewch 
mewn heddwch, ymdwymnwch ac ymddigonwch " (Iago ii. 
16), a throi ei gefn. Nid proffesu ein cam ni ar air yn 
unig a wnaeth Duw \ nid dywedyd fod yn ddrwg ganddo 
drosom, a throi ei gefn arnom. Nid addaw y gwnai Efe 
rywbeth mawr erom rywbryd, ac ymesgusodi wedi hyny, 
fel y gwna dynion i'w gilydd yn bur fynych. Do, Efe a 
addawodd yn fore y dygai ymwared i ni o'n trueni ; deuai 
addewidion o Iachawdwr ac iachawdwriaeth, y naill ar ol y 
Hall, am ganoedd o flynyddau ; bu cenedlaeth ar ol cen- 
edlaeth yn disgwyl, ac yn marw "heb dderbyn yr addewid- 
ion" hyny yn y cyflawniad o honynt; ond "Pan ddaeth cyf- 
lawnder yr amser y danfonodd Duw ei Fab, wedi ei wneu- 
thur o wraig, wedi ei wneuthur dan y ddeddf, fel y prynai y 
rhai oedd dan y ddeddf, ac y derbyniem ni y Mabwysiad." 
(Gal. iv. 4, 5.) Cyflawnwyd pob addewid am dano i'r 
llythyren o honi. Coronwyd y cwbl yn ei adgyfodiad oddi- 



8 4 



Koheleth. 



wrth y meirw y trydydd dydd, a'i esgyniad i'r nefoedd. 
" Yr ydym ni yn efengylu i chwi yr addewid a wnaed i'r 
tadau, gan ddarfod i Dduw gyflawnu hwn i ni, eu plant 
hwy, gan iddo adgyfodi yr Iesu o feirw." (Actau xiii. 22.) 
Rhydd y Gwaredwr unwaith y fFaith o'i gariad Ef ei hun 
yn. dodi ei einioes drosom ni, fel rheswm fod y Tad yn ei 
gam Ef, " Am hyn y mae y Tad yn fy ngharu I, am fy mod 
I yn dodi fy einioes, fel y cymerwyf hi drachefn." (loan 
x. 17.) "Am hyn; am fod fy nghalon I yn cyd-daro a'i 
galon Ef yn mhwnc iachawdwriaeth y byd — fy mod yn 
cam y byd mor fawr ag y mae Efe ei Hun yn ei garu; am 
fy mod I mor barod i ddyfod i'r byd ag oedd Efe i'm han- 
fon; mor barod i farw drosto ag oedd Efe i'm traddodi. 
Am hyn y mae y Tad yn fy ngharu I." 

5. Y mae y gwirionedd tnawr hwn, gan hyny, "Duw, 
cariad yw" wedi ei lawn egluro di sefydlu am byth yn aberth 
ei Fab. Ni wna Efe yr aberth yma byth eto, ac aberth mwy 
na hwn nis gall Efe ei wneyd; ac ni bydd angen am y 
cyffelyb aberth mwy, i un dyben yn y llywodraeth Ddwyfol, 
gan fod yr Un Aberth hwnw wedi cyflawni a pherrTeithio 
pob dyben aberth yn dragwyddol. Pechod wedi ei gon- 
demnio, y gyfraith wedi ei mawrhau, cyfiawnder tragwyddol 
i'r euog wedi ei ddwyn i mewn, Cariad Duw wedi ei lawn 
egluro a'i ogoneddu. 

CASGLIADAU. 

1. Yn ngholeuni Athrawiaeth Cariad Duw y gwelir 
pechod fwyaf ysgeler ac ofnadwy un goleuni sydd yn ei 
ddangos. Casineb, gelyniaeth at gariad ydyw ! gwrthryfel 
yn erbyn llywodraeth cariad ! sarhau a dirmygu cariad a 
charedigrwydd anfeidrol •!■ Pa ham y dirmyga'r annuwiol 
Dduw? Ai am mai cariad yw Efe ? Ai am ei fod yn ei 
garu ef, ac yn ewyllysio iddo fod yn gadwedig ? Am beth 



Cariad Duw. 



85 



arall ? Canys " Duw, cariad yw." Y drwg mawr yw, na fyn 
yr annuwiol gredu y gwirionedd hwn am dano Ef, ac ni 
fyn ymadael a'i bechod am ei fod yn ei gam. O'r holl gy- 
huddiadau a ddwg gair y gwirionedd yn erbyn dynion, hwn 
yw y duaf a'r trymaf, "Yn gas ganddynt Dduw." Y 
maent yn ""Ddigasog, yn casau eu gilydd;" ond cytunant 
a'u gilydd yn hyn, cyd-gasau Duw. Y mae calon a chyd- 
wybod pechadur annychweledig yn gwrthdaro y naill y 
Hall. Cynygier iddo Dduw o'r fath a hoffai ei galon, 
gwrthyd ei gydwybod ei barchu ; a Duw o'r fath a hawliai 
barch ei gydwybod, a gasa ei galon. Gallai ei galon ddy- 
gymod a Duw "trugarog a graslawn," pe na byddai yn 
Dduw cyfiawn, a sanctaidd hefyd. Dirmygai y gydwybod 
Dduw trugarog a graslawn heb ei fod yn gyfiawn a sanctaidd. 
Y mae y gydwybod, gan hyny, yn nes i'w lie na'r galon. 
Ynddi hi, ffynonell bywyd a buchedd, y mae gwraidd lly- 
gredigaeth, trueni, a dinystr dyn; allan o honi y mae 
bywyd yn dyfod; ond ni fynai dynion erioed gredu bod 
yn gas ganddynt Dduw. Honai yr Iuddewon gynt yn gryf 
eu bod hwy yn caru Duw; ond tystiolaeth yr Hwn oedd yn 
adnabod eu calonau yn well nag yr oeddynt hwy eu hun- 
ain yn eu hadnabod am danynt oedd, "Hwy a'm casasant I, 
a'm Tad hefyd. Eithr, fel y cyflawnid y gair sydd ysgrifen- 
edig yn eu cyfraith hwynt, Hwy a'm casasant yn ddiachos." 
(loan xv. 24, 25.) "Ai yn ddiachos y mae Job yn ofni 
Duw?" (Job i. 9.) gofynai Satan. Nag e ddim, yr oedd 
gan Job, fel pob un arall, ddigon o achosion a rhwymedig- 
aethau i ofni Duw ; ond yn ddiachos, yn ddireswm, y mae 
pob un erioed yn casau Duw; canys Duw, cariad yw, 

2. Y mae yn y gwirionedd mawr hwn, nerth mawr, a 
chysur mawr i bregethu yr Efengyl — i wynebu ar fyd llawn 
o elyniaeth a thrueni. Gweinidogaeth cariad Duw y w hi ; 
gair y cymod, " sef bod Duw, yn Nghrist, yn cymodi y byd 



86 



Koheleth. 



ag Ef ei hun, heb gyfrif iddynt eu pechodau," " Am hyny," 
medd yr apostol, " yr ydym ni yn genadau dros Grist, megis 
pe byddai Duw yn deisyf arnoch trwyddom ni : yr ydym 
yn erfyn dros Grist, Cymoder chwi a Duw. Canys yr Hwn 
nid adnabu bechod, a wnaeth Efe yn bechod drosom ni : 
fel y'n gwnelid ni yn gyfiawnder Duw ynddo I?f." (2 Cor. 
v. 20, 21.) Yn nghenadwri yr efengyl, y mae Duw'r cariad 
yn agor ei fynwes, ac yn gwahodd ei elynion i ddyfod iddi 
i'w cofleidio yn Nghrist. Ie, megis pe byddai yn deisyf 
arnynt ddyfod i'w heddwch a'i gariad. Llefarai yr efengyl 
yn llawer uwch a chroewaeh na gweinidogaeth natur a 
rhagluniaeth, a'r ddeddf — Duw, cariad yw. 

3. Yr anogaeth gryfaf i bechadur argyhoeddedig i ddy- 
chwelyd at Dduw — Duw, cariad yw. " Clywsom am frenin- 
oedd ty Israel, mai breninoedd trugarog ydynt hwy," 
meddai gweision Benhadad, brenin Syria gynt; nid mor 
drugarog oedd llawer o honynt ; ond beth bynag am f renin- 
cedd ty Israel, un trugarog a graslawn ydy w Duw Israel. 
" Pa Dduw sydd fel Tydi, yn maddeu anwiredd, ac yn myned 
heibio i anwiredd gweddill ei etifeddiaeth ? ni ddeil Efe ddig 
byth, am fod yn hoff ganddo drugaredd." (Mica vii. 18.) 
Na, ni ddeil Efe ei ddig ddim yn hwy nag y deil y pech- 
adur i wrthod dychwelyd ato. Y fynyd yr ymostwng wrth 
ei draed, Efe a daena aden ei gariad a'i drugaredd drosto 
i'w gysgodi. Nid yw Efe yn gwneyd un aberth pan y mae 
yn derbyn ac yn cofleidio yr enaid dychweledig. Gwnaeth 
yr aberth mwyaf erioed er cael trefn y gallai Efe yn anrhy- 
deddus dderbyn a chroesawi yr afradlon ar ei ddychweliad 
ato ; nid fel aberth yr edrycha un ar beth y mae yn cael yr 
hyfrydwch mwyaf wrth ei wneyd. Llefara y Duw mawr 
am dano ei Hun yn iaith teimlad calon dyn ar y mater 
hwn. Y fath lifeiriant o gariad a gras sydd yn ymdywallt 
allan yn yr ymadroddion dwyfol hyn — " Hwy a fyddant yn 



Cariad Duw. 



bobl i mi, a minau a fyddaf yn Dduw iddynt hwythau. 
A mi a roddaf iddynt un galon, ac un ffordd i'm hofni 
byth, er lies iddynt, ac i'w meibion ar eu hoi. A mi a 
wnaf a hwynt gyfamod tragwyddol, na throaf oddiwrthynt 
heb wneuthur lies iddynt, a mi a osodaf fy ofn yn eu 
calonau, fel na chiliont oddi wrthyf." Ie, gwrandewch eto. 
" Ie, mi a lawenychaf ynddynt, gan wneuthur lies iddynt, 
a mi a'u planaf hwynt yn y tir hwn yn sicr, a'm holl galon, 
ac a'm holl enaid." (Jer. xxxii. 38-41.) Dyna, bechadur, 
beth y mae y Duw mawr yn fwriadu wneyd i ti, os dychweli 
ato; a'i wneyd gan lawenychu ynot wrth ei wneyd. Y 
mae ei holl galon, a'i holl enaid am wneyd i ti les tra- 
gwyddol. " Nid o'i fodd y blina ac y cystuddia Efe blant 
dynion," y mae ei galon megis yn troi ynddo wrth feddwl 
am eu rhoddi i fyny i golledigaeth ; ond o'i wir fodd, "a'i 
holl galon, ac a'i holl enaid," y mae Efe yn trugarhau, yn 
maddeu, ac yn cofleidio'r enaid dychweledig, canys Duw> 
cariad yw. 

4. Mai Cariad Duw yw ffynonell wreiddiol Cariad y Saint 
ato. "Yr ydym ni yn ei garu Ef, am iddo Ef yn gyntaf 
ein cam ni." (1 loan iv. 19.) Ei gariad Ef atom ni a 
enynodd ein cariad ni ato Ef. Ynddo Ef, nid ynom ni, 
y dechreuodd y garwriaeth ddwyfol hon. " Yn hyn y mae 
cariad, nid am i ni garu Duw, ond am iddo Ef ein cam 
ni." (Ib. adn. 10.) Yn hyn y mae yr achos o hono, a'r 
rheswm am dano. Ni buasai cariad na charu yn bod, oni 
bai hyn ; ni buasai y tan sanctaidd hwn yn enynu ac yn 
cyneu byth mewn un galon lygredig ar y ddaear, oni buasai 
i wreichion y 

* ' Fflam angerddol, gadarn gref 
O dan enynodd yn y nef " 

dreiddio i mewn iddi, 



88 



Koheleth 



5. Y casgliad a wna yr apostol oddiwrth eiriau ein testyn 
yw hwn — " Anwylyd, os felly y carodd Duw ni, ninau hefyd 
a ddylem garu ein gilydd." (Adn. 11.) Caru ein gilydd, 
" nid ar air yn unig, ond mewn gweithred a gwirionedd." 
Dengys yr apostol oferedd a gwrthuni y broffes o gariad 
at Dduw, yn yr amddifadrwydd o gariad at blant Duw. 
"Y mae yr hwn sydd yn caru yr Hwn a genedlodd yn caru 
yr hwn a genedlwyd o hono. Yr hwn a ddy wed ei fod yn 
y goleuni, ac a gashao ei frawd, yn y tywyllwch y mae yn 
aros hyd y pryd hwn. Yr hwn sydd yn caru ei frawd sydd 
yn aros yn y goleuni." (1 loan ii. 9, 10.) 

Gan hyny, yn olaf, cariad yw y brif egwyddor mewn 
crefydd. "Heb gariad genyf" (medd Paul), er meddu cyf- 
lawnder o bob doniau ereill, "nid wyf fi ddim." Gwneler 
eich holl bethau chwi mewn cariad. "A nyni a adnabuom 
ac a gredasom y cariad sydd gan Dduw tuag atom ni, 
Duw, cariad y w ; a'r hwn sydd yn aros mewn cariad, sydd 
yn aros yn Nuw, a Duw ynddo yntau." (1 loan iv, 16.) 




PREGETH VI. 



AMYNEDD DUW. 



"A Duw yr Amynedd," — Rhuf. xv. 5. 

Hanfodolion yn natur yr Anfeidrol, neu y pethau sydd 
yn hanfodol ynddo, fel Duw, ydyw yr hyn a alwn ni " y 
priodoleddau dwyfol," wrth y rhai yr ymgyfenwa Efe yn y 
datguddiad a wna Efe o hono ei Hun i ni yn ei air. Am- 
lygir ei allu a'i ddoethineb yn ei weithredoedd fel Creawdwr; 
ei gyfiawnder, ei amynedd, a'i ddaioni yn ngoruchwyliaeth- 
au ei lywodraeth gyffredinol ar y byd ; ei gariad, a'i ras, a'i 
drugaredd yn nhrefn fawr iachawdwriaeth dyn, yn ddatgudd- 
iedig yn ei air. Yma datguddir priodoleddau dwyfol nad 
oeddynt wedi eu datguddio o'r blaen, ac y cyd-ogoneddir 
yr oil gyda'u gilydd, yn llawnach a helaethach nag y 
gogoneddasid hwy cyn hyny. 

Y mae yr Amynedd Dwyfol, fel yr awgrymwyd eisoes, yn 
ffaith adnabyddus yn hanes y Goruchwyliaethau Dwyfol 
tuag at y byd drwg a phechadurus hwn yn mhob oes, ac fe'i 
gogoneddir hi yn fynych yn nhystiolaethau y gair am dani. 

Gosodir amynedd allan hefyd fel gras i'w feithrin yn 
eneidiau credinwyr, ac fel dyledswydd i'w hymarfer gan- 
ddynt yn wastadol ar eu gyrfa gristionogol drwy y byd 
hwn o drallodion a phrofedigaethau, "Y mae yn rhaicj i 



go 



Roheleth. 



chwi wrth amynedd," medd yr apostol (Heb. x. 26). 
Amynedd i wneuthur ewyllys Duw, ac yn ami i ddioddef 
yn ol ei ewyllys Ef oddiwrth fyd gelyniaethus at eu Duw 
a'u crefydd, er eu nerthu a'u galluogi i ymaros mewn tawel 
ddisgwyliad "am y gras a ddygir iddynt yn nydd Crist," 
sef cyflawn a thragwyddol ymwared o'u holl drallodion a'u 
profedigaethau. 

Nid yw y gair amynedd, gan ein cyfieithwyr ni, mewn un 
man yn yr Hen Destament. Y mae dros ugain o weithiau 
yn y Testament Newydd \ yn golygu weithiau y briodol- 
edd hono yn Nuw, yn fynychaf y gras hwnw yn y saint. 
Y geiriau a ddefnyddir am y briodoledd hon yn yr Hen 
Destament ydynt Hwyrfrydig, Hirymarhous, Hirymaros, 
Megis yn y cyhoeddiad o'i enw mawr a wnaeth Jehofa 
i Moses yn Horeb, " Y Duw trugarog a graslawn, hwyr- 
frydig i lid " (Ex. xxxiv. 6) ; a " Yr Arglwydd sydd hwyr- 
frydig i lid." (Naham i. 3.) Y gair am hwyrfrydig a hir- 
ymarhous yn yr iaith yr ysgrifenwyd yr Hen Destament, 
meddir, ydyw Ffroeneang; felly darllenai, "Yr Arglwydd 
sydd eang ei ffroen." " Na ddwg fi ymaith yn dy hirym- 
aros," neu, " Na ddwg fi ymaith yn eangder dy ffroen." 
(Jer. xv. 15.) Yr oedd yn gred a diareb yn mysg ein 
tadau yn Nghymru gynt, ac ymddengys ei bod yr un modd 
yn mysg yr Iuddewon, a chenedloedd ereill yn y dwyrain, 
fod ffroen eang agored yn arwyddnod o ddyn pwyllus, 
dioddefgar, arafaidd, a llariaidd ei dymer ; fel o'r tu arall, 
y trwyn main, ffroen gyfyng, yn ddyn prysur, poethlyd ei 
dymer, a hawdd ei gyffroi i ymddigio. Am wr ffroen eang, 
bernid ei fod yn hawdd byw gydag ef, yn wr heddychlawn, 
tawel, ond yn ofnadwy os unwaith y digid ef. Felly y 
dywed Nahum am Dduw, ".Yr Arglwydd sydd hwyrfrydig i 
lid, a mawr ei rym, ni ddieuoga Efe yr anwir ; pwy a saif 
flaen ei lid Ef? pwy a gyfyd yn ngynddaredd ei ddigofaint? 



Amynedd Duw, 



9i 



ei lid a dywelltir fel tan, a'r creigiau a fwrir i lawr 
ganddo." Y mae yr un geiriau, hwyrfrydig, Mrymarhous, 
hefyd yn cael eu defnyddio am Amynedd Duw yn y Testa- 
ment Newydd droion. 

Yr ymadrodd a esyd allan wir feddwl ac ystyr y gair 
amynedd yn fwyaf dynodol, hwyrach, ydyw yr un lefarodd 
y Gwaredwr wrth ei ddysgyblion pan oedd Efe yn rhag- 
fynegu iddynt yr erlidiau a'r dioddefiadau y gelwid arnynt 
fyned trwyddynt er mwyn ei enw Ef, " Yn eich amynedd, 
meddienwch eich eneidiau." (Luc xxi. 19.) Yr amyneddus 
ydyw yr hwn sydd yn dal llawn feddiant a llywodraeth ar 
ei yspryd, ei dymer, a'i deimladau, heb ymchwerwi, ymddig- 
io, ac ymddial pan yn cael ei sarhau, ei waradwyddo, a'i 
boenyddio, a hyny ar gam, " Oblegid pa glod yw, os, pan 
bechoch, a chael eich cernodio, y byddwch dda eich amyn- 
edd ? eithr os, a chwi yn gwneuthur yn dda, ac yn dioddef, 
y byddwch dda eich amynedd ; hyn sydd rasol ger bron 
Duw." (1 Petr ii. 20.) 

I. Cynygiwn rai sylwadait cyffredinol ar Amynedd Duw. 

1. Cyflea yr enw a roddir yn y testy n ar Dduw y syniad 
am dano fel y Bod sydd yn meddu perffaith feddiant a 
llywodraeth arno Ef ei Hun, Un nad yw yn gwneyd dim 
dan ddylanwad a chyffroad nwydau dialgar — dim yn an- 
nheilwng o urddas ei fawredd anfeidrol. PerfTeithrwydd 
mawredd yn unig a all gadw perffaith lywodraeth arno ei 
hun dan bob amgylchiadau. Y mae bodoliaeth yn an- 
mherffaith o ran mawredd yn y creadur uchaf : nid yw yr 
angel penaf yn gyfryw un y gellid ymddiried ynddo y daliai 
feddiant arno ei hun dan bob amgylchiadau a all ddigwydd 
ei gyfarfod. " Wele, yn ei wasanaethwyr ni roddes ymddiried, 
ac yn erbyn ei angelion y gosododd ynfydrwydd." (Job iv. 18). 
Pan gynygiodd Angel y Cyfamod angel creedig i fod yn 
arweinydd i'r "bobl wargaled" yn yr anialwch, gan fygwth 



9 2 



Koheleth. 



eu gadael ei Hun, gwrthododd Moses y cynyg yn y modd 
mwyaf penderfynol; "Onid a dy wyneb gyda ni, nac arwain 
ni oddiyma," meddai. Credai ef nad oedd un angel yn y 
nefoedd yn ddigon eang ei ffroen, mawr ei amynedd, 
ei ddioddefgarwch, i fod yn arweinydd i'r fath bobl wrth- 
. ryfelgar — y buasai yn sicr o'u lladd a'u dinystrio ar y ffordd. 
Eu bod yn "bobl wargaled" oedd y rheswm a roddai Duw 
am ei fod Ef am eu gadael a rhoddi angel i fyned o'u blaen 
hwynt, a'r ffaith hono, eu bod yn "bobl wargaled," a ddefn- 
yddia Moses, yntau, yn ei eiriolaeth ar Dduw i beidio eu 
gadael. "Eled fy Arglwydd, atolwg, yn ein plith ni, canys 
pobl wargaled ydyw." (Ex. xxxiv. 9.) Ni allai Moses ym- 
ddiried i neb llai na'r un Anfeidrol ei Hun mewn amynedd 
i fod yn arweinydd i'r genedl. Gwyddai, oddiar ei brofiad 
ei hun, fod dioddefgarwch creadur yn rhy fyr ; credai, yn 
ddiau, y buasai angel yn colli ei hunan-feddiant a'i lywodr- 
aeth arno ei hun, ac yn rhuthro ar y fath greaduriaid an- 
hyd.iin, ac yn eu lladd yn angerdd ei ddigter; ac, yn wir, 
rhoddasai yr Arglwydd ei Hun o'r blaen awgrym i Moses a 
roddai nerth mawr yn y ddadl hono yn ei enau ef, am iddo 
Ef, angel y Cyfamod ei Hun, aros a myned gyda hwynt yn 
arweinydd iddynt. Dywedasai yr Arglwydd, "Wele fi yn 
anfon angel o'th flaen i'th gadw ar y ffordd, ac i'th arwain 
i'r man a barotoais. Gwylia rhagddo, a gwrando ar ei lais 
ef; na chyffroa ef: canys ni ddioddef eich anwiredd: oblegid 
y mae fy enw ynddo ef. Os gan wrando y gwrandewi ar ei 
lais ef, a gwneuthur y cwbl a lefarwyf ; mi a fyddaf elyn i'th 
elynion, ac a wrthwynebaf dy wrthwynebwyr." (Ex. xxiii. 
20-22.) Gafaelodd y geiriau hyn yn meddwl Moses, a 
gafaelodd yntau ynddynt hwythau, gan eu troi yn ol ar 
Dduw, fel dadleuydd medrus, pan ddywedai, "Onid a dy 
wyneb gyda ni, nac arwain ni oddiyma." Cystal a dyweyd, 
na ai efe un cam o'r He hwnw i ganlyn un angel yn y 



Amynedd Duw. 



93 



nefoedd, nad oedd un o honynt yn ddigon eang ei ffroen iddo 
ef (Moses) allu ymddiried'ynddo; credai y buasai i'r "bobl 
wargaled" gyfroi yr ang^ yn fuan, ac y buasai yn eu Uadd 
oil yn y cyffroad hwnw cyn y cyrhaeddasent i wlad yr 
addewid. Cydnabyddodd yr Arglwydd nerth y ddadl, a 
chaniataodd gais a dymuniad ei was ffyddlon, "Fy wyneb a 
gaiff fyned gyda thi, a rhoddaf orphwysdra i ti," meddai, 
(Ex. xxxiii. 14.) Gogoniant yn perthyn i Dduw yn unig 
ydyw meddu perffaith hunan-feddiant a llywodraeth arno ei 
Hun. Y mae llawer o wahaniaeth rhwng y naill ddyn a'r 
Hall yn hyn, fel y crybwyllwyd eisioes. "Gwell yw y di- 
oddefgar o yspryd na'r balch o- yspryd" (Preg. vii. 8); 
" Gwell yw y diog i ddigofaint na'r cadarn, a'r neb a reolo 
ei yspryd ei hun na'r hwn a enillo ddinas" (Diar. xvi. 32). 
"Yr ydym ni yn galw y beilchion yn wynfydedig," meddai 
rhywrai gynt, (Mai. iii. 15,) ac y tybia llawer eto. "Y 
cadarn, a'r hwn a enillo ddinas," a fawrygir ganddynt hwy, 
pan y mae y dyn "dioddefgar o yspryd," "y diog i ddigof- 
aint," a'r "neb a reolo ei yspryd ei hun," yn isel a dirmygus 
yn eu cyfrif; ond hwnw yw dyn mawr y Bibl — ar ei ben ef 
y cyhoedda y Gwaredwr wynfydau teyrnas nefoedd yn ei 
bregeth ar y mynydd — yn hwnw y gwelai Efe ddelw ei Dad 
a'i ddelw ei Hun yn disgleirio. Yr yspryd dioddefgar, tawel 
dan erlidiau a gwaradwyddiadau yn achos cyfiawnder, a 
fedd ar wir fawrfrydedd a'r gwrolder moesol ac ysprydol 
hwnw, y sydd yn annhraethol uwchlaw y gwrolder anian- 
yddol a ganmolir gan ddoethineb doethion y byd hwn. 

2. Y mae Amynedd Duw yn briodoledd hanfodol i ddaioni 
a graslonrwydd anfeidrol ei natur. Am ei fod yn "Dduw 
trugarog a graslawn," y mae Efe hefyd yn "Dduw'r amyn- 
edd." Y mae Efe yn "hwyrfrydig i ddig," yn "hirymar- 
hous," am fod "yn hoff ganddo drugaredd." Gweini i'w 
ras a'i drugaredd y mae ei amynedd Ef. Gwna gras a 



94 



Roheleth. 



thrugaredd fwy nac a wna amynedd. Y mae hi yn arbed 
ac yn estyn einioes yr euog; cyfrana gras a thrugaredd 
ddaioni iddo. Goddef y troseddw heb wneyd "barn yn 
erbyn ei weithredoedd drwg yn fuan," wna amynedd; cy- 
nygia gras a thrugaredd faddeuant a chymod iddo; ond ni 
byddai gwrthddrychau iddynt hwy i gynyg eu bendithion 
iddynt, oni bai fod yr amynedd Dwyfol yn dal ac yn oedi 
barn cyfiawnder arnynt. Pe gwnai cyfiawnder farn yn 
erbyn pob gweithred ddrwg ar y cyflawniad o honi, ni 
byddai le i weinyddiad gras "a thrugaredd yn lly wodraeth y 
Brenin Mawr. Goddefa amynedd i'r pechadur wneuthur 
drwg ganwaith, "ac estyn ei ddyddiau yn ei ddrygioni" 
(Preg. vii. 15), i edrych "a ddaw efe ryw amser i edifeirwch" 
— i edrych a gaiff trugaredd ei gwynfyd arno drwy ei achub 
i fywyd tragwyddol. 

3. Gweinidogaeth Ben-arglwyddiaethol yw gweinidogaeth 
amynedd Duw, Nid oes gan un pechadur, ac ni all fod 
ganddo, un hawl ar amynedd Duw mwy nag ar ei ras a'i 
drugaredd — dim mwy o hawl i arbediad bywyd ac estyniad 
dyddiau, nag sydd ganddo o hawl i fywyd tragwyddol. 
" Dawn " — rhad rodd — " Duw yw bywyd tragwyddol " i 
bechadur; felly gweinyddiad ei amynedd yn arbediad ei 
fywyd ac estyniad ei ddyddiau yr un modd. Y mae rhai 
pechaduriaid yn cael eu goddef a'u gadael yn hwy na'r 
Ueill. Cymerir un ymaith yn ddisymwth yn mlodau ei 
ddyddiau, o ganol ei bleserau a'i annuwioldeb, tra y mae 
un arall mor annuwiol ag yntau yn cael ei adael i benwynu 
yn ei anwiredd. Dyma un pechadur yn cael ei dori i lawr 
yn haner ei ddyddiau yn ei ddrygioni; dyna un arall yn 
byw yn "fab canmlwydd" yn ei bechodau a'i wrthryfel. Pa 
fodd y mae hyn yn bod? Felly y mae hi yn bod yn ami, fel y 
dengys hanes y byd hwn erioed; ond nid oes un rheswm 
am hyn, ond ewyllys ben-arglwyddiaethol Duw. Nid oedd 



Amynedd Duw. 



95 



yr un a dorwyd i lawr yn ei annuwioldeb yn bump-ar-hugain 
.oed yn waeth na'r Hall a fu farw yn ei bechod yn ddeng- 
mlwydd a phedwar ugain oed; ac nid oedd hir arbediad yr 
olaf yn gwneyd cam a'r cyntaf. 

4. Dyn pechadurus yn unig, hyd y gwyddom ni, yw gwrth- 
ddrych gweinyddiad amynedd Duw tuag ato. "Canys nid 
arbedodd Duw yr angelion a bechasant, eithr eu taflu i 
uffern, a'u rhoddi i gadwynau tywyllwch, i'w cadw i farned- 
igaeth y dydd mawr." (2 Petr ii. 4.) Ni ddeffrodd ei 
amynedd Ef yn swn eu cwymp i gyfryngu am arbediad barn 
arnynt ; gadawodd hwynt yn Haw cyfiawnder, i'w " taflu i 
uffern, a'u rhoddi i gadwynau tywyllwch, i'w cadw i farned- 
igaeth" fwy drachefn. Ond pan bechodd dyn, y mae yr 
amynedd Dwyfol yn cael ei ddatguddio yn arbediad ei 
fywyd ef, ac y mae yn parhau i'w ddilyn byth, gan amlhau 
arbediadau yn wyneb amlhad ei anwireddau. Goddefodd 
y Duw mawr bethau gan ddyn na oddefodd Efe gan un 
creadur arall. Haeddiant y dyn a bechodd, yn gystal a'r 
angel a bechasai, oedd ei "daflu i uffern" ar ol yr angel, a'i 
roddi fel yntau dan "gadwynau tywyllwch" i'r un farnedig- 
aeth. Amynedd pen-arglwyddiaethol a wnaeth y gwahan- 
iaeth yn yr oruchwyliaeth tuag atynt. Taflwyd Adda ac 
Efa allan o'r Ardd, ond nid i uffern; bwriwyd hwynt o 
baradwys, ond nid i gadwynau tywyllwch; melldithiwyd y 
ddaear a barn drain a mieri, ond bendithiwyd y troseddwyr 
eu hunain ag addewid y caent fwyta bara o honi ; cyhoedd- 
wyd barn marwolaeth naturiol arnynt yma, ond agorwyd 
iddynt ddrws gobaith ymwared a diangfa rhag barn marw- 
olaeth dragwyddol. 

5. Y mae par had gweinyddiad Amynedd Duw yn derfynol 
angenrheidrwydd. " Hirymarhous yw Efe," ond nid ymerys 
byth. " Nid ymrysona ei Yspryd Ef a dyn yn dragywydd." 
Er "na wna Efe farn yn erbyn gweithred ddrwg yn fuan," 



9 6 



Koheleth. 



fe "wneir barn yn erbyn pob gweithred ddrwg" rywbryd, 
"Canys Duw a ddwg bob gweithred i farn." Y mae cyf- 
iawnder tragwyddol yn galw am hyny ; y mae anrhydedd ei 
gyfraith, gogoniant ei enw a'i orsedd, ei wirionedd, ac iawn- 
derau ei lywodraeth, oil yn cyd-alw am fod i weinidogaeth 
amynedd roddi lie i weinidogaeth barn yn mherthynas a'r tros- 
eddwr onid edifarha; os na ddychwel efe dan oruchwyliaeth 
amynedd, rhaid ei drosglwyddo i ddwylaw goruchwyliaeth 
cyfiawnder. Doethineb y Llywydd mawr sydd yn gosod y 
terfyn i weinyddiad ei amynedd yn ei berthynas a phob un 
o'i wrthddrychau. Talu "i bob un yn ol ei weithred" y 
mae cyfiawnder ; ond nid y w gweithred a theilyngdod yn 
dyfod i'r cwestiwn o gwbl yn ngweinidogaeth amynedd. Yn 
ngweinidogaeth trugaredd yn maddeuant pechodau, fel y 
crybwyllwyd o'r blaen, y dychweledig edifeiriol yn unig yw 
ei gwrthddrych hi; ond y mae gweinidogaeth amynedd fel 
gweinidogaeth yr haul, yn codi ac yn tywynu ar y drwg a'r 
da yr un modd. 

6. Y mae Amynedd Duw, er o angenrheidrwydd yn der- 
fynol yn ei berthynas <£i wrthddrychau, eto yn anfeidrol fel 
Ef ei Hun, Goddef i droseddwyr fyned rhagddynt yn en 
hanufudd-dod a'u gwrthryfel am byth, heb eu galw i gyfrif, 
eu barnu a'u cospi yn ol haeddiant eu gweithredoedd, fuasai 
dadymchwelyd yr orsedd a'r llywodraeth Ddwyfol, ac yn 
andwyol i bob trefn, diogelwch a dedwyddwch yn y bydys- 
awd. Rhaid, gan hyny, oedd gosod terfynau i weinyddiad 
yr amynedd Dwyfol, yr hwn ynddo ei hun sydd yn annher- 
fynol ac anfeidrol. Pan feddyliom mor adgas a ffiaidd 
ydyw pob pechod yn ngolwg y Duw Sanctaidd, yr " Hwn 
sydd lanach ei lygad nag y gall edrych ar ddrwg " (Hab. 
i. 13); pan feddyliom gynifer o filiynau o bechaduriaid 
sydd yn pechu bob dydd a nos yn wastad, ac aneirif nifer 
pechodau pob un o'r pechaduriaid ; pan feddyliom am 



Amynedd Duw. 



97 



swm pechodau yr oil yn nghyd, hyd y nod am un diwrnod, 
a bod pob ffieidd-dra dichonadwy i ddynoliaeth fod yn euog 
o hono, yn cael ei gyflawni yn wastadol i " gyffroi llygad ei 
ogoniant Ef," onid ymddengys yn rhyfedd, uwchlaw pob 
rhyfeddod, fod un pechadur i'w gael tu allan i uffern, a bod 
y ddaear, mangre pechod, heb ei dileu er ys oesoedd? 
Oni raid fod yr amynedd, sydd wedi dal a pharhau i arbed 
yn wyneb hyn oil, yn Anfeidrol yn ei fawredd? 

II. Beth a ddywed yr Ysgrythyr ar y mater hum ? — Amy- 
nedd Duw. Cyfeiriwyd o'r blaen at amryw o'i thystiol- 
aethau hi arno ; ond teimlwn ei fod y n gofyn sylw manylach 
arno eto. 

i. Yn hanes yr hen fyd o flaen y diluw, defnyddia yr 
Ysgrifenydd Sanctaidd yr ymadroddion cryfaf i osod allan 
fawredd llygredigaeth a drygioni yr hen fyd hwnw, er 
dangos mawredd amynedd a dioddefgarwch Duw yn gyfer- 
byniol i'r drygioni hwnw. "A'r Arglwydd a welodd mai 
ami oedd drygioni dyn ar y ddaear, a bod holl fwriad 
meddylfryd ei galon yn unig yn ddrygionus bob amser." 
(Gen. vi. 5.) Drachefn (adn. 11-13), "A'r ddaear -a 
lygrasid ger bron Duw ; llanwasid y ddaear hefyd a thraws- 
der. A Duw a edrychodd ar y ddaear, ac wele hi a 
lygrasid ; canys pob cnawd a lygrasai ei ffordd ar y ddaear. 
A Duw a ddywedodd wrth Noa, Diwedd pob cnawd a 
ddaeth ger fy mron : oblegid llanwyd y ddaear a thrawsedd 
trwyddynt hwy: ac wele, myfi a'u difethaf hwynt gyd a'r 
ddaear." Y mae'r Brenin mawr yn ofalus i arddangos cyf- 
iawnder ei farn ar yr hfci fyd yn ngolwg yr holl genedl- 
aethau a ddeuent, yn y dystiolaeth gref a rydd Efe am 
fawredd arswydlawn ei lygredigaeth. Yr oedd wedi ei 
oddef yn ei ddrygioni am gannoedd o flynyddau cyn 
cwyno gair yn ei gylch wrth Noa, na neb arall; ond 
daeth tymor ei amynedd i ben o'r diwedd. Ond eto y mae 

7 



9 8 



Koheleth. 



yn estyn oediad y farn fygythiedig am " ugain mlynedd a 
chant;" chwech ugain mlynedd eto o amser i'r hen 
fyd ystyried ac edifarhau. " Pan unwaith yr oedd hir- 
amynedd Duw yn aros yn nyddiau Noe, tra y darperid yr 
arch." (i Petr iii. 20.) 

2. Yr esiampl arall o hir-amynedd Duw y cyfeiria yr 
ysgrythyr ati ydyw hanes Israel yn yr anialwch : " Deugain 
mlynedd yr ymrysonais a'r genedlaeth hon, ac y dywedais, 
Pobl gyfeiliornus yn eu calon ydynt hwy," medd Efe. 
(Salm xcv. 10.) "Ac yn nghylch deugain mlynedd y 
goddefodd Efe eu harferion hwy yn yr anialwch/' medd 
Paul. (Act. xiii. 18.) Hir-dymor i ddioddef, onide? Di- 
oddef "eu harferion hwy," — y fath arferion — arferion mor 
wrthyn ac anhawdd i'w dioddef! Yr oedd y genedlaeth 
hono, fel yr ymddengys i ni yn ei hanes, megis pe buasai 
wedi penderfynu mynu gwybod eithaf amynedd Jehofa — 
pa faint o anufudd-dod, anghrediniaeth, anniolchgarwch, 
grwgnachrwydd, a gwrthryfel a allasai Efe oddef cyn dial 
arni. Cafodd ddeugain mlynedd o amser i wneyd y prawf. 
Daeth y tymor hwnw i ben. " Wrth bwy y digiodd Efe 
ddeugain mlynedd? onid wrth y rhai a bechasant ddeu- 
gain mlynedd, y rhai y syrthiodd eu cyrff yn y diffaeth- 
wch?" (Heb. iii. 18.) 

3. Codir hanes Juda a Jerusalem cyn eu rhoddi yn Haw 
brenin Babilon, a thrachefn cyn eu rhoddi yn nwylaw y 
Rhufeiniaid i'w dinystrio a'u gwasgaru, fel y gwelir heddyw, 
fel esiamplau arbenig o amynedd a hirymaros Duw. 
Dengys hanes yr ysgrythyr hefyd* yn 

(i.) Nad yw y Duw mawr ei amynedd byth yn taro heb 
rybuddio yn gyntaf. Bu Noa, pregethwr cyfiawnder, yn 
rhybuddio yr hen fyd am ugeiniau, os nid rhai cannoedd, o 
flynyddoedd, fe ddichon, cyn iddo ef ei hun gael ei 
rybuddio gan Dduw am y diluw oedd i ddyfod. Yr oedd 



Amynedd Dinv. 



y byd o un iaith, ac un ymadrodd, a dynolryw heb ym- 
wasgaru dros wyneb y ddaear y pryd hwnw, fel y mae yn 
debygol ddarfod i bob dyn ar y ddaear gael cyfleusdra 
i glywed " Pregethwr Cyfiawnder w yn traddodi ei rybudd- 
ion droion. Ond gallasai Noa ofyn, wedi iddo fod yn 
pregethu ac yn rhybuddio am gannoedd o flynyddau, " Pwy 
a gredodd i'm hymadrodd ?" Ei deulu ei hun, " wyth enaid," 
yn unig a gadwyd yn yr arch. Wedi i dymor hir-amynedd 
Duw ddyfod i ben, boddodd cyfanfyd o ddynion yn eu 
hanghrediniaeth a'u llygredd, er pob rhybuddion a man- 
teision a gawsent. Bu " Lot gyfiawn " yn rhybuddio y 
Sodomiaid yn hir cyn gwlawio o'r nefoedd y tan a'r brwm- 
stan arnynt, i'w troi yn lludw yn ac am eu pechodau 
gwaeddfawr. Rhybuddiodd Moses, yntau, lawer ar y 
genedlaeth hono yn yr anialwch yn ystod y deugain mlyn- 
edd hyny y bu efe yn arweinydd iddi; ond cwympo yn 
yr anialwch a fu eu diwedd hwy, wedi diystyru o honynt yr 
holl rybuddion a gawsent. " Danfonodd Duw " ei holl 
weision y proffwydi, "gan fore godi ac anfon" (Jer. vii. 45) i 
rybuddio Juda a Jerusalem, cyn anfon Nebuchodonosor i 
losgi y ddinas, a dwyn y genedl yn gaethion i Babilon. 
Bu y Mab ei hun, drachefn, yn rhybuddio Jerusalem a'r 
genedl dan wylo, cyn eu rhoddi yn nwylaw y Rhufeiniaid i 
" Wneyd Jerusalem yn gydwastad a'r llawr, a'i phlant o'i 
mewn, am nad adnabu am'ser ei hymweliad." (Luc xix. 44.) 

(ii.) Mawrygir amynedd Duw yn yr hanes a rydd yr ys- 
grythyr am weinyddiad ei geryddon a'i farnedigaethau ar 
ddynion, ei fod yn wastad yn cyffwrdd yn ysgafn, a hyny 
dro ar ol tro, cyn taro yn drwm. Tarawodd afon yr Aifft, 
a'i thir, a chwnd y maes, a ffrwyth ei choed, cystuddiodd hi 
a deg o blaau yn olynol, cyn lladd ei chyntaf-anedigion, ac 
yn y diwedd " Ysgytio Pharao a'i lu yn y Mor Coch." " Y 
gwr a gerydder yn fynych, ac a galedo ei war, a ddryllir yn 



ICO 



Roheleth. 



ddisymwth, fel na byddo meddyginiaeth." (Diar. xxix. i.) 
Gwneyd pob cynyg ar y pechadur, trwy rybuddion lawer, a 
cheryddon mynych, cyn "ei ddryllio na byddo meddygin- 
iaeth;" ond dyna fydd diwedd y "gwr a galedo ei war.' 5 
Felly yr oedd, ac felly mae Efe eto, yn gwneyd a phlant 
dynion, eu rhybuddio drwy ei weision, eu ceryddu yn fyn- 
ych drwy oruchwyliaethau ei ragluniaeth — darostwng gwlad, 
neu deulu, neu ddyn yn bersonol, yn eu hamgylchiadau — - 
drwy gystuddiau, &c., cyn eu rhoddi i fyny i ddinystr yn eu 
pechodau. " Hirymarhous yw Efe tuag atom ni, heb 
ewyllysio bod neb yn golledig, ond dyfod o bawb i edifeir- 
wch." (2 Petr iii. 9.) 

(iii.) Pan fyddo y rhybudd yn ateb y dyben i ddwyn i edi- 
feirwch, arbedir y cerydd ; neu pan fyddo y cerydd ysgafn 
yn foddion i ddwyn y pechadur i ymostwng, y mae y cerydd 
trymach yn cael ei atal. Arbedwyd Ninife, " am iddi edi- 
farhau " wrth bregeth Jona. Arbedwyd y dinystr bygyth- 
iedig ar dy Ahab, yn ei ddyddiau ef, am iddo ymostwng 
mewn sachliain a lludw ger bron Duw, " Oni weli di fel yr 
ymostwng Ahab ger fy mron I ?" medd Efe wrth Elias. Prin 
yr oedd Elias wedi sylwi arno ; ond yr oedd Duw yn edrych 
arno, ac eb Efe, "Ni ddygaf y drwg yn ei ddyddiau ef; ond 
yn nyddiau ei fab ef y dygaf y drwg ar ei dy ef." (1 Bren. 
xxi. 29.) Y mae Duw fel yn cymeryd gafael yn mhob 
mantais ac esgus a gaffo er arbed pechadur, " Wele, hyn 
oil a wna Duw, ddwywaith neu dair, a dyn, i ddwyn ei 
enaid ef o'r pwll, i'w oleuo a goleuni y rhai byw." (Job 
xxxiii. 29, 30.) "Cerdda, a chyhoedda y geiriau hyn tua'r 
gogledd, a dywed, Ti Israel wrthnysig, dychwel, medd yr 
Arglwydd, ac ni adawaf i'm Hid syrthio arnoch : canys 
trugarog ydwyf Fi, medd yr Arglwydd, ni ddaliaf lid yn 
dragywydd." (Jer. iii. 12.) Ie, geiriau gwerth eu "cyhoeddi 
tua'r gogledd," a thua'r gorllewin, a'r dehau, a'r dwyrain 



Amynedd Duw. 



101 



hefyd — geiriau tystiolaeth y Duw mawr am dano ei Hun — 
am ei hwyrfrydigrwydd i lid, a'i barodrwydd i drugarhau a 
maddeu. 

III. Y Gras o Amynedd. Ni wnaf ond ychydig o gry- 
bwyllion dan y pen hwn. Yn 

1. Y mawr bwys a gwerth a roddir arno mewn crefydd yn 
y Testament Newydd. " Yn eich amynedd, meddienwch eich 
eneidiau" medd y Gwaredwr. Trwy amynedd, rhedwn yr 
yrfa a osodwyd o'n blaen ni," medd Paul. " Y mae yn 
rhaid i chwi wrth amynedd? medd efe mewn lie arall; a 
thrachefn, efe a ddy wed, " Fel trwy amynedd a dyddanwch 
yr ysgrythyrau y gallem gael gobaith. Caffed amynedd ei 
pherffaith waith, fel y byddoch berffaith a chyfan, heb ddi- 
ffygio mewn dim ; " a, " Byddwch chwithau hefyd yn dda 
eich amynedd? medd Iago. 

2. Y gwerth mawr a rydd y Gwaredwr ar y gras hwn yn 
ei saint. " Mi a adwaen dy weithredoedd di, a'th lafur, a'th 
amynedd. A thi a oddefaist, ac y mae amynedd genyt," 
medd Efe wrth yr Eglwys yn Ephesus. (Dat. ii. 2, 3.) 
Drachefn, wrth yr Eglwys yn Thyatira, " Mi a adwaen dy 
weithredoedd di, a'th gariad, a'th wasanaeth, a'th ffydd, 
a'th amynedd di." (Dat. ii. 19.) Wrth yr Eglwys yn Phila- 
delphia (ib. iii. 10), "O achos cadw o honot air fy amynedd." 

3. Ynddo Ef, Pen mawr yr Eglwys ei Hun, y dysgleiriodd 
gogoniant amynedd yn ei lawn nerth, mewn esiampl 
weledig, perffaith, o hono ar faes dyledswydd a phrofedig- 
aethau dyn, a hyny yn natur dyn, "Yr Hwn, pan ddio 
ddefodd, ni fygythiodd; pan ddifenwyd, ni ddifenwodd 
drachefn." (1 Petr ii. 21.) Bywyd o ddioddef felly oedd 
ei fywyd Ef, bob cam o hono, wrth fyned trwy y byd. 
Bywyd na welsai y byd erioed ddim yn gyffelyb iddo; canys 
"Duw'r Amynedd ei Hun oedd Efe." Ni chollodd ei 
hunan-feddiant a'i reolaeth ar ei yspryd ei Hun am un 



102 



Koheletfo 



foment ar un achlysur, yn wyneb un brofedigaeth ; a pha 
fywyd mor brofedigaethus a'i fywyd Ef? Cyfeiria Petr, 
llygad-dyst o fywyd a dioddefiadau ei Arglwydd, y Cristion- 
ogion yr ysgrifenai atynt, i edrych arno Ef fel esiampl ber- 
ffaith o amynedd a dioddefgarwch, " Yr Hwn a adawodd 
i ni esiampl, fel y canlynech ei ol Ef." Dangosir Job fel 
esiampl nodedig o amynedd a dioddefgarwch mewn adfyd ; 
"ond efe a agorodd ei enau, ac a felldithiodd ei ddydd" (Job 
iii. i.) Yr oedd "y gwr Moses, y llareiddiaf o'r holl ddyn- 
ion ar y ddaear" (Num. xii. 3), ond, yntau hefyd a "gam- 
ddywedodd a'i wefusau, o herwydd cythruddo o honynt ei 
yspryd ef" (Salm cvi. 32). Fel hyn yr ydym yn gweled y 
dynion mwyaf a goreu fu ar y ddaear — y rhai mwyaf 
amyneddus a dioddefgar, yn colli eu rheolaeth ar eu hys- 
pryd, yn wyneb profedigaethau tanllyd. Gan hyny, 

"Yn mhlith a fu, neu ynte a ddaw, 
'Does debyg iddo Ef." 

" Yn llawn gras a gogoniant." 
Wrth derfynu, dywedaf yn 

1. Mai y cymwysiad mwyaf priodol oddiwrth yr athraw- 
iaeth am amynedd Duw ydy w, bod i bob un ei hystyried yn ei 
berthynas ag ef ei hun yn bersonol. Nid tuag at yr hen fyd, 
Sodom a Gomora, Ninefe, Jerusalem, gwledydd a theulu- 
oedd, a phersonau yr hen amser gynt, y gweinyddodd Duw 
yn ei amynedd yn unig; Hirymarhous yw Efe tuag atom ni. 
Pe buasai Efe wedi rhoddi heibio gweinyddu yn ei amynedd, 
beth fuasai cyflwr pob un o honom ni ? Pe terfynai gwein- 
yddiaeth ei amynedd Ef heddy w, pa olwg fyddai ar y byd 
hwn y fory ? Nid oes un dyn a safo mewn adolygiad difrifol 
ar yrfa ei fywyd, nad ymddengys iddo fel y rhyfeddod 
fwyaf o bob rhyfeddod ei fod ef ei hun yn fyw — ei fod heb 
ei gyfrgolli yn dragywydd. Yr ydym yn synu llawer, yn 



Amynedd Duw. 



103 



ami, at anniolchgarwch, cyndynrwydd, grwgnachrwydd a 
gwrthryfel yr hen genedl hono yn yr anialwch, yn wyneb 
rhyfeddodau amynedd a daioni Duw tuag ati ; felly yr oedd 
yr Iuddewon eu hunain, yn amser Crist, " Pe buasem ni yn 
nyddiau ein tadau, ni buasem gyfranogion a hwynt yn 
ngwaed y proffwydi," meddynt (Matth. xxiii. 30). Ond 
dangosai Efe iddynt eu bod hwy yn waeth na'u tadau, pan 
y ceisient ei ladd Ef, yr Hwn y dygasai yr holl broffwydi 
dystiolaeth iddo. Pe deuai pob un o honom adref ato ei 
hun, i ystyried ei ffyrdd ei hun, ac i adnabod pla ei galon ei 
hun, darfyddai y synu a'r son am bechodau dynion ereill, a 
rhyfeddodau hir-amynedd Duw tuag atynt hwy, a deuem oil 
i ryfeddu a mawrhau yr amynedd dwyfol, bob un yn ei ber- 
thynas ag efe ei hunan yn anad neb. 

2. Y mawr berygl o gam-farnu a cham-ddefnyddio hirym- 
aros Duw, a by w ar ei hir-amynedd i bechu yn ei erbyn, megis 
pe mai amcan Duw yn ei amynedd tuag at ddyn fyddai 
rhoddi digon o amser iddo fwyhau a mwynhau ei bechod. 
"Ac a wyt ti yn ystyried hyn, O ddyn, yr hwn wyt yn barnu 
y rhai sydd yn gwneuthur y cyfryw bethau, a thithau yn 
gwneuthur yr un pethau, y diengi di rhag barn Duw ? Neu 
a wyt ti yn diystyru golud ei ddaioni Ef, a'i ddioddefgar- 
wch, a'i ymaros, heb wybod fod daioni Duw yn dy dywys di i 
edifeiriwch?" (Rhuf. ii. 3, 4.) "Heb wybod," ystyried, a 
deall, mai amser i edifarhau am bechod ydyw yr amser a 
gyfrana Duw yn ei hirymaros i ti, ac nid amser i ti fyned 
yn mlaen yn mhellach mewn gyrfa o bechod a gwrthryfel ; 
a thrwy " dy galedrwydd, a'th galon ddiedifeiriol, i drysori i 
ti dy hun ddigofaint erbyn dydd digofaint, a datguddiad 
cyfiawn farn Duw " (adn. 4). O ddyn ! Ddyn, ystyria 
beth wyt yn ei wneyd o'r amser a'r manteision a fwynhei 
yn ystod tymor hir-amynedd Duw tuag atat. Y raae 
" dydd digofaint " i ganlyn dydd amynedd, i'r sawl a/i earn- 



104 



Koheleth. 



ddefnyddio. Dydd barn, dydd galw i gyfrif am bob dydd 
o hir-ymaros Duw a gamddefnyddiwyd. 

3. Y mae amynedd a hir-ymaros Duw, gan hyny, yn 
dangos ac yn profi nad yw Efe yn ewyllysio bod neb yn 
golledig, " ond dyfod o bawb i edifeirwch," fel y crybwyll- 
wyd o'r blaen. Dyna fel y mae Efe ei Hun, yn ei Air, yn 
ein dysgu i esbonio ei hir-ymaros tuag atom. Yn y goleuni 
yna y mynai Efe i ni edrych ar y mater, " A chyfrifwch hir- 
amynedd ein Harglwydd yn iachawdwriaeth." (2 Petr iii. 
15.) Cyfeiria Petr at holl epistolau ei "anwylfrawd, Paul," 
fel yn dwyn tystiolaeth i'r gwirionedd pwysig hwn, H Megis 
yr ysgrifenodd ein hanwyl frawd Paul atoch, yn ol y ddoeth- 
ineb (yr ysprydoliaeth) a rodded iddo ef ; megis yn ei holl 
epistolau hefyd, yn llefaru ynddynt am y pethau hyn." "Y 
pethau hyn," y pethau am amcan a dyben goruchwyliaeth 
hir-ymaros ac amynedd Duw tuag at ddynion ; ac yn sicr, 
y mae Efe yn deall -amcan a dyben ei oruchwyliaethau ei 
Hun. 

4. Bydd daioni Duw yn ei hir-amynedd, yn gystal a'i 
gyfiawnder, yn cael ei ogoneddu yn ngospedigaeth dra- 
gwyddol yr anedifeiriol, " Mi a roddais iddi amser i edifar- 
hau am ei godineb, ond nid edifarhaodd hi " (medd Efe am 
y Jezebel hono), " Wele, yr wyf fi yn ei bwrw hi ar wely, a'r 
rhai sydd yn godinebu gyda hi, i gystudd mawr, oni edifar- 
hant." (Dat. ii. 21, 22.) Y pechadur a ymgaledo mewn 
anystyriaeth, gan fyned yn mlaen yn fwyfwy rhyfygus 
yn ei bechod drwy yr holl amser a estynodd Duw yn 
ei amynedd, iddo i edifarhau a dychwelyd, y mae " bwrw 
ar wely," ac i " gystudd mawr," yn ei aros — gwely cystudd 
a marwolaeth. Amynedd Duw yn ei roi i fyny, ac yn 
cefnu * arno am byth ! gan ddywedyd wrtho megis, " Ni 
chei byth ddiwrnod yn hwy o amser L bechu genyf fi ; 
mae dy amser cymeradwy ar ben; Dydd dy iachawdwr- 



Amy tie dd Duw. 



iaeth yn darfod am byth !" Rhyw "gystudd mawr" fydd 
cystudd pechadur anedifeiriol ar wely angeu, wedi ei ddeffro 
i weled a theimlo ei gyflwr truenus am y waith gyntaf 
erioed. " Cyfrifwch hir-amynedd ein Harglwydd yn iach- 
awdwriaeth." 

/ 



PREGETH VII. 



TRUGAREDD DUW. 



" Mor werthfawr yw dy drugaredd, O Dduw ! am hyny yr ymddiried 
meibion dynion dan gysgod dy adenydd. " — Salm xxxvi. 7. 

Sonia'r testyn am beth gwerthfawr, gwerthfawr iawn, "Mor 
werthfawr," nad oes pris i'w osod arno. Gesyd drugaredd 
Duw, mewn Salm arall, yn gyferbyniol a'r peth gwerthfawr- 
ocaf y mae creadur yn feddianol arno, ei fywyd, a dywed, 
" Gwell yw dy drugaredd di na'r bywyd." (Salm lxiii. 3.) 

Myfyrdod y Salmydd rhyngddo ag ef ei hun yw y Salm 
hon, fel rhai o'i Salmau ereill. Y mae llawer o'r Salmau yn 
weddiau at Dduw, ereill yn fawl i Dduw, a'r lleill yn Salmau 
i roddi addysg ac athrawiaeth, fel casgliadau oddiwrth 
weithredoedd Duw, a hanes ei oruchwyliaethau tuag at ei 
bobl yn neillduol, a thuag at y byd yn gyffredinol. 

Yr annuwiol sydd wedi tynu ei sylw yn y Salm hon. Y 
casgliad y mae efe yn ei dynu am yr annuwiol oddiwrth ei 
ddull yn byw ydyw, " nad oes ofn Duw o flaen ei lygaid ef." 
Pe buasai ofn Duw o flaen ei lygaid, buasai golwg wahanol 
ar ei fywyd ef. Try y Salmydd ei olwg oddiwrth yr annuw- 
iol at drugaredd Duw, a'i farnedigaethau, a'i ddaioni, gan 
ryfeddu mawredd ei drugaredd, dyfnder ei farnedigaethau, 
a chyflawnder ei ddaioni i ddyn ac anifail. Dychwela yn 
ol eilwaith at drugaredd Duw yn y testyn, " Mor werthfawr 



Trugaredd Duw, 



yw dy drugaredd, O Dduw." Y mae'r amlygiadau a wna 
Duw o'i fawredd 'a'i ogoniant, yn y rhan fwyaf o'i berffeith- 
iau naturiol a moesol, yn dal cyd-berthynas a'i holl greadur- 
iaid rhesymol a deallol fel eu gilydd. Y mae i bob un ei 
interest personol yn ngweithredoedd ei allu a'i ddoethineb, 
yn ei Hollwybodaeth a'i Hollbresenoldeb ; ond y mae actau 
dwy briodoledd yn dal perthynas neillduol a dyn ar wahan 
oddiwrth bob creadur arall, sef ei amynedd a'i drugaredd. 

I. Sylwadan cyffredinol ar Drugaredd Duw. Yr euog 
a'r truan ydyw gwrthddrych trugaredd, a hwnw yn ddyn 
ar y ddaear. Creadur hunan-ddinystriol yw y truan hwn. 
Ni chreodd Duw yr un truan erioed, ac ni buasai truan na 
thrueni yn ei lywodraeth Ef byth, ond fel y mynodd cre- 
aduriaid a grewyd yn dda iawn, ac mewn cyflawnder o bob 
dedwyddwch, dynu'r aflwydd a'r distryw arnynt eu hunain. 
Pe gofynid uwchben trueni diobaith gwlad y golledigaeth, 
Pa fodd y bu hyn? Pwy a barai hyn? Byddai raid i 
bob cydwybod euog ateb, Myfi a barodd hyn i mi, fy hun. 
Gwrthryfel gwirfoddol pob creadur sydd yno a greodd yr 
uffern sydd ynddo, a'r uffern y mae ynddi. Ond nid ym- 
welodd trugaredd erioed a thrueiniaid y wlad dlawd hono ; 
ni ddisgyna dyferyn oddiar ben ei bys hi i oeri un tafod 
Uosgedig yno. Y ddaear yw ei thalaeth hi, a dyn ar y 
ddaear yn unig yw gwrthddrych ei thosturi a'i hymgeledd. 
Trugaredd yw sylw tosturiol Duw ar ddyn digymhorth, an- 
nheilwng, euog, a hunanandwyol, yn tori allan yn gymwyn- 
asgarwch, ymwared, ac ymgeledd iddo. Y mae cyflwr 
cenedl Israel, fel y desgrifir yn Eseciel (pen. xvi.), yn 
ddrych cywir o gyflwr y ddynoliaeth dan bechod, "Yn ym- 
drybaeddu ar wyneb y maes yn ei gwaed, heb .lygad yn 
tosturio wrthi;" a'r caredigrwydd a wnaeth y tosturi dwyfol a 
hi yn y cyflwr hwnw, yn gosod allan weinidoga£th trugaredd 
rad at y cyflwr truenus hwnw; "A phan dramwyais heibio 



io8 



Koheleth. 



i ti, a'th weled yn ymdrybaeddu yn dy waed, dy wedais wrthyt, 
yn dy waed, Bydd fyw" (adn. 6). Ond gwnaeth y cy- 
mwynasgarwch dwyfol fwy i'r genedl hono na chyhoeddi 
bywyd cenedlaethol yn unig iddi — ei golchi, ei glanhau, ei 
gwisgo, ei phrydferthu, ei chyfoethogi, ei gwledda, a'i chy- 
meryd i gyfamod ag Ef ei Hun. Bywyd, a mwy na bywyd. 
Felly yn union y gwna trugaredd Duw yn Nghrist a'i 
gwrthddrychau hi. 

2. Y mae Trugaredd yn b?'iodoledd hanfodol i natur Duw, 
fel Dirnfr Cariad. " Eithr Duw, yr Hwn sydd gyfoethog o 
drugaredd, o herwydd ei fawr gariad trwy yr hwn y carodd 
Efe ni." (Ephes. ii. 4.) Cyfoethog drugaredd, herwydd ei 
fawr gariad. Yn ei fawr gariad y mae ei drugaredd yn 
gwreiddio, oddiyno y mae hi yn deilliaw. Gallwn ymsynio 
am Dduw. cyfiawn, pur, a sanctaidd — "Duw gwirionedd heb 
anwiredd;" heb ei fod yn Dduw trugarog a graslawn. Nid 
oes berthynas, yn ol angenrheidrwydd natur y pethau, rhwng 
y priodoleddau hyny a thrugaredd a thrugarhau; sicrhau 
barn ac uniondeb yn holl oruchwyliaethau y lly wodraeth 
ddwyfol y maent hwy. Ond, heblaw hyny, u Duw, cariad 
yw." Y mae tosturi a thrugaredd, o angenrheidrwydd ei 
natur, yn mynwes cariad. " Y mae cariad yn hir-ymaros, 
yn gymwynasgar." (1 Cor. xiii. 4.) Y mae hir-ymaros a 
chymwynasgarwch yn elfenau hanfodol yn ei natur Ef. 

3. Fel pob un di briodoliaethau, y mae Trugaredd yn Nuw 
erioed. " Trugaredd yr Arglwydd sydd o dragwyddoldeb 
hyd dragwyddoldeb." "A thrugaredd dragwyddol y trugar- 
harhaf wrthyt." " Cofia dy drugareddau a'th dosturiaethau, 
canys erioed y maent hwy." (Salm cviii. 1 7 ; Esay liv. 8 ; 
Salm xxv. 6.) Rhaid i feddwl wedi ei ddeffro, gael pethau 
tragwyddol i'w dawelu a'i lawn foddloni ; pethau diddech- 
reu, yn gystal a phethau diddiwedd. Rhaid iddo gael Duw 
tragwyddol yn npddfa, a Breichiau tragwyddol oddidano ? 



Trugaredd Duw. 



109 



cyn yr ymdeimla yn foddlon a diogel. Cynygier iddo dduw 
y bu dechreuad i'w hanfod yn wrthddrych iddo i'w addoli 
ac ymddiried ynddo — un y gallai efe wthio ei feddwl a'i 
ddychymyg y tu hwnt i ddechreuad ei fodoliaeth, efe a 
deimla nas gall ymddigoni wrth ei fodd yn hwnw. Cynygier 
i feddwl argyhoeddedig, a theimladwy o'i drueni a'i angen 
ysprydol, drugaredd a gras fel pethau newydd diweddar, ni 
wnant ei dro ef. "Pa le y mae dy hen drugareddau, O 
Arglwydd?" medd y Salmydd. (Salm lxxxix. 49.) Ac 
megis y dywed efe mewn Salm arall (xxv. 6), pan yn 
adgofio ei hen bechodau ei hun, pechodau a chamweddau 
ei ieuenctyd, y mae yn ffoi rhagddynt i wneyd ei noddfa 
mewn tosturiaethau a thrugareddau hynach na'r hynaf o'i 
bechodau. " Cofla dy dosturiaethau a'th drugareddau, 
canys erioed y maent hwy," medd efe. " Y mae genyf fi," 
fel pe dywedasai, " ryw fath o gof o gyfnod plenty naidd fy 
my wyd, cyn i mi gyflawni un weithred bechadurus y gwn 
am dani ; ond ni elli di, y Duw mawr, goflo un cyfnod yn dy 
fodoliaeth dragwyddol, pryd nad oedd trugaredd a thosturi 
ynot. Anghofia, gan hyny, fy hen bechodau i yn y cof am 
dy drugareddau a'th dosturiaethau tragwyddol dy Hun." 
Rhaid i'r enaid blinedig gael gwely hwy, a lletach, a chryf- 
ach na hen wely Og, brenin Basan, i ymestyn arno ac ym- 
droi ynddo, cyn y gallo orphwyso mewn esmwythdra, a 
dyma fe yn barod iddo — trugaredd a thosturi maddeuol 
Duw, " canys erioed y maent hwy." 

4. Y ddiweddaf dr priodoliaethau Dwyfol a ddatguddiwyd 
yw Trugaredd. Yr oedd tragwyddol allu, doethineb, gwybod- 
aeth, a daioni cyffredinol Duw wedi eu datguddio oesau 
di-rif cyn dechreu oes dynoliaeth. Drwy yr holl gyfnodau 
hyny yr oedd trugaredd yn aros yn ddirgehvch cuddiedig 
yn Nuw. Yr oedd lleni y dirgelwch hwnw yn cuddio ei 
hwyneb hawddgar hi o olwg angelion a cherubiaid a 



no 



Koheleth. 



fuasent yn gwledda, hwyrach, ar ryfeddodau datguddiedig y 
priodoliaethau ereill dros ystod gorfeithion oesau. Yn swn 
cwymp y ddynoliaeth, yn Eden, y deffrodd hi (trugaredd) 
fel un o gysgu, y tro cyntaf erioed. "Adda, pa le yr wyt 
ti?" oedd y geiriau cyntaf a ddisgynodd oddiar ei gwefusau 
bendigedig ar glust creadur; gwisgo y trueiniaid noethion a 
grynent mewn cy wilydd a gwarth o flaen gorsedd eu Barnwr 
Cyfiawn, yn yr Ardd, oedd y gwaith cyntaf a wnaeth ei 
dwylaw glan hi ; ac, ar yr un pryd, rhoddodd ddyrnod ar ben 
temtiwr dyn y teimla oddiwrtho i dragwyddoldeb. Cymer- 
odd feddiant o'r ddaear iddi ei hun ; o'r dydd hwnw allan 
taenodd ei hadenydd, yn ol iaith y testyn, trosti, ac y mae 
meibion dynion yn llechu o dan y cysgod clud; taflodd 
asgell ei nawdd dymorol dros dalaeth ei hetifeddiaeth yn 
gyntaf, a byth wedi hyny, y mae yn lledu aden ei iach- 
awdwriaeth uwch ei phen, ac yn gwahodd meibion dynion 
i ymddiried dan ei chysgod diogel. 

5. Yr unig briodoledd Ddwyfol a ddatguddiwyd yn a thrwy 
Aberth^ ac y mae Aberth yn sail ei holl weinyddiadau, yw 
Truga?'edd. Nid oedd un angen am allor ac aberth i ddwyn 
allan yr Anfeidrol allu a doethineb mewn creu, cynal, a 
llywodraethu y byd; "Efe a ddywedodd, ac felly y bu; Efe 
a orchymynodd, a hyny a safodd" (Salm xxxiii. 9), a dyna 
y cwbl ; ond, yn Eden, cofir hyny byth, dyma beth newydd 
ar y ddaear, a newydd yn holl lywodraeth Jehofa — dwyn 
aberth at yr allor, rhyw greadur neu greaduriaid glan, wyn 
o'r praidd, fe ddichon, yn gwaedu, yn dioddef, ac yn marw 
tros ac yn lie y troseddwyr euog (yn gysgodol), am fod Duw 
y dydd hwnw yn myned i ddatguddio ei drugaredd i dros- 
eddwyr am y waith gyntaf erioed. Yr oedd yr Anfeidrol ei 
Hun yn myned i wneyd gwaith na wnaethai Efe erioed cyn 
hyny — maddeu anwiredd; "Ac heb ollwng gwaed nid oes 
maddeuant." Mewn aberth y dygwyd yn mlaen holl wein- 



T7'ugaredd t)uw. 



in 



yddiadau trugaredd byth ar ol hyny. Cododd ei ltys a'i 
gorseddfainc yn nghanol gwersyll Israel yn yr anialwch; 
daeth i mewn iddo; cymerodd feddiant o hono; eisteddodd 
ar ei thrugareddfa, rhwng y cherubiaid, i gyhoeddi cymod 
a maddeuant i droseddwyr; seiliodd orseddfainc ei gras ar 
gyfiawnder a barn. Y gyfraith danllyd, bur, a gyhoeddasai 
y Deddfwr Cyflawn ar Sinai ychydig ddyddiau o'r blaen, a 
wnaeth trugaredd yn wadn, yn osail, ei gorsedd, canys yr 
oedd llechau y gyfraith yn nghadw yn yr Arch o dan ei 
heisteddle hi, ar y Drugareddfa; ond gweinyddai ei gras a'i 
doniau bob amser dfwy waed aberth. Buasai raid id$i ladd 
yr archoffeiriad pe rhyfygasai ymddangos ger ei bron ar 
ddydd y cymod, heb waed i'w daenellti yno. Yr oedd raid 
amddiffyn ac anrhydeddu hawliau deddf a chyfiawnder wrth 
faddeu ac estyn bywyd a chymod i'r euog, neu ddadym- 
chwelyd llywodraeth Duw hyd ei seiliau, ac aberth dros yr 
euog oedd y drefn i ateb y pwrpas hwnw. " Rhaid oedd, 
gan hyny, i bortreiadau y pethau sy yn y nefoedd gael eu 
puro a'r pethau hyn," (aberthau y gyfraith,) "a'r pethau 
nefol eu hunain ag aberth gwell na'r rhai hyn.' 7 (Heb. ix. 
23.) "Cysgod y daionus bethau i ddyfod, ac nid gwir ddelw 
y pethau" (Heb. x. 1) oedd aberthau y gyfraith — cysgod o'r 
"Aberth gwell," yr hwn oedd "gwir ddelw" y pethau. Yr 
hyn ni allai y gyfraith hono a'i haberthau ei wneyd, "o 
herwydd ei bod yn wan drwy y cnawd," nid oedd dim ond 
cnawd, a hwnw yn gnawd anifeiliaid anrhesymol ac anianol, 
yn ei haberthau hi, ac anmhosibl, wrth natur pethau, oedd i 
"waed teirw a geifr dynu ymaith bechodau." Ni allasai 
gwaed creaduriaid na feddent gydwybod eu hunain, nad 
oedd na deall, na chydwybod, nac ewyllys ganddynt yn yr 
oruchwyliaeth y dygid hwy drwyddi ; ni allasai gwaed y cyf- 
ryw ebyrth buro a thawelu cydwybod euog troseddwr, na 
rhoddi yr anrhydedd gofynol ar y ddeddf foesol. Yr oedd 



Koheteth. 



eu bodoliaeth hwy islaw bod yn ddeiliaid iddi hi, a sarhad 
o'r mwyaf fuasai eu cynyg fel lawn dros bechod iddi, ond 
fel cysgodau o " aberth gwell " yn unig. " Yn nghyflawn- 
der yr amser," wele yr Aberth gwell — Oen Duw — " yr Hwn 
sydd yn tynu ymaith bechodau y byd," yn ymddangos. 
" Unwaith yn niwedd y byd yr ymddangosodd Efe i ddileu 
pechod trwy ei aberthu ei hun." (Heb. ix. 26.) Oblegid 
os ydyw gwaed teirw a geifr, a lludw anner, wedi ei daen- 
ellu ar y rhai a halogwyd yn sancteiddio i bureiddiad y 
cnawd, pa faint mwy y bydd i waed Crist, yr Hwn trwy 
yr yspryd tragwyddol, a'i hoffrymodd»ei Hun yn ddifai i 
Dduw, buro eich cydwybod chwi oddiwrth weithredoedd 
meirwon, i wasanaethu y Duw byw." (Heb. ix. 13, 14.) 
Trwy yr yspryd tragwyddoL Yr oedd yspryd yn ei aberth 
Ef ; nid oedd dim ond cnawd, fel y sylwyd, yn aberthau y 
gyfraith; ond yr oedd yspryd — enaid, yn cael ei osod yn 
aberth dros bechod ar y groes. Yspryd oedd yn fwy, an- 
feidrol fwy ei urddas a'i werth, na'r holl ysprydoedd euog y 
gosodid Ef yn aberth drostynt. Yspryd oedd yn aberth 
difai i yspryd y ddeddf, ac yr oedd hi yn cael mwy o an- 
rhydedd yn ei ufudd-dod a'i aberth Ef nac a gawsai yn ufudd- 
dod ei holl ddeiliaid, lieu yn eu cosp dragwyddol, dan ei 
melldith fel troseddwyr. Pan oedd yr aberth gwell yn 
"gogwyddo ei ben, ac yn rhoddi i fyny yr Yspryd ar y 
groes, rhwygodd trugaredd lbn yr hen gyfamod a orchudd- 
iasai ei hwyneb yn y Cysegr Sancteiddiolaf am bymtheg 
can mlynedd, a daeth allan i gymeryd meddiant o'i gorsedd- 
seddfainc dan y cyfamod newydd ; a byth wedi hyny, 

" Ar Galfari, mae mainc y nef, 
Yn agos at ei groesbren Ef, 

Oddiyno y dodir hedd i maes. " 



" Duw yn Nghrist, yn cymodi y byd ag Ef ei hun, heb gyfrif 



Trugaredd Duw. 



iddynt eu pechodau. Canys yr hwn nid adnabu bechod, 
a wnaeth Efe yn bechod drosom ni, fel y'n gwnelid ni yn 
gyfiawnder Duw ynddo Ef." (2 Cor. v. 19, 21.) 

Ymddengys fod rhyw ysfa anghyffredin mewn llawer a 
fynant gael eu hystyried yn feirniaid dysgedig, ac yn dduw- 
inyddion o awdurdod yn y dyddiau hyn, i wadu a dirmygu 
yr athrawiaeth o faddeuant pechodau trwy aberth ac iawn 
Mab Duw ; nid oedd un angen am y fath beth, meddant 
hwy ; y gall Duw, fel Tad trugarog, faddeu gwendidau a 
cholliadau yn ei greaduriaid (canys dyma yn unig yw 
pechod yn eu golwg) heb aberth ac iawn drostynt Y mae 
yr Epistol at yr Hebreaid yn faen tramgwydd annymunol 
iawn ar ffordd y gwyr hyn. Y maent, fe dybiant, yn gallu 
ystwytho a chystwyo rhanau ereill o'r Testament Newydd 
at eu hathrawiaethau, drwy gyfieithu ac esponio yr ymad- 
roddion yn ol eu hewyllys. Ond y mae Crist, fel aberth 
dros bechod, yn cael ei ddal allan yn yr epistol hwn, fel y 
mae yn rhaid ei addef, ac nid oes dim i'w wneyd ond haeru 
mai rhywun dan ddylanwad rhagfarnau Iuddewig a'i hysgrif- 
enodd, ac nid apostol, ac felly nad yw o un awdurdod ar y 
pwnc. O ! chwi ladron a chysegr yspeilwyr ! a fynech chwi 
ddymchwelyd allor cristionogaeth i'r llwch, a dwyn ei Ha- 
berth, ei bywyd, a'i gogoniant ymaith? A fynech chwi dynu 
gorseddfainc trugaredd oddi dani ? A fynech chwi yspeilio 
cysegr Sion o'i ganiadau melusaf? CM chwi Ysgrifenydd- 
ion a Phariseaid y dyddiau diweddaf ! cedwch eich athraw- 
iaeth dlawd i chwi eich hunain, a gadewch lonydd i ni, 
Bublicanod a phechaduriaid tlodion ac euog, i ymofyn am 
y " Brynedigaeth trwy ei waed Ef, sef maddeuant pechodau, 
yn ol cyfoeth ei ras Ef." (Ephes. i. 7.) 

6. Y mae holl briodoliaethau ereill y Duwdod at alwad a 
gwasanaeth Trugaredd. Llawforwyn trugaredd yw ei amy. 
nedd» Y mae braich ei Hollalluowgrwydd yn barod at ei 

8 

I 



ii4 



Koheleth. 



gorchymyn hi, i symud oddiar ei ffordd bob peth a fyddo yn 
rhwystr iddi ddwyn ei hamcanion yn mlaen. Yr oedd 
gwaredu Israel o gaethiwed yr Aifft a'u dwyn i wlad yr 
addewid, yn "cyflawni y drugaredd i Abraham," ac yn 
ddolen bwysig yn nghadwyn bwriadau trugaredd i ddwyn 
Iachawdwr ac iachawdwriaeth i'r byd. Safodd Pharaoh yn 
hir ar y ffordd i ymladd yn erbyn trugaredd yn yr oruch- 
wyliaeth hono ; o'r diwedd, ymaflodd y Haw Hollalluog yn 
ngwddf y gelyn, ac ysgytiodd ef a'i lu yn y Mor Coch, " O 
herwydd ei drugaredd" (Salm cxxxvi. 15). Rhuthrodd 
Sehon, brenin yr Amoriaid, ac Og, brenin Basan, bob un 
a/i gleddyf yn ei law, a byddinoedd cryfion i'w canlyn, i 
ymladd yn ei herbyn hi, a dyna y cawri hyny, a'u byddin- 
oedd, yn gelaneddau meirwon ar unwaith, heb un yn 
ngweddill, "O herwydd ei drugaredd" (ib. xix. 20). Pen- 
derfynodd penaethiaid yr Iuddewon, a Pontius Pilat, i gadw 
Iachawdwr y byd yn ddiogel yn y bedd, a drysu ac atal 
bwriadau trugaredd; gwnaed y bedd yn ddiogel o'r fath 
sicraf; dodwyd maen ar ei ddrws, a sel yr awdurdod 
Rufeinig ar hwnw, a gosodwyd gwyliadwriaeth gyda hyny, 
i wneyd sicrwydd yn sicrach, ond " Hwn a gyfododd Duw, 
gan ryddhau gofidiau angeu, canys nid oedd bosibl ei atal 
ef ganddo." (Act. ii. 24.) "A pheth yw rhagorol fawr- 
edd ei nerth Ef tuag atom ni y rhai ydym yn credu, yn ol 
gweithrediad nerth *ei gadernid Ef ; yr hon a weithredodd 
Efe yn Nghrist, pan y cyfododd Efe Ef o feirw, ac a ; i 
gosododd i eistedd ar ei ddeheulaw ei hun yn y nefolion 
leoedd, goruwch pob tywysogaeth, ac awdurdod, a gallu, ac 
arglwyddiaeth, a phob enw a enwir, nid yn unig yn y byd 
hwn, ond hefyd yn yr hwn a ddaw." (Ephes. i. 19-22.) 
Rhoddwyd iddo bob awdurdod yn y nef, ac ar y ddaear, i 
weinyddu trugaredd a maddeuant, " Preswylia pob cyflawn- 
der" — holl gyflawnder y Duwdod yn ei holl briodoliaethau, 



Trugaredd Duw. 



"5 



yn bersonol ynddo Ef, i gyd-weinyddu yn nygiad goruch- 
wyliaeth trugaredd yn mlaen ; a sancteiddrwydd ar ei lw i 
gyflawniei haddewidion hi; cymer doethineb ofal i oruwch- 
lywodraethu pob peth i gydweithio er daioni i'w hetifeddion 
hi, a 

" Cyfiawnder a'r gyfraith sy'n awr, 
Yn edrych i lawr yn ddi-lid, 
A'r priodoliaethau mewn hedd, 
O ochr Trugaredd i gyd. " 

7. Trugaredd yw yr unig briodoledd yn Nuw y gall peth- 
adur ar ei ddychweliad ato ymaflyd a gobeithio ynddL "Os 
soniaf am gadernid, wele Ef yn gadarn ; ac os am farn, pwy 
a ddadleu trosof fi?" (Job ix. 19.) Y mae yn darfod am 
danaf yn wyneb cadernid a chyfiawnder Duw, "Canys os 
perffaith y dywedaf fy mod, Efe a'm barn yn gildyn," (adn. 
20.) Y mae Duw yn ei gadernid, a'i gyfiawnder, a'i holl 
briodoliaethau gogoneddus, yn ddychryn i'r enaid euog. 
"Unwaith y dywedodd Duw, clywais hyny ddwywaith; mai 
eiddo Duw yw cadernid. Trugaredd hefyd sydd eiddot Ti, 
O Arglwydd." (Salm lvii. ir, 12.) Yn y fan yna y mae 
pechadur yn cael ei anadl ger bron Duw; dyna a'i cadarnha 
ef a nerth yn ei enaid o flaen gorsedd ei Farnwr. At dru- 
garedd yn unig y gall y truan a'r tlawd apelio. "O Dduw, 
bydd drugarog wrthyf fi bechadur" yw ei weddi gyntaf ef; a 
rhaid i Gristion dirywiedig, ar ei adferiad, ail ddechreu gyda 
Duw yn ei drugaredd, fel y tro cyntaf erioed. "Trugarha 
wrthyf, O Dduw, yn ol dy drugarowgrwydd : yn ol lluaws 
dy dosturiaethau, dilea fy anwireddau" (Salm li. 1), llefai 
Dafydd, o waelodion calon ddrylliog ac yspryd cystuddiedig 
o herwydd ei gwymp. Wedi gwneyd i fyny gyda Duw yn 
ei drugaredd, gall yr enaid ymhyfrydu yn ei holl briodol- 
iaethau Ef. "Achub fi, O Dduw, yn dy enw; a barn fi yn 
dy gadernid," medd y Salmydd (Salm liv. 1). "Achub fi yn 



Koheleth. 



dy enw" sef yr enw datguddiedig i Moses, yn Horeb — " Y 
Duw Trugarog a graslawn;" wedi hyny, "Barn ft yn dy 
gadernid? fe ddeil fy achos i farn dy gyfiawnder wedi ym 
hachuber yn dy enw ; gallaf sefyll yn ddi-gryn o flaen y 
mellt, y taranau, y lleisiau sydd yn dyfod allan o orseddfainc 
cadernid a chyfiawnder y Llywydd tragwyddol yn y gad- 
wedigaeth hono. 

8. Ei Drugaredd yw cyfoeth Duw. " Eiddo fi yr aur, ac 
eiddof fi yr arian, medd Arglwydd y Lluoedd " (Hag. ii. 8) ; 
ond nid yr aur a'r arian, a'r "anifeiliaid ar fil o fynyddoedd" 
yw ei gyfoeth Ef, ond ei drugaredd, yr hon sydd yn cyfoeth- 
ogi tlodion ysprydol — yr hon sydd " yn codi y tlawd o'r 
llwch, a'r anghenus o'r domen, i'w osod i eistedd gyda 
phendefigion ei bobl Ef;" yr hon sydd yn gwneyd etifedd- 
ion euogrwydd, trueni, a marwolaeth, yn frenhinoedd ac yn 
offeiriaid i deyrnasu ac offeiriadu mewn bywyd a gogoniant 
yn oes oesoedd. "Duw, yr hwn sydd gyfoethog o drugaredd" 
yn "cadw trugaredd i filoedd." 

9. Trugaredd yw y briodoledd y mae Duw, yn ei air, yn 
ymhoffi ac yn ymogoneddu yn benaf ynddi — " Am fod yn hoff 
ganddo drugaredd." (Mica vii. 19.) Y mae yn arbed byd 
llawn o elyniaeth a gwrthryfel, oes ar ol oes, "am fod yn 
hoff ganddo drugaredd." " Ni ddeil efe ddig byth, am fod 
yn hoff ganddo drugaredd." Anfonodd ei "Unig-anedig 
Fab i'r byd, fel na choller pwy bynag a gredo ynddo Ef," 
"am fod yn hoff ganddo drugaredd." Efe a faddeu y "deg 
a deugain, y pum can ceiniog, a'r deng mil o dalentau," fel 
eu gilydd, "am fod yn hoff ganddo drugaredd." 

" Mae'n maddeu i'r aflan oes y sy', 
Fe faddeu i'r oes a ddaw," 

"am fod yn hoff ganddo drugaredd." Y mae yr ymadrodd 
melus hwn yn esponiad ar bob goruchwyliaeth ddwyfol tuag 



Trugaredd Duw. 



117 



at y byd hwn. " Mil a ffy wrth gerydd un, ac wrth gerydd 
pump y ffowch, hyd oni'ch gadawer megis hwylbren ar ben 
mynydd, ac fel baner ar fryn. Ac am hyny y disgwyl yr 
Arglwydd i drugarhau wrthych, ie, am hyny yr ymddyrch- 
afaf i dosturio wrthych." (Esa. xxx. 17, 18.) Ni ddywed 
yn un man yn ei air, ei fod yn disgwyl, yn chwilio, am 
gyfleusdra i ddangos ei gyfiawnder a'i soriant yn ninystr ei 
elynion : " Hwyrfrydig i l!d" yw Efe ; ond y mae yn disgwyl, 
yn edrych, ac yn chwilio am le i drugarhau — yn ymddyrch- 
afu ac yn ymogoneddu mewn tosturio. Y mae clust ei 
drugaredd bob amser yn agored i lef y tlawd, a gweddi y 
gwael : " Efe a edrych ar weddi y gwael, ac ni ddiystyrodd 
eu dymuniad. Hyn a ysgrifenir i'r genhedlaeth a ddel; a'r 
bobl a greir a folianant yr Arglwydd." (Salm cii. 17, 18.) 

10. Prif destyn holl ganiadau mawl yw Trugaredd. Ni 
ddyrchafasai can o fawl i Dduw oddiar y ddaear oedd wedi 
ei hanrheithio gan bechod byth, oni buasai i drugaredd ym- 
weled a hi, " Mawl a'th erys di yn Sion, O Dduw, ac i ti y 
telir yr adduned. Ti, yr Hwn a wrandewi weddi " (Salm 
lxv. 42), dyna y rheswm. Baich can y ddaear ydyw, "Am 
fod ei drugaredd yn parhau yn dragywydd." " Ewch i 
mewn i'w byrth Ef a diolch, ac i'w gynteddau a mawl; 
diolchwch iddo, a bendithiwch ei enw; canys da yw'r 
Arglwydd, a'i d?ngaredd sydd yn dragywydd" (Salm c. 4, 5.) 
"Fel y byddai i'r cenhedloedd ogoneddu Duw am ei dru- 
garedd" (Rhuf. xv. 9.) Fe gluda trugaredd fawl y ddaear 
iddi ei hun yn mynwes ei gwaredigion i'r nefoedd. Yno 
cyd-gyferfydd mawl holl daleithiau ymerodraeth Duw, ac 
y cydymchwydda fwyfwy yn oes oesoedd — mawl ei allu, 
ei ddoethineb, ei ddaioni, ei gariad a'i raslonrwydd ; ond 
bydd yno un gan o fawl na all neb ei dysgu, ond y rhai a 
brynwyd oddiar y ddaear, a chan mawl trugaredd — can 
bereiddiaf y nefoedd, fydd hono, 



u8 



Koheleth 



Wei, y mae ein pregeth yn myned yn hir, ond nid cyhyd 
a'i thestyn, canys y mae hwnw yn "Parhau yn dragywydd." 
Ni allwn derfynu heb wneyd ychydig nodiadau fel casgliadau. 

1. Y rhaidfod dyn dan fwy o rwymau fw Greawdwr nac 
un creadur aralL Aeth ei Dad nefol i fwy o draul yn ei 
achos ef nac un arall o'i blant. " Pan ymddangosodd 
daioni (dynserch, neu ddyngarwch) a chariad Duw, ein 
Hachubwr tuag at ddyn" (Titus iii. 4), fe ymddangosodd 
y benaf o'i ryfeddodau ; daeth i lawr at ddyn ei Hunan 
i'w godi o'i drueni. Yn nhrefn achubiaeth ei hoff greadur 
hwn y datguddiodd Efe ei hoff briodoledd — ei drugaredd, 
Dyrchafa hwn yn nes ato ei Hun yn mynwes ei drugaredd 
nac un creadur arall. Yn ngweledigaeth loan o'r nefoedd 
(Dat iv.), saif y prynedigion oddiar y ddaear yn nes i'r 
Oen a laddwyd a'r orseddfainc na'r angelion lawer a welai 
efe yno. O ddyn ! pa faint o ddyled sydd arnat ti i'th 
Arglwydd ? Cymer dy ysgrifen, ac ysgrifena ar frys, ond ni 
elli ysgrifenu y swm byth, " canys er gwerth y'th brynwyd 
— gwerthfawr waed Crist; am hyny, gogonedda Dduw yn 
dy gorff, ac yn dy yspryd, y rhai ydynt eiddo Ef." Saf 
gyferbyn a'i groes Ef, a gofyn, " Beth a dalaf i'r Arglwydd 
am ei holl ddaioni?" Cymer phiol iachawdwriaeth o law ei 
drugaredd, a galw ar ei enw Ef, a galw ar dy enaid, a'r cwbl 
sydd ynot, i'w fendithio a'i folianu. Y mae Duw yn Dad 
i'r angel, ond y mae Efe yn " Dad a Phrynwr dyn," ac y 
mae y rhwymedigaethau i'w garu a'i foliannu sydd yn codi 
O'r Brynedigaeth yn fwy ac yn gryfach na'r rhai sydd yn 
codi o'r greadigaeth. Gogoneddodd ei allu a'i ddoethineb 
yn nghreadigaeth dyn ar y cyntaf; ond wrth ei "greu o'r 
newydd yn Nghrist Iesu " y mae Efe hefyd yn gogoneddu ei 
gariad, ei drugaredd, a'i ras. 

2. Gocheled dyn gamddeall a chamddefnyddio y datguddiad 
hwn drugaredd Duw tuag ato, Y mae llawer yn gwneyd 



Trugaredd Duw, 



"9 



hyny, yn cymeryd trugaredd Duw megis yn obenydd dan eu 
penau i gysgu mewn pechod. Gan fod Duw yn anfeidrol 
drugarog, gallant hwy fyw yn eu pechodau, y bydd pob 
peth yn dda yn y diwedd, y maddeua Efe iddynt. " Hedd- 
wch, heddwch fydd i mi, er i mi rodio yn nghyndynrwydd 
fy nghalon, i ychwanegu meddwdod at syched," ydyw iaith 
calon llawer pechadur erioed. "Ni fyn yr Arglwydd faddeu 
iddo, canys yna y myga digllonedd yr Arglwydd a'i eiddig- 
edd yn erbyn y gwr hwnw> a'r holl felldithion sydd ysgrif- 
enedig yn y llyfr hwn. a orwedd arno ef, a'r Arglwydd a 
ddilea ei enw oddi dan y nefoedd." (Deut. xxix. 19, 20.) 
"Na thwyller chwi, ni watworir Duw." (Gal. vi. 7.) Ni 
oddef Efe i bechaduriaid droi ei drugaredd a'i ras yn dry- 
thyllwch yn anad dim. I fod yn galondid ac anogaeth i 
bechaduriaid droi a dychwelyd ato mewn edifeirwch y mae 
Efe yn datguddio ac yn canmol mawredd ei drugaredd 
wrthynt yn ei air, ac nid i'w cryfhau a'u cysuro yn eu 
pechodau. " Y rhai a gadwant oferedd y celwydd hwn, a 
wrthodant eu trugaredd eu hun." (Jona ii. 8.) Trugaredd 
wedi ei gwrthod, ei dibrisio, a'i chamddefnyddio fydd yr un 
fwyaf ofnadwy o bawb i'w chyfarfod, wedi i oruchwyliaeth 
ei gras fyned heibio. 

3. Megis y mae y Duw mawr ei Hun yn hoffi Trugaredd 
a thrugarhau, y mae Efe am i ninau he/yd wneyd hyny. 
"Dangosodd Efe it, ddyn, beth sydd dda; a pha beth 
a gais yr Arglwydd genyt, ond gwneuthur barn, a hoffi 
trugaredd, ac ymostwng i rodio gyda'th Dduw." (Mica vi. 
8.) Effaith profiad o drugaredd faddeuol Duw ydyw tyneru 
yr enaid i dymer drugarog a maddeugar : " Byddwch gan 
hyny drugarogion, megys y mae eich Tad yn drugarog." 
(Luc vi. 36.) 



PREGETH VIII. 



DOETHINEB DUW MEWN DIRGELWCH, 



"Eithr yr ydym ni yn Uefaru doethineb Duw mewn dirgelwch, sef y 
ddoethineb guddiedig, yr hon a ragordeiniodd Duw cyn yr oesoedd 
i'n gogoniant ni." — I Cor. ii. 7. 

" Yr ydym ni yn llefaru" — yn llefaru wrth ein swydd; wedi 
ein danfon i lefaru gan yr awdurdod uchaf ; y mae yn rhaid 
i ni lefaru — gwae fydd i ni oni lefarwn. Y mae ereill yn 
llefaru y byddai dda iddynt hwy eu hunain, ac i bawb a 
wrandawant arnynt, pe tawent, " Canys y mae eu hymadr- 
oddion drwg yn llygru moesau da." " Yr ydym ni yn llefaru 
doethineb." Cymerant hwythau arnynt eu bod yn llefaru 
doethineb; ond "doethineb y byd hwn" ydyw, yspryd y 
byd sydd ynddi, delw y byd hwn sydd ami, ac fel y byd 
hwn y mae hi yn diflanu. " Eithr yr ydym ni yn llefaru 
doethineb Duw H — y mae Yspryd Duw yn hon, a delw Duw 
ar hon ; y mae gwirionedd a sylwedd dwyfol ynddi, a hi a bar 
ix sawl a'i medda etifeddu y sylwedd dwyfol hwnw. Gesyd 
yr apostol y ddoethineb ddwyfol yr oedd efe yn ei llefaru, a 
doethineb y byd hwn — doethineb doethion Groeg — ar gyfer 
eu gilydd. Aethai ef i Corinth, a dinasoedd ereill Groeg, i 
ymosod ar y ddoethineb hono ar ei thir ei hun. Ffolineb 
oedd y ddoethineb a lefarai yr apostol, meddai y Groegwr 
doeth. Y mae hi yn ddoethach na dynion, ac yn gwneyd 



Doethineb Duw. 



121 



doethineb y byd hwn yn ynfydrwydd, meddai yr apostol. 
Ffwl oedd yr apostol yn ngolwg y doethyn, ac ynfytyn oedd 
y doethwr yn nghyfrif yr apostol. Ymffrostiai athrawon 
doethineb y byd hwn yn y dirgelwch cyfriniol a honent 
fod yn perthyn i'w hathrawiaeth — cyfrinion nad oeddynt i 
gael eu datguddio i'r cyffredin bobl, ond yn unig i rai yn 
perthyn i urdd neillduol, ac yr oedd anwybodaeth y bobl 
yn fantais iddynt hwy, y doethion a'r offeiriaid, i'w cadw 
dan eu dylanwad ; a gwaith mawr oedd dileu y parch dwfn 
oedd yn meddyliau y dychweledigion at Gristipnogaeth i'r 
dirgelion cuddiedig hyny y credasent hwy erioed eu bod yn 
perthyn i ddysgeidiaeth y doethion. " Yr ydym ni yn llef- 
aru doethineb mewn dirgelwch," medd yr apostol \ y mae 
dirgelwch gwirioneddol yn y ddoethineb hon ; ond nid 
ydym ni, megys y maent hwy, "yn rhodio mewn cyfrwys- 
der. Ni a ymwrthodasom a chuddiedig bethau cywilydd, 
heb drin gair Duw yn dwyllodrus; ond trwy eglurhad y 
gwirionedd, yr ydym yn ein canmol ein hunain wrth bob 
cydwybod dynion yn ngolwg Duw." Nid ydym yn ceisio 
cuddio, na darnguddio dim a berthyn i'r ddysgeidiaeth ; 
ond yr ydym yn gwahodd pawb i ddyfod ag wyneb agored 
i'w chwilio a'i phrofi trostynt eu hunain. Y mae dirgelwch 
ynddi, er hyny ; po fwyaf yr edrycher i mewn iddi, mwyaf 
oil yr ymddengys dyfnderoedd ei dirgelwch. Bu yn ddir- 
gelwch yn Nuw cyn yr oesau, na wyddai neb ond Efe ei 
Hun ddim am dani ; ond nid y w yn ddirgelwch yn yr ystyr 
hwnw mwy, y mae yn awr yn ddatguddiedig, yn Nghrist, 
drwy yr efengyl, ond y mae dirgelwch eto yn y datguddiad 
— dyfnderau o ddoethineb a gras, nad ellir plymio i'w 
gwaelodion byth. 

Cyfeiria yr apostol yn yr adnodau blaenorol, at ei • ddy- 
fodiad cyntaf i Corinth i bregethu yr efengyl. Dywed " na 
ddaethai efe atynt gyda godidawgrwydd ymadrodd i fynegi 



122 



Koheleth. 



iddynt dystiolaeth Duw," na buasai " ei ymadrodd a'i breg- 
eth mewn geiriau denu o ddoethineb ddynol, ond yn eglur- 
had yr Yspryd a nerth ; fel na byddai eu ffydd hwy mewn 
doethineb dynion, ond yn nerth Duw." Cymerasai ofal i 
ochelyd ceisio gwisgo ei efengyl yn ngwisgoedd doethineb y 
byd hwn — geiriau clasurol, iaith flodeuog, arddull aruchel, 
a brawddegau caboledig ; ond yn ei symledd noeth ei hun. 
Ni chymerasai arno "wybod dim yn eu plith, ond Iesu 
Grist, a hwnw wedi ei groeshoelio," er ei fod yn gwybod, 
cystal a neb, am ddoethineb y doethion a chaniadau y 
beirdd, ac y gallasai lefaru yn eu hiaith a'u harddull hwy ; 
a phrofwyd doethineb y pregethwr yn y llwyddiant mawr a 
fu ar ei weinidogaeth ; gwnaeth fwy o'i hoi yn Corinth, 
mewn ychydig fisoedd, nag a wnaethai doethineb y doeth- 
ion mewn llawer o gannoedd o flynyddoedd — rhoddodd 
wedd newydd ar foesau a bucheddau cannoedd o'r dinas- 
yddion, y rhai a godasai hi o byllau dyfnaf Uygredigaeth, 
a olchasai, ac a wisgasai " a newid dillad." 

Ond eto, medd efe, yr ydym ni yn llefaru " doethineb yn 
mysg y rhai perffaith ; " yn rhoddi bwyd cryf " dirgelwch 
yr efengyl" i'r rhai hyddysg, "y rhai, o herwydd cynefindra, 
sydd ganddynt synwyr i fedru dosbarthu drwg a da;" cam 
a'r rhai bach, babanod mewn gwybodaeth, fyddai gosod 
pethau mawrion, dyfnion, dysgeidiaeth o'u blaen i ddechreu 
— rhoddi bwyd cryf i rai yn gofyn llaeth i'w porthi — hyd nes 
y cynyddont i allu derbyn, deall, a defnyddio pethau mwy. 
Cyfaddasai yr. apostol, fel y dengys mewn lie arall, ei ddysg- 
eidiaeth at ystad ag ansawdd feddyliol ei ddysgyblion, " fel 
rhai bach yn Nghrist," a Uefarai y pethau trymach a dyfnach 
wrth y rhai a gynyddasent mewn gwybodaeth a deall i allu 
dirnad ac amgyffred rhy wbeth am danynt. " Yn mysg y rhai 
hyn," y rhai perffaith, "yr ydym ni yn llefaru doethineb, ond 
nid doethineb y byd hwn, na thy wysogion y byd hwn, y rhai 



Doethineb Duw, 



123 



sydd yn diflanu; eithr yr ydym ni yn llefaru doethineb Duw 
mewn dirgelwch." Doethineb nad adnabu neb o dywysogion 
y byd hwn : " Canys pes adnabuasent, ni chroeshoeliasent 
Arglwydd y gogoniant ; " canys, Efe y w sylwedd a thrysorfa 
y ddoethineb oruchel hon; ynddo Ef y mae ei holl drysorau 
hi yn guddiedig. Nid adnabu y tywysogion a'r dysgedigion 
yn Judea, y rhai a'i croeshoeliasent Ef, mo'r ddoethineb 
hon, ac nid edwyn neb o'ch tywysogion a'ch doethion 
chwithau, y Groegiaid, y rhai sydd yn cyfrif pregethu Crist 
croeshoeliedig yn ynfydrwydd, mo honi ; canys Iesu Grist 
wedi ei groeshoelio yw doethineb Duw, a gallu Duw, 

I. Doethineb Duw. Doethineb, yn ei pherthynas a 
dyn, ydyw y gallu i'w adnabod ei hun, ei le, ei gymwys- 
derau, ei waith, a'i ddyledswyddau \ a'i fod yn llenwi ei le, 
ac yn cyflawni ei waith. Neu, y dyn doeth yw hwnw sydd 
yn gosod nod a dyben teilwng o flaen ei feddwl i gyrchu 
ato, ac yn dewis ac yn arfer y moddion goreu i gyrchu at y 
nod a'r dyben hwnw ; yn ymddwyn yn weddus bob amser, 
dan bob amgylchiadau. "Calon y doeth a reola ei enau ef 
yn synwyrol." (Diar. xvi. 23.) Y mae ganddo y gallu i 
wybod yr " amser i dewi, a'r amser i ddywedyd," a beth i'w 
ddywedyd — i reoli ei yspryd, ei dymer, ei eiriau, a'i ym- 
ddygiadau ; y gallu sydd yn rheoli ac yn prydferthu ei 
fywyd ydyw y ddoethineb hon. 

Yn Nuw y mae y briodoledd hon, fel pob un arall, yn 
berffaith, yn annherfynol, yn anfeidrol : " Y Duw unig 
ddoeth" — ffynon wreiddiol pob doethineb. Ffrydiau o'r 
ffynon hon ydyw pob doethineb a fedd dynion ac angelion. 
" Canys yr Arglwydd sydd yn rhoi doethineb : allan o'i 
enau Ef y mae gwybodaeth a deall yn dyfod." (Diar. ii. 6.) 
"O bydd ar neb o honoch eisieu doethineb, gofyned gan 
Dduw, yr hwn sydd yn rhoi yn haelionus i bawb, ac heb 
ddanod; a hi a roddir iddo ef," (Iago i. 5.) 



124 



Koheleth. 



Y briodoledd lywodraethol yn Nuw ydyw ei ddoethineb, 
yr hon sydd yn gwisgo ei holl weithredoedd a'i oruchwyl- 
iaethau a gogoniant, harddwch, a chysondeb. "Mor llu- 
osog y w dy weithredoedd, O Arglwydd ; gwnaethost hwynt 
oil mewn doethineb." (Salm cvi. 24.) " Yr Arglwydd trwy 
ddoethineb a seiliodd y ddaear; trwy ddeall y sicrhaodd 
Efe y nefoedd. Trwy ei wybodaeth Ef yr holltodd y dyfn- 
derau, ac y defnyna yr wybrenau wlith." (Diar. iii. 19, 20.) 
" Efe a wnaeth bob peth yn deg yn ei amser " (Preg. iii. 11) 
— pob peth i ddyben teilwng o hono Ef ei Hun ; a phob 
peth yn berfTaith gymwys i ateb y dyben hwnw. Dyna fel 
y mae y ddoethineb a ysprydolodd ddynion sanctaidd Duw 
yn eu dysgu hwy i edrych ar a llefaru am dani yn ngweith- 
redoedd ei ddwylaw Ef, a dyna fel y rhaid i bob un "a 
ddoeth ystyrio ei waith EP lefaru am dano, pe na buasai 
yr Ysgrythyr wedi llefaru dim ar y mater. 

II. Doethineb Duw mewn Dirgelwch. Doethineb 
Duw yn nhrefn fawr iachawdwriaeth y byd trwy " Iesu 
Grist, a hwnw wedi ei groeshoelio," yw hon yr ydym ni yn 
ei llefaru. Yr oedd y ddoethineb hon yn ddirgelwch yn 
natguddiad yr Hen Destament, mewn aberthau, defodau, 
a seremoniau cyfrinol. Rhodio mewn cysgodau yr oedd hi 
dan yr oruchwyliaeth hono; llefaru mewn damhegion ac 
arwyddion yr oedd hi trwy y tymor hwnw. Yr oedd hi dan 
gyfraith Moses, megis Moses ei hun, yn gwisgo gorchudd 
ar ei hwyneb pan lefarai wrth y bobl ; ei thu 61 hi a gaent 
hwy weled, ond nid ei hwyneb. Yr oedd ei gorchudd yn 
deneuach, o beth, pan lefarodd trwy y proffwydi ; ond eto, 
yr oedd gorchudd, o angenrheidrwydd, dros y proffwydol- 
iaethau. Yn " ymddangosiad Crist," gwawriodd y dydd a 
chiliodd y cysgodau, daeth i ymddangos a llefaru yn fwy 
eglur : nid gweinidogaeth dan orchudd cyfrinion yw gwein- 
idogaeth y Testament Newydd, fel yr oedd un yr Hen 



Doethineb Duw. 



Destament — "Nyni oil ag wyneb agored, yn edrych ar 
ogoniant yr Arglwydd megis mewn drych," medd yr apostol, 
(2 Cor. iii. 18); ond eto, "O ran y gwyddom, ac o ran yr 
ydym yn proffwydo " (2 Cor. xiii. 9) ; y mae hi yn ddoeth- 
ineb Duw mewn dirgelwch fyth ; y mae ei goludoedd yn 
aros yn anchwiliadwy o hyd. "O ddyfnder golud doethineb 
Duw ! mor anchwiliadwy y w ei farnau Ef ! a'i ffyrdd mor 
anolrheinadwy ydynt!" (Rhuf. xi. 33.) Ond, "O na lefarai 
Duw, — a mynegi i ti ddirgeledigaethau doethineb, eu bod 
yn ddau cymaint a'r hyn sydd" (Job xi. 5, 6), medd Sophar. 
Doethineb mewn dirgelwch yw doethineb Duw yn natur 
o hyd ; wedi yr elo y meddwl i mewn i gyfrinach un dir- 
gelwch, y mae hwnw yn agor i nl o ddirgeledigaethau mwy 
a dyfnach fyth : felly hefyd y mae ei ddoethineb yn nhrefn 
iachawdwriaeth, yn yr efengyl — "Yr hwn sydd uwchlaw 
gwybodaeth." 

III. YR HON A RAG-ORDEINIODD DUW CYN YR OESAU — A 

rag-ordeiniodd, a drefnodd, a barotodd Efe. " Fel y byddai 
yr awrhon yn hysbys i'r tywysogaethau a'r awdurdodau yn 
y nefolion leoedd, trwy yr eglwys, fawr amryw ddoethineb 
Duw, yn ol yr arfaeth dragwyddol, yr hon a wnaeth Efe yn 
Nghrist Iesu ein Harglwydd ni." (Ephes. iii. 10, n.) Y 
mae y "tywysogaethau a'r awdurdodau yn y nefolion le- 
oedd," yr awrhon, yn ngoleuni y datguddiad o honi i'r 
eglwys trwy yr efengyl, yn gallu dirnad mwy am dani nag 
oeddynt erioed o'r blaen ! ond yr oedd hi yn nghyfrinach 
mynwes Duw " cyn yr oesau " — yn fwriad ac amcan yn ei 
arfaeth dragwyddol Ef — yn " ddirgelwch ei ewyllus, yn ol ei 
foddlonrwydd ei Hun, yr hon a arfaethasai Efe ynddo ei 
Hun," (Ephes. i. 9, 10.) 

IV. Fn gogoniant ni. " Er mawl gogoniant ei ras" ei 
Hun, a hyny drwy §in dyrchafu ni, yn y drefn hon o ras, 
o ddyfnderau trueni ein cwymp a'n coiledigaeth, i anrhyd- 



126 



Koheleth. 



edd a gogoniant tragwyddol. Dyma y ddoethineb ydym 
ni yn ei llefaru, yn son am dani, medd yr apostol. Mor 
wael ac ofer yr aeth y doethion yn rhesymau eu doethineb 
hwy, mewn cydmariaeth i'r ddoethineb hon yr ydym ni yn 
ei llefaru ! Gellid gofyn iddi hi, doethineb y byd hwn, " Pa 
fodd y cynghoraist ti yr annoeth ? pwy a gynorthwyaist ti ? 
pa fraich heb gadernid a achubaist ti ? pa dlawd a godaist 
ti o'r llwch erioed? pa anghenus a ddyrchefaist ti o'r domen? 
adrodd, fel y'th gyfiawnhaer ; dwg yn mlaen dy dystion, fel 
y gwybyddom ac y dy wedom, gwir y w ; ond ni feddi gy- 
maint ag un tyst a elli ei alw i'r Wfs barn." Ond fy nhystion 
i, i'r ddoethineb yr wyf fi yn ei llefaru, "Ydych chwi," o 
Gorinthiaid, medd yr apostol : " Gan fod yn eglur mai 
llythyr Crist ydych chwi, wedi ei weini genym ni, wedi ei 
ysgrifenu nid ag ingc, ond ag Yspryd y Duw byw; nid 
mewn llechau cerig, eithr mewn llechau cnawdol y galon." 
(2 Cor. iii. 2, 3.) Wedi enwi y pyllau ffieiddiaf a fedd 
pechod, " Hyn fu i rai o honoch chwi," medd ef wrthynt ; 
" eithr chwi a olchwyd ; eithr chwi a sancteiddiwyd ; eithr 
chwi a gyfiawnhawyd, yn enw yr Arglwydd Iesu, a thrwy 
Yspryd ein Duw ni." (1 Cor. vi. 11.) Yr ydym ni yn llef- 
aru doethineb sydd yn gwneyd peth fel yna — peth nad all 
dim llai na doethineb Duw ei wneyd. 

Gelwir yr efengyl yn ei pherthynas a ni, yn " Efengyl y 
tangnefedd" " Efengyl ein hiachawdwriaeth" a " Gair yr 
iachawdwriaeth hon;" ac yn ei pherthynas & Duw, yn 
"Efengyl gras Duw" "Efengyl gallu Duw" "Efengyl 
gogoniant y bendigedig Dduw," ac yn y testyn yn " Ddoeth- 
ineb Duw mewn dirgelwch" fel y mae hi yn cynwys yr 
amlygiad penaf o ras, gallu, gogoniant, a doethineb Jehofa. 
Fel y cyfryw ddatguddiad uchaf a phenaf o'i ddoethineb Ef 
y ceisir ei dangos yn mhellach. * 

1. Y ddoethineb guddiedig, fel y gelwir hi yn y testyn, 



Doethineb Duw. 



127 



hon a rag-ordeiniodd Duw cyn yr oesau Vn gogoniant ni — yr 
hon a ddatguddir yn yr efengyl — syddyn rhoddi yr amlygiad 
cyflawnaf Dduw yn ei natur di briodoliaethau. "Pa 
ddawn sydd yn y Duwdod mawr, nad yw e'n 'sgrifen yma i 
lawr." Y mae y priodoliaethau oedd wedi eu datguddio a'u 
gogoneddu o'r blaen yn nhrefn Creadigaeth a Rhagluniaeth, 
yn cael eu datguddio yn helaethach ar faes newydd, ac 
mewn goleuni newydd, yn nhrefn y Brynedigaeth rag-ordein- 
iedig cyn yr oesau. Llewyrcha galluog nerth Duw, doeth- 
ineb a gwybodaeth Duw, yn ogoneddus yn ei weithredoedd; 
yr un modd ei gyfiawnder, ei wirionedd, a'i sancteiddrwydd, 
yn ei ddefidfau a'i farnedigaethau ; ond y maent oil yn cyd- 
lewyrchu mewn gogoniant yn nhrefn yr efengyl. "Allan o 
Sion, perffeithrwydd tegwch, y llewyrchodd Duw." (Salm 
1. 5.) Allan Sion — yn ngweinidogaeth ei fas a ddelir 
allan yn Sion, drwy yr aberthau a'r ordinhadau a osododd 
Efe yn ei dy dan yr Hen Destament, yn yr hyn a arwydd- 
oceir yn yr Arch a'r Drugareddfa yno — y mae perffeithrwydd 
tegwch priodoliaethau a character Duw yn llewyrchu allan 
yn fwy gogoneddus a chyflawn nac yn un man arall ; y 
mae Efe am i bawb weled y "perffeithrwydd tegwch" hwn — 
" Duw y duwiau, sef yr Arglwydd a lefarodd, ac a alwodd y 
ddaear, o godiad haul hyd ei fachludiad " (adn. 1). I beth ? 
paham y mae " Duw y duwiau " yn galw sylw y ddaear fel 
hyn, o godiad haul hyd fachludiad haul ? ond am ei fod yn 
ewyllysio i bawb ddyfod i weled ac edrych ar berffeithrwydd 
y tegwch y mae Efe yn ei ddatguddio drwy weinidogaeth ei 
ras yn Sion. " Wele fit yn creu nefoedd newydd, a daear 
newydd (medd Efe), a'r rhai cyntaf ni chofir, ac ni feddylir 
am danynt. Eithr llawenhewch a gorfoleddwch yn dra- 
gywydd yn y pethau a grewyf fi : canys wele fi yn creu 
Jerusalem yn orfoledd, a'i phobl yn Uawenydd. Gorfoleddaf 
hefyd yn Jerusalem, a llawenychaf yn fy mhobl: ac ni 



128 



Koheleth. 



chlywir ynddi mwyach lais wylofain, na lief gwaedd." 
(Esa. lxv. 17-19.) Dyna fel y mae Efe ei Hun yn edrych ar 
weithredoedd ei allu yn y greadigaeth gyntaf, a'r greadigaeth 
newydd, gan fawrhau yr olaf uwchlaw y gyntaf. Os dadleuir 
mai yr oruchwyliaeth newydd mewn cyferbyniad i'r hen osodir 
allan yn y geiriau yna, <dyma eiriau eraill ynte : " Dyrch- 
efwch eich llygaid tua'r nefoedd, ac edrychwch ar y ddaear 
isod : canys y nefoedd a ddarfyddant fel mwg, a'r ddaear a 
heneiddia fel dilledyn, a'i phreswylwyr yr un modd a fyddant 
meirw ; ond fy iachawdwriaeth I a fydd byth, a'm cyfiawn- 
der ni dderfydd." (Esa. li. 6.) Ond heblaw hyny, y mae 
doethineb Duw yn y drefn hon yndatguddio priodoliaethau 
nad oeddynt wedi eu datguddio erioed o'r blaen — -ei drugar- 
edd a'i raslonrwydd. Daeth y Duw mawr yn adnabyddus 
dan enwau newydd yn natguddiad y drefn o iachawdwriaeth 
dyn — Duw'r amynedd, Duw'r dyddanwch a'r gobaith, Duw 
trugarog a graslawn. Doethineb a drefnodd y ffordd a'r 
moddion i wneyd hyn. Yn y ffurfafen hon hefyd y cyfod- 
odd haul ei gariad yn ei lawn ogoniant : " Yn hyn y mae 
cariad," — "Yn hyn yr eglurwyd cariad Duw" — yn hyn, 
" am iddo ein caru ni, ac anfon ei Fab i fod yn iawn dros 
ein pechodau ni." (1 loan iv. 10.) 

2. Y mae doethineb \ yn nhrefn yr efengyl, yn cysoni ac yn 
cadarnhau hawliau deddf a chyfiawnder a gwaith trugaredd 
a gras yn achubiaeth yr euog. Nid yw y priodoliaethau 
newyddion a ddatguddir ynddi yn milwrio yn erbyn y rhai 
oedd yn ddatguddiedig o'r blaen; nid yw trugaredd yn 
diddymu hawliau cyfiawnder wrth gyfiawnhau yr annuwiol, 
fel y crybwyllwyd eisoes; ond y mae ei holl hawliau yn 
cael eu cydnabod a'u cadarnhau. " Wrth hyny, a ydym ni 
yn gwneuthur y ddeddf yn ddirym trwy ffydd? Na ato 
Duw : eithr yr ydym yn cadarnhau y ddeddf." (Rhuf iii. 
3.) Wrth hyny— with, gyhoeddi mai " trwy ffydd y cyfiawn- 



Doethineb Duw. 



129 



heir dyn," ac nid " trwy weithredoedd y ddeddf." Pregethu 
cyfiawnhad pechadur trwy weithredoedd y ddeddf fuasai yn 
ddirymiad ar y ddeddf mewn gwirionedd ; gofyna hi natur 
bur a dilwgr; ufudd-dod cyflawn a digoll i'w holl orchy- 
mynion ; mwy na hyny ni fyn ofyn, a llai na hyny ni all 
dderbyn. Lie y caffo hyny gan ei deiliaid, y maent yn 
gyfiawn wirioneddol ger ei bron ; ond cynyg iddi ufudd-dod 
anmherffaith troseddwr yn sail ei gyfiawnhad, ydyw y sarhad 
mwyaf ellir ei daflu ami; byddai y fath gyfiawnhad yn ddi- 
rymiad hollol iddi. Problem fawr ein hiachawdwriaeth ni 
ydoedd cael trefn — modd i gadw y gyfraith yn ei grym a'i 
bri wrth gyfiawnhau yr annuwiol, diogelu anrhydedd cyf- 
iawnder a gwirionedd wrth faddeu i'r euog — a'r drefn hono 
a gafodd doethineb allan ac a ddatguddia hi yn yr efengyl. 
" Yr hwn a osododd Duw yn iawn, trwy ffydd yn ei waed 
Ef, i ddangos ei gyfiawnder Ef, trwy faddeuant y pechodau 
a wnaethid o'r blaen, trwy ddioddefgarwch Duw ; i ddangos 
ei gyfiawnder Ef y pryd hwn ; fel y byddai Efe yn gyfiawn, 
ac yn cyfiawnhau y neb sydd o ffydd Iesu." (Rhuf. iii. 25, 
26.) Yn ngosodiad Crist yn iawn dros bechod, ac yn 
ngweinyddiad maddeuant pechodau trwy yr iawn hwnw — 
yn ngwneyd "yr hwn nid adnabu bechod, yn bechod trosom 
ni," a'n "gwneyd ni yn gyfiawnder Duw ynddo Ef" (2 Cor. 
v. 21), y mae deddf a chyfiawnder, yn gystal a thrugaredd a 
gras, yn cael eu cyflawnhau a'u gogoneddu. Yn nghyfiawn- 
had pechadur "trwy ffydd yn ei waed Ef," nid yw llythyren 
y gyfraith yn cael ei chadw, y mae yn wir, canys cosp ei 
throseddwr ei hun y mae hi yn ofyn; ond os caifT beth a 
etyb cystal dyben i arddangos ac amddiffyn ei hawdurdod 
a'i hanrhydedd, y mae hi yn berffaith foddlawn i ryddhau 
yr euog trwy faddeuant; a hyny a gafodd hi, a mwy na 
hyny, yn "Yr Hwn a osododd Duw yn iawn" — cafodd 
ufudd-dod a marwolaeth person o urddas a gwerth anfeidrol 

9 



koheleth. 



yn y llywodraeth, "Y cyfiawn dros yr anghyfiawn:" a 
rhagor na hyny hefyd, adferu ei throseddwyr yn ol i ufudd- 
dod iddi, cyflawni ei "chyfiawnder hi ynddynt," fel y 
rhoddont berffaith ufudd-dod iddi byth, wedi eu cwbl sanct- 
eiddier drwy oruchwyliaethau y drefn. Ni buasai ei chosp 
a'i melldith hi byth yn eu hadferu yn ol i ufudd-dod ; " Yr 
hyn ni allai y ddeddf " hono, y mae " deddf yspryd y bywyd 
yn Nghrist Iesu " yn ei wneyd. Yr amlygiad uchaf oil o 
ddoethineb Duw ydyw y drefn sydd yn gwneyd hyn. 

3. Yn y drefn hon, y mae Duw ei Hun wedi ei lawn fodd- 
loni am byth. Yn yr olwg ar ei Was Cyfiawn oedd i 
weithio allan y drefn — y ddoethineb oedd yn ddirgelwch 
cuddiedig yn ei fynwes cyn yr oesau — saith can mlynedd 
cyn iddo ymddangos, dywedodd am dano, "Fy anwylyd, 
yn yr Hwn y mae fy enaid yn foddlawn" (Esa. xlii. 1); a 
phan oedd Efe ar y ddaear yn ei gweithio, llefodd ddwy- 
waith o'r nefoedd, " Hwn yw fy anwyl Fab, yn yr hwn y'm 
boddlonwyd." Y mae yn drefn sydd yn llawn foddloni 
daioni a charedigrwydd anfeidrol ei natur Ef: "Boddlon- 
rwydd ei ewyllys " — ei ewyllys da Ef. Nid oedd Efe megis 
wedi llawn foddloni ei Hun ar ddim a ddatguddiasai Efe o 
hono ei Hun, nes datguddio y ddoethineb hon. Yn nat- 
guddiedigaethau daeareg, canfyddir ei fod wedi bod yn 
gweithio drwy feithion gyfnodau dirif, ac yn dwyn cyfnewid- 
iadau mawrion, y naill ar ol y Hall, ar y ddaear ; graddau o 
greaduriaid yn codi yn uwch uwch mewn bodoliaeth ar ol 
eu gilydd, ac yn cael eu dodi heibio megis o'r neilldu, y 
naill ar ol y Hall, fel pe na buasent yn werth eu cynal a'u 
parhau. Nid oedd ynddynt y gallu i fwynhau bodoliaeth a 
bywyd ond i fesur bychan iawn, ac felly, nid oedd colli eu 
bywyd a'u bodoliaeth yn un golled iddynt : erys eu hesgyrn 
yn domenydd yn nghellau y creigiau, yn dystiolaeth o'u 
bodoliaeth rywbryd. O'r diwedd, dyma goron creadigaeth y 



Doethineb Duw. 



ddaear yn cael ei dwyn allan yn y dyn. Yr oedd pob peth 
yn dda o'r blaen, yn ngolwg y Creawdwr ; ond yn awr, " Wele, 
da ictw?i oedd." Dyma greadur all fwynhau daioni, ac a all 
fwynhau a chymdeithasu a'r Daioni anfeidrol ei Hun. Dar- 
parodd yn rhyfedd ar gyfer angenrheidiau a dymimiadau y 
creadur hwn ; gwisgasai Eden a phob prydferthwch a go- 
goniant i'w dderbyn a'i groesawi ar ei ddenroad cyntaf mewn 
bodoliaeth a bywyd ; gwnaethai i "bob pren dymunol i'r 
golwg a daionus yn fwyd " dyfu o'r ddaear, yn llwythog o 
bob danteithion i'w ddiwallu a'i foddhau; ac i "Bren y 
bywyd, yn nghanol yr ardd," yn llawn o ffrwyth anfarwol. 
deb, iddo i fwyta o hono a byw yn dragwyddol, a pharhau 
yn oes oesoedd yn harddwch a hoewder ieuenctyd ei grea- 
digaeth. Dyma lestr ar ei fwrdd yn awr, i'r hwn y gall Efe 
dywallt iddo o'i haelioni, fendithion ei natur Ysprydol ei 
Hun. Ond, och ! syrthiodd y llestr ardderchog dros y 
bwrdd, a drylliodd y ddelw ogoneddus a gerfiasid arno yn 
chwilfriw yn y cwymp, a'r Hwn a'i gwnaeth yn edifarhau 
uwch ei ben ddarfod iddo ei lunio ; ond yn lie taflu ei 
ddarnau i domen celaneddau y creaduriaid a drengasent 
yn ystod y cyfnodau blaenorol, daeth " y ddoethineb gudd- 
iedig" allan, i gymeryd y llestr drylliedig i fyny i'w ail doddi 
a'i ad-lunio i fod yn " llestr Trugaredd " eto ; tywalltodd hi 
ei maddeuant i'w archollion i'w meddyginiaethu. Ni red- 
asai diferyn o'i holew hi (trugaredd) allan erioed cyn hyny ; 
yn Eden y maddeuodd hi bechod y waith gyntaf erioed, ac 
ni roddes heibio y gwaith byth o hyny hyd yn awr; y mae 
wedi bod yn maddeu aneirif feiau bob dydd, o'r dydd hwnw 
hyd y dydd heddyw. Yn y drefn i faddeu y gogoneddodd 
Duw ei " Fawr amryw ddoethineb," yn fwy nac mewn un dat- 
guddiad arall a wnaeth o honi erioed : " Efe a lonydda yn ei 
gariad " — yn ei garedigrwydd a ddatguddia Efe yn y drefn 
hon o ras. Ni chawsai le i ymlonyddu ynddo mewn dim a 



132 



Kolieleth. 



wnaethai o'r blaen. Ni biiasai yn canu wrth wneyd dim a 
wnaethai, nes y daeth allan mewn trugaredd i achub yn ffordd 
ei ras; a doethineb a bia'r goron a'r clod am chwilio allan a 
darparu y drefn hon. Y mae daioni a haelfrydedd Duw ein 
creawdwr yn ei ragluniaeth i'w greaduriaid yn ogoneddus, 
pan feddyliom am y byrddau mawrion aneirif a osododd Efe 
yn eangder annherfynol y gwagle, ac y taena Efe trostynt y 
goleuni megis llian gwyn a glan, a'r miliynau na ddichon 
neb eu rhifo sydd yn ymborthi bob dydd ar arlwyadau ei 
garedigrwydd ar y byrddau hyny. " Y rhai hyn oil a ddis- 
-gwyliant wrthyt ; am roddi iddynt eu bwyd yn ei bryd. A 
roddech iddynt, a gasglant ; agori dy law, a diwellir hwynt 
a daioni." (Salm civ. 27, 28.) " Llygad pob peth byw a ddis- 
gwyliant wrthyt; ac yr ydwyt yn rhoddi eu bwyd iddynt yn 
ei bryd ; gan agoryd dy law, a diwallu pob peth byw a'th 
ewyllys da." (Salm cxlv. 15, 16.) I foddlonrwydd eiewyllys 
da y creodd Efe hwynt yn greaduriaid, megis llestri gweigion 
iddo i dywallt iddynt o gyflawnder ei ddaioni i'w diwallu a'u 
lloni. Ond edrycher ar ddyn; y mae angenrheidiau ei 
natur ef yn fwy, ac yn fwy amrywiol nac angenrheidiau 
natur un creadur arall y gwyddom am dano ; a'r fath ddar- 
pariadau llu'osog sydd wedi eu trefnu ar ei gyfer ef ! y mae 
y ddaear fel pe byddai ar ei goreu bob blwyddyn i gynyrchu 
pob rhyw odidog ffrwythau i'w gynal a'i loni ! y maes, yr 
ardd, a'r winllan fel yn ymryson a'u gilydd i ddarparu ym- 
borth a danteithion iddo ! Y fath olwg a welir ar ei fwrdd 
ef pan fyddo wedi ei hulio ger ei fron ! y mae yr eidion o'r 
beudy, y ddafad o'r gorlan, yr adar dofion o'r buarth, a'r adar 
gwylltion o'r awyr, y pysg o'r mor ac o'r afon, yn cydgyfarfod 
arno ; a ffrwythau peraidd coed yr ardd a'r winllan yn ben- 
tyrau o'i flaen : y mae ei fywyd ef megis yn sugno by wyd pob 
creadur arall iddo ei hun. O ddyn ! " Ymenyn gwartheg, a 
llaeth defaid, yn nghyd a brasder wyn, a hyrddod o rywogaeth 



Doethineb Duw, 



Basan, a bychod, yn nghyd a brasder grawn gwenith, a 
phur-waed grawnwin a yfaist." (Deut. xxxii. 14.) Wele, 
dyma fwytawr ac yfwr heb ei ail ! Y fath amrywiaeth sydd 
ar ei fwrdd ! rhaid iddo gael goreuon bethau y ddaear a'i 
chreaduriaid i'w ddiwallu ; hufena frasder y byd — brasder 
w£n, brasder hyrddyd a bychod, brasder ymenyn gwartheg 
a Uaeth defaid, brasder grawn gwenith, a brasder grawn y 
winwydden a'r coed ffrwythlawn, i wneyd ei fwrdd ei hun yn 
fras. A sonia ef am fwystfilod rheibus a gwancus ? pa gre- 
adur mor rheibus ag ef ei hun? Yr un peth fuasai i allu ein 
Creawdwr ein llunio yn greaduriaid i fyw heb angen am 
ymborth i gynal ein natur, neu ddarparu elfenau ein cynal- 
iaeth yn yr awyr a anadlwn, fel y gallasem ei sugno i'n 
cyfansoddiad yn ddiarwybod i ni ein hunain ; neu beri y 
buasai fod un pryd o fwyd yn ddigon o gynaliaeth i'n natur 
am flwyddyn, neu am ein hoes. Yn lie hyny, rhaid i ni 
gael tri neu bedwar pryd o ymborth bob dydd. Paham 
felly ? Dim, ond am fod ein Tad nefol yn caru gweled ei . 
blant yn cnoi ar ei fwrdd yn barhaus ; am ei fod yn hoffi 
gweini arnynt, i " lenwi eu calonau a lluniaeth ac a Uawen- 
ydd" lawer gwaith bob dydd. " Rhoddi iddynt yn helaeth 
— rhoddi iddynt yn helaeth bob petit, a rhoddi iddynt yn 
helaeth bob peth i'w fwynhau." Y mae Efe ei Hunan megis 
yn sefyll ar ben y bwrdd i dori atynt ac i'w cymell, gan 
ddywedyd, " Bwytewch ger bron yr Arglwydd eich Duw, a 
Uawenhewch yn mhob dim y gosodwch eich Haw arno." 
(Deut. xii. 7.) "Ti a gai ladd a bwyta cig yn ol holl 
ddymuniant dy galon, yn ol bendith yr Arglwydd dy Dduw, 
yr hon a rydd Efe i ti, yn dy holl byrth" (adn. 15). "Dod 
yr arian am yr hyn oil a chwenycho dy galon ; am wartheg, 
neu am ddefaid, neu am win, neu am ddiod gref, neu am yr 
hyn oil a ddymuno dy galon : a bwyta yno ger bron yr 
Arglwydd dy Dduw, a llawenycha di ? a'th deulu," (Deut, 



134 



Koheleth 



xiv. 26.) Dyma groesaw calon Tad i'w blant wrth ei fwrdd ; 
ond rhaid iddynt ofalu na "fwytaont hyd lythineb, ac na 
yfont hyd feddwdod ; " os felly, tynant ei anfoddlonrwydd 
arnynt a niweidiant eu hunain, gan droi y bendithion yn 
felldithion yr un pryd. Dyma fwrdd rhagluniaeth — dar- 
pariadau doethineb a daioni Duw i ddiwallu anghenion a 
dymuniadau natur dyn. Ond, y mae yspryd mewn dyn, ac 
mae anghenion hwn o natur uwch ac yn fwy fyth. Enaid 
euog, newynog, sychedig, a noeth : fe drenga hwn o angen 
ac eisiau yn nghanol y darpariadau yna ; ni all efe ymborthi 
ar frasder w£n, na brasder gwenith, na thori ei syched ar 
bur-waed y grawnwin. I ddarparu ac arlwyo er cyflawni 
a diwallu anghenion ysprydol dyn, fel pechadur, daeth y 
"ddoethineb guddiedig" allan o'i dirgelwch : "Adeiladodd 
ei th£, hi a naddodd ei saith golofn. Hi a laddodd ei ha- 
nifeiliaid ; hi a gymysgodd ei gwin, ac a huliodd ei bwrdd. 
Hi a yrodd ei llawforwynion ; y mae hi yn llefain ar fanau 
uchel y ddinas; Pwy bynag sydd annichellgar, troed i mewn 
yma : ac wrth yr annoeth y mae hi yn dywedyd, Deuwch, 
a bwytewch o'm bara, ac yfwch o'r gwin a gymysgais." 
(Diar. ix. 1-5.) "Ac y mae yr Yspryd a'r briodasferch yn 
dywedyd, Tyred. A'r hwn sydd yn cly wed, dyweded, Tyred. 
A'r hwn sydd a syched arno, deued : a'r hwn sydd yn 
ewyllysio, cymered ddwfr y bywyd yn rhad." (Dat. xxii. 17.) 
Edrycher ar bechadur wrth fwrdd doethineb — bwrdd y wledd 
a "wnaeth Arglwydd y lluoedd i'r holl bobloedd yn y myn- 
ydd hwn" (Esa. xxv. 6); yma y mae efe yn "Bwyta cnawd 
ac yn yfed gwaed Mab y dyn" (loan vii. 58); yma y mae 
efe yn sugno bywyd ysprydol a thragwyddol i'w enaid tlawd 
a newynog, o fywyd a marwolaeth Mab Duw ei Hun ! Yma 
y gwelir doethineb ar ei goreu yn darparu. Ar ei bwrdd hwn 
y mae hi yn agor costrelau ei gwinoedd goreu, oedd wedi 
eu cadw yn nghellau cuddiedig ei bwriadau "cyn yr oesau," 



Doethineb Duw. 



*35 



ac yn y ddarpariaeth hon y mae y Duw mawr wedi bodd- 
loni, a llawn foddloni daioni a haelfrydedd ei natur gariad 
lawn. 

4. Y mae datguddiad y ddoethineb hon, yn iachawdwriaeth 
a gogoneddiad pechadur, yn rhoddi llawn foddlonrwydd i holl 
ddeiliaid ufudd llywodraeth Duw. Ac nid hyny yn unig, y 
mae wedi agor ffynon newydd o ddedwyddwch iddynt. Er 

"Erioed na cha'dd angelion flas 
O'i gariad, trwy faddeuol ra's," 

cawsant ryw flas a mwynhad newydd, na phrofasent o'r 
blaen, trwy y datguddiad hwn i ddyn : " Ar yr hyn bethau 
y mae yr angelion yn chwenychu edrych" (1 Petr i. 12), ac 
yn parhau i edrych byth. Yr oedd hyn yn cael ei bortreiadu 
mewn arwyddluniau yn Nghysegr Sancteiddiolaf y Babell 
a'r Demi. Yno portreiadwyd Duw wrth ei fodd ar y dru- 
gareddfa, yn derbyn pechadur ac yn maddeu bai. Am y 
He hwnw y dywedodd Efe, " Dyma fy ngorphwysfa yn 
dragywydd : yma y trigaf; canys chwenychais hi. Gan 
fendithio y bendithiaf ei lluniaeth : diwallaf ei thlodion a 
bara. Ei hoffeiriaid hefyd a wisgaf ag iachawdwriaeth." 
(Salm cxxxii. 14-16.) Dyma lais Duw wrth ei fodd am 
byth, ar y drugareddfa ; ond pa fodd y mae y rhai sydd o 
flaen y drugareddfa, deiliaid ei gweinidogaeth hi, yn teimlo ? 
wrth eu bodd o angenrheidrwydd : "A'i saint dan ganu a 
ganant," a dim rhyfedd, pan y mae hedd a maddeuant yn 
llifeirio i'w heneidiau o honi. Y mae y ddeddf, ar y llechau 
o dan y drugareddfa, yn ddistaw, dawel, wrth ei bodd yn 
swn y maddeuant a gyhoeddir i'w throseddwyr uwch ei 
phen \ y ddau gerub, y portreiad o'r angelion, yn sefyll un 
ar bob pen i'r drugareddfa, yn edrych i lawr ami gyda 
syndod a mwynhad nad yw yn darfod nac yn lleihau byth ! 



*3 6 



Koheleth. 



" Wedi iddo wneuthur heddwch trwy waed ei groes Ef, 
trwyddo Ef gymodi pob peth ag Ef ei Hun, trwyddo Ef, 
meddaf, pa un bynag ai pethau ar y ddaear, ai pethau yn y 
nefoedd." (Col. i. 20.) Y mae Efe ei Hun, a'r pethau ar y 
ddaear, a'r pethau yn y nefoedd, dynion euog ac angelion 
sanctaidd, yn cyd-gyfarfod ac yn cyd-drigo mewn cymod a 
chariad yn nghysegr yr iachawdwriaeth, a Thywysog ac 
Awdwr yr iachawdwriaeth dragwyddol hono, yr hwn a 
berffeithiwyd drwy ddioddefiadau ac angeu i'w phwrcasu, 
wrth ei fodd, ac yn cael ei ddiwallu yn ffrwyth llafur ei 
enaid. 

" Boddloni 'n Uawen y mae 'r Tad, 
Wel'd ffrwyth ei fythol gariad rhad : 
A'r Mab yn Hon a edrych lawr, 
Ar bwrcas ei ddioddefaint mawr. 

" A hoffi gwel'd mae Yspryd Duw 
Yr enaid marw wnaeth E'n fyw : 
A seintiau ac angelion glan, 
Am gynydd teyrnas Dduw a gan. " 

Pawb trwy holl lywodraeth Duw yn cyd-lawenhau ac yn 
cyd-ymhyfrydu yn " Mawr amryw ddoethineb Duw " yn y 
drefn, ond y diafol a'i angelion. Eu gelyniaeth hwy yn 
erbyn Duw a'i lywodraeth, a'u cenfigen at adferiad dyn o'r 
trueni y dygasant ef iddo, a methiant eu hamcan i lwyr 
ddinystrio y ddynoliaeth am byth, sydd yn peri eu bod yn 
anfoddlawn i'r drefn; ni chawsant ddim, ni wnaed dim, 
anghyfiawnder a hwy. Edrychant ar y dyrfa fawr o gleifion 
dynol wedi eu cwbl iachau, yn canu ger bron yr orsedd, yn 
Uawn anfoddlonrwydd a chenfigen, fel yr edrychai yr arch- 
offeiriaid a blaenoriaid yr Iuddewon gynt ar y cloff a iach- 
esid yn mhorth y deml, " Yn rhodio ac yn neidio, ac yn 
moli Duw ; " ond " Nid oedd ganddynt ddim i'w ddywedyd 



Doethineb Duw. 



137 



yn erbyn hyny " (Act. iv. 14.) Na, nid oedd ganddyntddim 
i'w ddywedyd yn erbyn hyny, canys nid oedd iachad y cloff 
wedi gwneyd un niwed na cholled iddynt hwy, nac i neb 
arall. Ni bydd gan ddiafol a'i angelion ddim i'w ddywedyd 
yn erbyn iachawdwriaeth y dyrfa fawr a brynwyd oddiar y 
ddaear, canys ni wnaed na thrais na cham a hwy wrth eu 
gwaredu. Dysgwn — 

1. Fod yr ystyriaeth mai yn nhrefn ei ras er ein hach- 
ubiaeth — "I'n gogoniant ni" — y gwelodd Duw yn dda 
ogoneddu ei ddoethineb yn fwy nac mewn dim arall a 
wnaeth Efe erioed, yn ein gosod ni dan fwy o rwymedig- 
aethau i'w garu, ei fawrhau, a'i ogoneddu, na neb creadur- 
iaid eraill yn ei lywodraeth, Geilw y Salmydd, "Molwch 
yr Arglwydd. Molwch yr Arglwydd o'r nefoedd : molwch 
Ef yn yr uchelderau. Molwch Ef, ei holl angelion; molwch 
Ef, ei holl luoedd. Molwch Ef, haul a lleuad : molwch Ef, 
yr holl s£r goleuni," &c. (Salm cxlviii. 1-3.) Wedi galw 
heibio i'r nefoedd a'r ffurfafen, i gymell pawb a phob peth i 
foli yr Arglwydd, disgyna i'r ddaear, gan alw y dreigiau a'r 
dyfnderau, tan a chenllysg, eira a tharth, y gwynt ystormus, 
y mynyddoedd a'r bryniau oil, y coed fTrwythlawn a'r cedr- 
wydd, bwystfilod, yr ymlusgiaid, a'r adar asgellog, i uno yn y 
mawl; yn olaf ac yn benaf, "Breninoedd y ddaear, a'r holl 
bobloedd ; ty wysogion, a holl farnwyr y byd : gwyr ieuainc, 
a gwyryfon hefyd : henafgwyr a llanciau," (adn. 7-12.) 

"Ond dyn yn enwedigol, ie, dyn molianed Ef, 
Mewn Haleliwia ddyblyg, o'r ddaear gron i'r nef ; 
Can's dros y dyn 'mestynodd Ef ar y croesbren mawr. 
A thros y dyn gorweddodd yn ngwaelod bedd i lawr. 

" O ! foroedd o ddoethineb oedd yn y Duwdod mawr ! 
Fel hyn gyfranu ei gariad i bryfaid gwael y llawr, 
A gwneuthur i'w drugaredd ai dostur maith ynghyd, 
I redeg megis afon lifeiriol tros y byd, " 



138 



Koheleth 



Wei, rheded yr afon lifeiriol o foliant dros y byd a thros y 
nefoedd byth am hyn — 

" Byth yn anwyl, meibion dynion mwy a'th gar." 

2. Mai yn wyneb y drefn y datguddiodd Duw ei ddoeth- 
ineb yn benaf ynddi, yr amlyga dyn, yntau, fwyaf o ynfyd- 
rwydd a drwg ei galon yn ei wrthodiad o honi. Gwrandewch 
beth a ddywed doethineb ei hun ar hyn. Wedi canmol a 
chymell trysorau ei gras ar feibion dynion, llefa, gan ddy- 
wedyd : " Yr awr hon gan hyny, O feibion, gwrandewch 
arnaf ; canys gwyn eu byd a gadwant fy ffyrdd i. Gwran- 
dewch addysg, a byddwch ddoethion ; nac ymwrthodwch a 
hi. Gwjm ei fyd y dyn a wrandawo arnaf, ac a wylio yn 
ddyfal beunydd wrth fy nrysau, gan warchod wrth byst fy 
mhyrth i. Canys y neb a'm carlo a gaiff fywyd, ac a 
feddiana ewyllys da gan yr Arglwydd. Ond y neb a becho 
yn fy erbyn, a wna gam a'i enaid ei hun : fy holl gaseion a 
garant angau." (Diar. viii. 32-36.) Paham, paham y 
gwnai y dyn y fath gam a'i enaid ei hun, drwy wrthod y 
bywyd, yr iachawdwriaeth, a'r gogoniant a gynygir iddo yn 
rhad o law y ddoethineb anfeidrol a'i trefnodd ar ei gyfer ? 
Pa ynfydrwydd a chreulondeb cyffelyb i'r ynfydrwydd a'r 
creulondeb yma ? Nid oes un creadur yn llywodraeth Duw 
a all dynu arno ei hun y fath euogrwydd a dinystr a'r dyn 
a wrthoda, neu a esgeulusa yr iachawdwriaeth a gynygir 
iddo. Gynifer sydd yn troi ymaith, yn ddiystyr ganddynt, 
bob Sabboth, "un i'w faes, ac arall i'w fasnach," o swn 
gwahoddiadau yr efengyl i'r wledd a arlwyodd doethineb 
iddynt ! ond ni phery fel hyn yn hir ; ni ddeil doethineb i 
alw a gwahodd o hyd; dywed hithau, o'r diwedd, "Yn 
gymaint ag i mi eich gwahodd, ac i chwithau wrthod ; i mi 
estyn fy Haw, a neb heb ystyried : ond diystyrasoch fy holl 



Doethineb JDuw. 



*39 



gyngor i, ac ni fynech ddim o'm cerydd. Minau hefyd a 
chwarddaf yn eich dialedd chwi, mi a wawdiaf pan syrthio 
arnoch yr hyn yr ydych yn ei ofni ; pan ddel arnoch yr 
hyn yr ydych yn ei ofni megis distryw, ac y del eich dialedd 
arnoch megis corwynt; a dyfod arnoch wasgfa a chaledi. 
Yna y galwant arnaf, ond ni wrandawaf; yn fore y'm 
ceisiant, ond ni'm cant : canys cas fu ganddynt wybodaeth, 
ac ofn yr Arglwydd ni ddewisasant. Ni chymerent ddim 
o'm cyngor i ; dirmygasant fy holl gerydd. Am hyny hwy 
a gant fwyta ffrwyth eu fFordd eu hunain, a'u llenwi a'u 
cynghorion eu hunain. Canys esmwythdra y rhai anghall a'u 
lladd; a llwyddiant y rhai ffol a'u difetha." (Diar. i. 24-32.) 
Nid oes yn yr holl Fibl dymhestl o gorwynt a tharanau 
mwy ofnadwy nac a glywir yn rhuo yn y geiriau yna; doeth- 
ineb wedi digio yn tynu ei Haw y n ol, ac yn troi ei chefn am 
byth ar ei gwrthodwyr a'i dirmygwyr, ac yn eu rhoi i fwyta 
a byw ar ffrwyth marwol eu cynghorion eu hun. " Er hyny y 
sawl a wrandawo arnaf fi, a gaiff aros yn ddiogel, ac a gaiff 
lonyddwch oddi wrth ofn drwg." (adn. 33.) 

"Fr unig ddoeth Dduw, ein Hiachawdwr ni, y byddo 
gogoniant a mawredd, gallu ac awdurdod, yr awr hon ac 
yn dragywydd. Amen." (Judas, 25.) 



PREGETH 



IX. 



LLYWODRAETH DUW. 



" Yr Arglwydd a barotodd ei orseddfa yn y nefoedd ; a'i freniniaeth 
Ef sydd yn llywodraethu ar bob peth." — Salm ciii. 19. 

Y gwirionedd cyntaf yn nghrefydd natur, ac yn nghrefydd 
y Bibl yw, Bod Duw ; hwn y w colofn a sylfaen crefydd : 
"Canys rhaid i'r hwn sydd yn dyfod at Dduw, gredu ei fod 
Ef," (Heb. xi. 6.) Hwn, gan hyny, yw y cyntaf a'r gwir- 
ionedd mawr; a'r ail sydd gyflelyb iddo, Bod Duw yn 
llywodraethu y byd — "Bod ei freniniaeth Ef ar bob peth " — 
bod yr Hwn a greodd ac sydd yn cynal bob peth, yn gor- 
uwchlywyddu arnynt. Ceisiodd llawer gynt, a cheisia llawer 
eto, wadu y gwirionedd cyntaf — Bodoliaeth Duw personol, 
gan wneyd natur yn dduw, a phob peth yn natur yn rhanau 
o'r duw hwn ; hwy eu hunain, a hwn a hwnacw — pawb ; 
ond bu mwy a wadent, ac y mae mwy yn awr a wadant, yr 
ail wirionedd, Caniatant ei Fodoliaeth i'r anfeidrol, ond 
dygant ei Lywodraeth oddiarno ; os oedd angen am dano i 
greu, nad oes dim o'i eisieu i gynal a llywodraethu ; y gwna 
deddfau natur hyny yn ddigon rhwydd, heb iddo Ef ofalu 
nac ymyraeth dim a'r achos. " Gadawodd yr Arglwydd y 
ddaear," meddai henuriaid ty Israel yn amser Eseciel gynt, 
ac y mae i'r hen athrawiaeth hono lawer o ddysgyblion yn 



Llywodraeth Duw. 



141 



y byd yn mhob oes. Nid oes un gwirionedd yn cael ei 
dystio yn amlach yn yr Ysgrythyr na'r gwirionedd hwn, 
" Yr Arglwydd sydd yn teyrnasu;" gorchmynir ei gyhoeddi 
i'r byd, "Dywedwch yn mysg y cenhedloedd, yr Arglwydd 
sydd yn teyrnasu" (Salm xcvi. 10), a'i efengylu i Sion, gan 
ddywedyd, "Dy Dduw sydd yn teyrnasu 9 \ (Esa. lii. 7). O 
herwydd y myn dynion wadu y gwirionedd hwn yn anad 
nemawr un gwirionedd, mynai Duw ei ardystio wrthynt yn 
ei air mor bendant ac mor fynych. Y mae calon lygredig 
dyn erioed yn awyddus i gadw Duw draw yn mhell oddi 
wrtho ; caiff fod yn rhywle "yn uchelder y nefoedd, y tu 
hwnt i'r ser," neu "yn y cwmwl tywyll" (Job xxii. 12, 13), 
ond iddo gadw draw o'r ddaear yn ddigon pell, fel na alio 
Efe weled a barnu dim a wneir yma. Hon oedd yr " H§n 
ffordd a sathrodd y gwyr enwir (y cyn-ddiluwiaid), y rhai a 
dorwyd pan nad oedd amser, ac y tywalltwyd afon ar eu 
sylfaen hwynt. Hwy a ddywedasant wrth Dduw, Cilia 
oddi wrthym : a pha beth a wna yr Hollalluog iddynt hwy ?" 
(ib. 15-17.) Dyma a wnaeth yr Hollalluog iddynt o'r 
diwedd, wedi iddynt ei herio am gannoedd o flynyddoedd, 
Efe a dderbyniodd eu hkr, ac a'u llwyr argyhoeddodd ei 
fod Ef yn gweled, yn barnu, ac yn teyrnasu ar y ddaear, 
drwy weinidogaeth nerthol ac effeithiol y diluw. 
Oddiwrth y testyn, sylwn yn 

1. Y Brenin — " Yr Arglwydd a barotodd ei orseddfa yn 
y nefoedd? Wrth orseddfa — gorseddfainc Duw, yr ydym i 
ddeall ei hawl oruchaf a'i awdurdod gyfiawn i drefnu, Uyw- 
odraethu, a barnu holl achosion y nef a'r ddaear. Wrth 
orsedd Prydain yr ydym yn deall awdurdod llywodraeth y 
wlad, yr hon a gynrychiolir yn yr eisteddfa o'r hon y 
gweinydda y penadur, neu swyddog apwyntiedig ganddo, 
raith a barn ar achosion y wladwriaeth. Nid ydym i feddwl 
fod rhyw eisteddfa oruchel, weledig felly, yn perthyn i'r 



142 



Kohetetk 



Brenin mawr — ei fod Ef yn gwisgo ffurf, a choron, ac yn 
dal teyrnwialen yn ei law, fel y mae breninoedd y ddaear — 
ymadroddion ffugyrol ydyw yr ymadroddion yn eu perthynas 
agEf. 

Priodola yr ysgrythyr yr hawl wreiddiol, dragwyddol i 
lywodraethu a barnu y byd, bob amser, i'r Tad, y person 
cyntaf yn yr Hanfod ddwyfol ; nid ddarfod iddo ei chael 
drwy drosglwyddiad o honi iddo, ond ei bod ynddo o angen- 
rheidrydd, fel achos cyntaf a meddianydd pob peth. Y mae 
yr ysgrythyr hefyd yn dysgu yr un mor eglur a phendant, 
ddarfod i'r Tad, " wrth gyngor ei ewyllys ei Hun," dros- 
glwyddo y llywodraeth ddwyfol i law y Mab, fel Duw-ddyn 
" a chyfryngwr rhwng Duw a dynion." Yn nghan Hanna 
y cawn yr awgrymiad cyntaf oil yn yr ysgrythyr, hwyrach, 
o'r dirgelwch mawr hwn. " Yr Arglwydd a farn derfynau 
y ddaear; yr Arglwydd a ddyry nerth i'w frenin, ac a 
ddyrchafa gorn ei eneiniog." (i Sam. ii. 10.) Yr ydym 
yn synu cael yr ymadroddion hyn yn y fan hon o'r 
ysgrythyr. Ni buasai frenin yn Israel erioed eto, ac 
nid oedd y genedl erioed wedi son na meddwl am gael 
brenin i deyrnasu ami, ac felly, nid oedd gan Jehofa 
frenin ac eneiniog yn yr ystyr hono i son am dano. Nis 
gellir, gan hyny, ddeall geiriau Hanna ond yn unig fel 
proffwydoliaeth am y Messia, faint bynag oedd hi ei hun yn 
allu ddirnad o'r hyn a lefarai, nid yw o bwys ; rhaid i ni 
gredu fod Yspryd Duw yn llefaru ynddi, ac mai ei ymadrodd 
Ef oedd ar ei thafod hi ; a hyny yn unig a rydd gyfrif pa 
fodd y gallasai lefaru y fath ymadroddion y pryd hwnw. 
Y nesaf o'r ysgrifenwyr sanctaidd a lefara am freniniaeth y 
Mab — y Messia, yw Dafydd, y brenin cyntaf yn Israel a 
gyfodwyd fel cysgod o'r Messia a'i freniniaeth ; canys nid 
oedd Saul, a'i freniniaeth frau ef, yn cysgodi Crist a'i fren- 
iniaeth mewn un modd. Yr oedd megis yn naturiol disgwyl 



Llywodraeth Duw. 



Hi 



y buasai yr Yspryd Glan trwy enau Dafydd yn llefaru ar y 
mater hwn, gan ei fod fel brenin wedi ei eneinio i fod yn 
gysgod o'r Eneiniog mawr oedd i gael ei gyfodi o'i had ef ; 
ac felly y mae efe yn ei eiriau diweddaf (2 Sam. xxiii. 1-7), 
ac yn ei Salmau (ii, xliv, lxxiii, a cx), ac yn achlysurol mewn 
llawer ereill o'r Salmau. A thrachefn, y mae Esaias yn ym- 
hyfau ac yn dywedyd, "Bachgen a aned i ni, Mab a rodd- 
wyd i ni, a bydd y llywodraeth ar ei ysgwydd Ef ; a gelwir 
ei enw Ef, Rhyfeddol, Cynghorwr, y Duw cadarn, Tad 
tragwyddoldeb, Tywysog tangnefedd. Ar helaethrwydd ei 
lywodraeth a'i dangnefedd ni bydd diwedd, ar orseddfa 
Dafydd, ac ar ei freniniaeth Ef, i'w threfnu hi, ac i'w 
chadarnhau a barn ac a chyflawnder, o'r pryd hwn, a hyd 
byth. Zel Arglwydd y lluoedd a wnaeth hyn. Esa. ix. 6, 7.) 
Cyfeiria y proffwydi ereill, Jeremia ac Eseciel, yn achlysurol, 
at y Messia fel Brenin. Cafodd Daniel ddatguddiad mewn 
gweledigaeth ogoneddus o roddiad y freniniaeth a'r llyw- 
odraeth gan y Tad i'r Messia. " Edrychais hyd oni fwriwyd 
i lawr y gorseddfeydd, a'r Hen ddienydd a eisteddodd : ei 
wisg oedd cyn wyned a'r eira, a gwallt ei ben fel gwlan pur ; 
ei orseddfa yn fflam dan, a'i olwynion yn dan poeth. Afon 
danllyd oedd yn rhedeg ac yn dyfod allan ger ei fron Ef : 
mil o filoedd a'i gwasanaethent, a myrdd fyrddiwn a safent 
ger ei fron : y farn a eisteddodd, ac agorwyd y llyfrau. Mi 
a welwn mewn gweledigaethau nos, ac wele, megis Mab y 
dyn oedd yn dyfod gyda chymylau y nefoedd ; ac at yr Hen 
ddienydd y daeth, a hwy a'i dygasant ger ei fron Ef. Ac 
Efe a roddes iddo lywodraeth, a gogoniant, a breniniaeth, fel y 
byddai ?r holl bobloedd, cenhedloedd, a ieithoedd ei wesanaethu 
Ef ; ei lywodraeth sydd lywodraeth dragwyddol, yr hon nid 
dymaith, a'i freniniaeth ni ddifethirP (Dan. vii. 9-14.) Y 
mae y portreiad yn y weledigaeth, a hanes y ffaith o esgyn- 
iad y Gwaredwr 'fx nefoedd gan yr efengylwyr, yn cyfateb 



144 



Koheleth. 



yn union i'w gilydd. " Ac wedi iddo ddywedyd y pethau 
hyn, a hwynthwy yn edrych, Efe a ddyrchafwyd i fyny, a 
chwmwl a'i derbyniodd Ef allan o'u golwg hwynt." (Act. i. 9.) 
Y mae gweledigaeth loan (Dat. iv. 5,) yn ychwanegiad at 
weledigaeth Daniel, yn yr hon yr ydym yn cael Mab y dyn, 
yr Hwn a ddygwyd at yr Hen ddienydd, yn sefyll yn 
yn nghanol yr orseddfainc, "megis Oen wedi ei ladd;" a'r 
Hwn oedd yn eistedd ar yr orseddfainc yn cyflwyno y llyfr 
seliedig iddo Ef, fel yr unig un "teilwng i ddatod ei seliau 
ac edrych arno," a hyny yn ngvvydd yr holl nefoedd — y 
dyrfa ogoneddus o saint ac angelion, y rhai sydd yn syrthio 
ar eu hwynebau ger ei fron, ac yn cyd-lefain a lief uchel, 
"Teilwng wyt Ti i gymeryd y llyfr, ac i agoryd ei seliau ef." 
(Dat. v. 9-12.) Arwyddai cyflwyniad y llyfr seliedig i'r 
Oen a laddwyd, drosglwyddiad gofal yr holl lywodraeth 
Ddwyfol gan y Tad i'w law Ef, ar gyfrif teilyngdod an- 
feidrol ei ufudd-dod a'i aberth — gosodiad holl bwys 
gweinyddiad a gogoniant "y llywodraeth ar ei ysgwydd 
Ef." 

Ond beth a ddy wed Mab y dyn ei Hun ar y mater ? Efe 
a ddy wed lawer; Efe a ddy wed fel hyn: "Canys y Tad 
nid yw yn barnu neb; eithr Efe a roddes bob barn fr 
Mab ; fel yr anrhydeddai pawb y Mab, fel y maent yn an- 
rhydeddu y Tad. Yr hwn nid yw yn anrhydeddu y Mab, 
nid yw yn anrhydeddu y Tad yr hwn a'i hanfonodd Ef." 
(loan v. 22, 23.) Ac fel hyn: "Canys megis y mae gan y 
Tad fywyd ynddo ei Hunan, felly y rhoddes Efe i'r Mab 
hefyd fod ganddo fywyd ynddo ei Hun ; ac a roddes iddo 
awdurdod i wneuthur barn hefyd, o herwydd ei fod yn Fab 
dyn." (ib. 26, 27.) A thrachefn y mae Efe yn dy wedyd : 
" Megis y rhoddaist iddo awdurdod ar bob cnawd, fel am y 
cwbl a roddaist iddo, y rhoddai Efe iddynt fywyd tra- 
gwyddol." (loan xvii. 2.) A thrachefn eto: "Rhoddwyd 



Llywoiraeth Duw. 



M5 



i mi bob awdurdod yn y nef ac ar y ddaear." (Matt, xxvii. 
1 8.) Y mae bysedd yr apostolion hwythau, yn chwareu 
Rawer ar dant yr athrawiaeth ogoneddus hon. "Pan y 
cyfododd Ef o feirw, ac a'i gosododd i eistedd ar ei ddeheulaw 
ei Hun yn y nefolion leoedd, goruwch pob tywysogaeth, ac 
awdurdod, a gallu, ac arglwyddiaeth, a phob enw a enwir, 
nid yn unig yn y byd hwn, ond hefyd yn yr hwn a ddaw : 
Ac a ddarostyngodd bob peth dan ei draed Ef, ac a'i 
rhoddes Ef yn ben uwchlaw pob peth i'r eglwys," medd 
Paul^ (Ephes. i. 20-22.) Eto, "O herwydd paham, Duw 
a'i tra-dyrchafodd yntau, ac a roddes iddo enw yr hwn sydd 
goruwch pob enw ; fel yn enw Iesu y plygai bob glin, o'r 
nefolion, a'r daearolion, a than-ddaearolion bethau; ac y 
cyffesai pob tafod fod Iesu Grist yn Arglwydd, er gogoniant 
Duw Dad." (Phil. ii. 9, 10.) Dengys Paul mai geiriau y 
Tad wrth y Mab yw yr ymadroddion yn Salrn xlv. 6, 7 : 
" Dy orseddfainc di, O Dduw, sydd yn oes oesoedd : teyrn- 
wialen uniondeb yw teyrnwialen dy deyrnas di. Ti a geraist 
gyfiawnder, ac a gaseaist anwiredd : am hyny y'th eneiniodd 
Duw, sef dy Dduw di, ag olew gorfoledd tu hwnt i'th gyfeill- 
ion"; a'r ymadroddion hyn yn Salm cii. 25, 26 : " Ac, Tydi 
yn y dechreuad, Arglwydd, a sylfaenaist y ddaear : a gwaith 
dy ddwylaw di yw y nefoedd. Hwynt-hwy a ddarfyddant : 
ond tydi sydd yn parhau : a hwynt-hwy oil fel dilledyn a 
heneiddiant : ond tydi yr un ydwyt, a'th flynyddoedd ni 
phallant." (Heb. i. 8-12.) Felly y tystiolaetha Petr yntau ; 
" Yr hwn sydd ar ddeheulaw Duw, wedi myned i'r nef \ a'r 
angelion, a'r awdurdodau, a'r galluoedd wedi eu darostwng 
iddo." (1 Petr iii. 22.) Fel hyn ni a welwn y fesen a blanodd 
Hanna yn Silo, wedi tyfu yn dderwen fawr, yn taflu ei 
changenau trwy yr holl broffwydoliaethau am y Messia a'i 
freniniaeth ar ol hyny, a thrwy dystiolaethau y Testament 
Newydd yr un nyxld. Felly, yr Hwn y dywedir yn y 

10 



Koheleth. 



testyn ddarfod iddo barotoi ei " Orseddfa yn y nefoedd," 
yw y Messia, Mab y dyn. 

II. Ei Freniniaeth a'i Ddeiliaid — " Llywodraethu ar 
bob peth." u Fob peth." Y mae y ddau air bychan hyn yn 
amgylchu, yn gwregysu, yn graspio y nefoedd a'r ddaear, 
a'u holl luoedd hwynt. Dyma freniniaeth a llywodraeth 
Mab y dyn, " yr Hwn a barotodd ei orseddfa yn y nefoedd." 

4 * Y mae Ef heddyw 'n eistedd ar orsedd ddisglaer fawr, 
Yn gweled gylch o gwmpas y cyfan ar y llawr ; 
Ei Hun }^n llywodraethu Gehena fawr a'r Nef, 
A therfyn eitha'r ddaear sydd tan ei ofal Ef. " 

"Fob peth" yn llywodraeth y byd anianyddol ; u pob peth" 
yn y llywodraeth foesol ar greaduriaid rhesymol a chyfrifol ; 
a "phob peth" yn llywodraeth gras, yri yr Eglwys, ac ar 
galonau ei bobl. " Fel y byddai Efe yn blaenori yn mhob 
peth." (Col. i. 1 8.) 

i. Fob peth yn natur — y byd anianyddol . Y mae y pethau 
hyn yn aneirif — y bydoedd oil \ a phwy a wyr eu nifer ond 
Efe ei Hun? "Y mae Efe yn rhifo rhifedi y ser, geilw 
hwynt oil wrth eu henwaii." (Salm cxlvii. 4.) Y mae yn 
llywodraethu eu symudiadau yn eu gyrfaoedd yn yr eang- 
derau, drwy y cyfryngau a alwn ni, deddfau natur; rhyw 
briodoleddau cuddiedig a osododd Efe yn eu cyfansoddiad 
i'w rhwymo yn nghyd a'u diogelu yn eu cylchoedd rheol- 
aidd — yn eu cyd-fantoli yn erbyn eu gilydd, fel nad ydynt 
byth yn dyrysu y naill y Hall, ond yn gwasanaethu eu 
gilydd. Nid yw y deddfau h}m yn ddim amgen na "Gair 
ei nerth Ef," fel y dywed yr apostol (Heb. i. 3), neu y 
moddion drwy ba rai y mae ei ewyllys, neu ei air yn cael 
ei ddatguddio yn eu llywodraethiad a'u trefn. Holl elfenau 
y bydoedd, a'r holl greaduriaid a gyfaneddant ynddynt, bob 



Llywbdraeth Duw. 



147 



tin dan ddeddf iddo Ef, a'u holl amgylchiadau dan ei ofal 
a'i lywodraeth. Pob peth y ddaear yn gystal a phob peth y 
nefoedd ; pob peth, pob elfen a phob creadur, ac yn neill- 
duol dyn, fel y penaf a'r gwerthfawrocaf, a'r un pryd y 
goreu a'r gwaethaf o'i greaduriaid. Pob peth yn amgylch 
iadau bywyd pob dyn : " Efe a benodd yr amserau rhag- 
osodedig, a therfynau eu preswylfod hwynt," (Act. xvii. 26,) 
a therfynau eu bywyd, eu sefyllfaoedd, a'u hamgylchiadau. 
Y mae Efe yn llywodraethu yn mreniniaethau y ddaear : 
" Efe sydd yn datod rhwym breninoedd, ac yn rhwymo 
gwregys am eu llwynau hwynt. Efe sydd yn gwneuthur i 
dywysogion fyned yn anrhaith ; ac a blyga y rhai cedyrn." 
(Job xii. 18, 19.) Y mae Efe newydd blygu a nyddu rhai 

gedyrn a- breninoedd y ddaear, . a gwneyd iddynt fyned yn 
anrhaith yn awr : Efe a blygodd y gwr cadarn oedd yn 
llywodraethu yn Ffrainc i'r llwch, ac a wnaeth i'r cablwr 
anffaeledig yn Rhufain, fyned yn anrhaeth gyda ei fod yn 
cael ei osod i eistedd yn nghadair ei anffaeledigaeth. Bu 
rhyw wr anffaeledig, fel yntau, yn ymfalchio yn ei gryfder 
a'i ogoniant yn yr hen Fabilon gynt. " Llefarodd y brenin 
a dywedodd, Onid hon yw Babilon fawr, yr hon a adeiledais 

1 yn frenindy yn nghryfder fy nerth, ac er gogoniant fy 
mawrhycji? A'r gair eto yn ngenau y brenin, syrthiodd 
lief o'r nefoedd, yn dywedyd, Wrthyt ti, frenin Nebuchod- 
onosor, y dywedir, Aeth y freniniaeth oddi wrthyt A thi a 
yrir oddiwrth ddynion, a'th drigfa fydd gyda bwystfilod y 
maes; a gwellt y'th borthant fel eidionau; a chyfnewidir 
saith amser arnat ; hyd oni wypech mai y Goruchaf sydd 
yn llywodraethu yn mreniniaeth dynion, ac yn ei rhoddi i'r 
neb y my no." (Dan. iv. 30-32.) Y fendith fwyaf a gafodd 
y gwr balch hwnw erioed oedd cael ei droi yn eidion i bori 
gwellt. Erbyn dyfod ato ei hun, yr oedd wedi dysgu ei wers 
yn rhagorol yn athrofa y Rhydychain hono 3 yn well ysgolaig 



148 



Koheleth. 



fil o weithiau na llaweroedd a drowyd allan o brif ysgol ein 
Rhydychain ni, y rhai a fynant freniniaeth a llywodraeth 
y Goruchaf. Gwrandewch arno yn adrodd y wers a 
ddysgasai. 11 Ac yn niwedd y dyddiau, myfi Nebuchodon- 
osor a ddyrchefais fy llygaid tua'r nefoedd, a'm gwybodaeth 
a ddychwelodd ataf, a bendithiais y Goruchaf, a molienais 
a gogoneddais yr Hwn sydd yn byw byth, am fod ei lyw- 
odraeth Ef yn llywodraeth dragwyddol, a'i freniniaeth hyd 
genhedlaeth a chenhedlaeth. A holl drigolion y ddaear a 
gyfrifir megis yn ddiddim : ac yn ol ei ewyllys ei Hun y 
mae yn gwneuthur a llu y nefoedd a thrigolion y ddaear; 
ac nid oes a atalio ei law Ef, neu a ddywedo wrtho, Beth 
yr wyt yn ei wneuthur ? Yr awr hon myfi Nebuchodonosor 
ydwyf yn molianu, ac yn mawrygu, ac yn gogoneddu brenin 
y nefoedd, yr hwn y mae ei holl weithredoedd yn wirionedd, 
a'i lwybrau yn farn, ac a ddichon ddarostwng y rhai a rod- 
iant mewn balchder." (Dan. iv. 34, 35, 37.) Onid yw efe 
yn llefaru mor ardderchog a hyawdl a'r profFwyd Esaia ei 
hun ! 

Dy wedwn ei fod yn llywodraethu trwy ddeddfau gosodedig 
a sefydlog; ydyw, ond y mae Efe yn Arglwydd ar y deddfau 
hyny hefyd; gall weithio uwchlaw iddynt, atal eu dylanwad 
fel y myno, a phan y myno; ar achlysuron, "Try'r greadig- 
aeth ol a gwrthol wrth ei air." "Arglwydd ar y Sabbath 
hefyd y w Mab y dyn " (Matt. xii. 8), ac ar natur a'i deddfau 
hefyd, fel y profodd Efe lawer gwaith pan oedd ar y 
ddaear. 

"Mae'n eistedd ar ddeheulaw 'r Tad, 
Ar orsedd fawr y nef, 
Ac y mae 'r cyfan sydd mewn bod, 
Dan ei awdurdod Ef." 

2. Pob peth yn y llywodraeth foesol ar greaduriaid rhesymol, 



Llywodraeth Z>uw. 



149 



r/iydd, a chyfrifol. Efe yw Deddf-roddwr y llywodraeth 
hon, ac sydd yn gweinyddu ei hordeiniadau, ei gwobrwyon ? 
a'i chospau. Llywodraeth yn cael ei gweinyddu mewn 
gorchymynion, rhybuddion, anogaethau, cymelliadau, gwa- 
harddiadau, bygythion, ac addewidion, ar ddeiliaid yn 
meddu galhioedd a chymwysderau, a rhyddid ewyllys i 
ufuddhau neu i anufuddhau, ydyw hon. I'r gangen hon 
o'r llywodraeth ddwyfol yn unig y gallasai anufudd-dod a 
gwrthryfel dori i mewn ; deiliaid hon yn unig sydd yn gyf- 
rifol i'r orsedd "a barotowyd yn y nefoedd" am eu gweith- 
redoedd. Prif-weinidog y llywodraeth hon yw cyfiawnder, 
" Yr hwn a dal i bob un yn ol ei weithred." Yr Hwn "y 
rhoddes y Tad iddo awdurdod ar bob cnawd," a ordeiniodd 
Efe hefyd " yn Farnwr byw a meirw " yn y dydd olaf : 
"Efe a roddes bob barn i'r Mab." Efe, yr Hwn "yw 
Arglwydd pawb oil," a fydd yn Farnwr pawb oil yn y 
dydd hwnw. 

3. Fob peth yn llywodraeth gras yn yr Eglwys ar gyd- 
wybodau a chalonau ei bobL Efe ei Hun yn bersonol, yn 
nyddiau ei gnawd, a osododd y deyrnas hon i fyny, a 
drefnodd ei chyfansoddiad, a gyhoeddodd ei hegwyddorion, 
ei deddfau, a'i llywodraeth ; Efe yw ei hunig Ddeddfwr, ei 
Brenin, a'i Barnwr. "Y mae bydol-lywiawdwyr, tyvvyllwch 
y byd hwn," mewn gwrthryfel o'r dechreuad yn erbyn yr 
orsedd hon, ac am ei thraws-feddianu iddynt eu hunain- 
rhwymo yr Eglwys, gorff ac enaid, gydwybod a chalon, 
athrawiaeth a llywodraeth, wrth orsedd eu hawdurdod fydol 
eu hunain; ac oddi yma y cododd pob erledigaeth oblegid 
crefydd a fu erioed : Uosgodd tan yr eiddigedd hwn fyrdd- 
iynau ar fyrddiynau o saint Duw, a merthyron Iesu, am na 
fynent ymostwng i un awdurdod ond ei awdurdod Ef yn ei 
air — addef neb ond Efe yn Arglwydd eu cydwybod a 
Deddfwr eu crefydd. Cynaliodd yr arch-wrthryfelwr, 



150 Koheleth. 



Rhufain, ryfel am gannoedd o flynyddau yn erbyn gorsedd 
yr Hwn a osododd y Tad yn "Frenin ar Si'on ei fynydd 
sanctaidd." . Gwelir arwyddion amlwg y dyddiau hyn y 
dygir y rhyfel htr hwnw i ben yn fuan bellach. Y mae 
"pob pendefigaeth, a phob awdurdod, & nerth " gwrthryfel- 
gar yn erbyn ei awdurdod Ef, i gael ei dileu : "-Canys rhaid 
iddo deyrnasu, hyd oni osodo ei holl elynion dan ei draed." 
(i Cor. xv. 24, 25.) Y mae Uawer o honynt wedi eu dryllio 
yn falurion, "fel llestri. pridd," dan ergydion hen "wialen 
haiarn " yr ail Salm, yn y blynyddau diweddaf hyn. Y 
mae gorseddfainc dymorol " Yr Anwir hwnw? yr hwn 
sydd wedi bod efs oesau yn gwrthwynebu ac yn "ym- 
ddyrchafu goruwch pob peth a elwir yn Dduw, neu a 
addolir; hyd onid yw efe megis Duw, yn eistedd yn nheml 
Duw, ac yn ei ddangos ei hun mai Duw ydyw," wedi ei 
dymchwelyd yn nghorff y flwyddyn 1870, fel y crybwyllwyd 
eisoes. Gyda ei fod yn cyraedd uchder eithaf ei falch- 
der a J i ryfyg, drwy fynu ei gyhoeddi ei hun yn anffael- 
edig, disgynodd e.rgyd y wialen haiarn ar ei orsedd, a 
drylliodd hi yn chwilfriw. Y mae oes eglwysi sefydledig yn 
mhob gwlad ar ben; y maent oil yn "weiniaid' a llesg, a 
llawer yn huno," ac yn eu mysg y mae Eglwys Sefydledig 
ein gwlad ni ein hunain yn mhangfeydd ei thrancedigaeth, 
fel sefydliad gwladol. Y mae Efe " yn gwneyd byr waith 
ar y ddaear" yn y ffordd hon y dyddiau hyn; a Yr awr 
ddiweddaf ydyw" ar y pendefigaethau a'r awdurdodau hyn. 
Mae gwirionedd y testyn yn gyfoethog, yn 
1. O orfoledd Vr ddaear — dynolryw yn gyfFredinol. "Gor- 
foledded y ddaear," medd y Salmydd wrth ei gyhoeddi, 
(Salm xcviL 1); "Gorfoledded y ddaear" yn anad un 
dalaeth o lywodraeth y Brenin. Y mae ganddi hi fwy o 
interest ynddo nac sydd gan un o'r lleill ; y mae Efe yn 
frodor genedigol honi hi; Efe a ddisgynodd i barthaq 



Llywodraeth Duw, 



isaf y ddaear; bu yn rhodio oddiamgylch ar hyd<idi 4 yn 
anadlu yn ei hawyr, yn ymborthi ar ei bara j cysegrodd hi 
a'i chwys, a'i ddagrau, a'i waedj gorweddodd dridiau a 
theirnos yn ei chalon; oddiar un o'i mynyddoedd hi yr 
esgynodd Efe i'w orseddfainc yn y nef; ar y ddaear yr 
enillodd Efe yr hawl i\v orsedd a'r llywodraeth. Y fath 
urddas a gogoniant a roddwyd ar natur isel dyn fel hyn 
uwchlaw pob naturiaeth arall, yn ei hundeb a pherson y 
Mab tragwyddol ! O'r fath drueni fod y natur hon yn cael 
ei darostwng i wasanaeth ffiaidd pechod ac anwiredd ! fod 
un gelyn a gwrthryfelwr yn erbyn y Brenin i'w gael yn 
mysg dynion ar y ddaear ; ond beth bynag a wna dynion 
yn gyffredinol, 

2. Dyma destyn gorfoledd i Sion, beth bynag — un o'r 
gwirioneddau llawnaf o ddiddanwch iddi. "Gorfoledded 
meibion Sion yn eu brenin " (Salm cxlix. 2) j " Sion a glyw 
odd ac a lawenychodd ; a merched Juda a orfoleddasant o 
herwydd dy farnedigaethau di, O Arglwydd,"- (Salm xcvii. 
8.) Y mae Si'on yn ddiogel, beth bynag a ddigwyddo; y 
mae ei hachos hi yn sicr o fuddugoliaethu a llwyddo, "Y 
mae Efe wedi ei osod yn ben uwchlaw pob peth " iddi hi 
(Ephes. i. 22), i lywodraethu pob peth, a'u gwneyd yn was- 
anaethgar i'w lies a'i llwyddiant. Beth pe'r elai yr Eglwys 
i mewn i'r gwirionedd gogoneddus hwn, a chymeryd llawn 
feddiant o hono trwy ffydd — ei fod yn cael ei sylweddoli yn 
enaid pob credadyn ? Byddai gwedd arall ar wyneb Eglwys 
Dduw; llenwid .eneidiau y saint, a phyrth merch Sion, a 
llawenydd a gorfoledd ; gwisgai wisg moliant yn lie yspryd 
cystuddiedig, a gogoniant yn lie lludw. Aeth yn dybiaeth, 
rywfodd, yn meddyliau dynion fod crefydd a gwasanaeth 
Duw yn gofyn wynebpryd pruddaidd ac athrist i'w gyflawni, 
ar pruddaf ei wedd, a'r amlaf ei ocheneidiau a gyfrifid yn 
fwyaf sanctaidd a duwiol, pan y mae lleferydd y Bibl> yn yr 



Koheleth. 



Hen Destament a'r Newydd, yn dysgu yn hollol wahanol. 
Edrycher ar grefyddwyr yn gyffredin gyda galwedigaethau 
y bywyd hwn. Yn eu masnachdai, yn y ffeiriau, a'r march- 
nadoedd, y maent yn fywiog a siriol ; ond yn nghynteddau 
yr Arglwydd, nid oes na gwawr na llewyrch ar eu gwedd. 
Y mae sirioldeb a llawenydd yn ngwasanaeth Duw yn ei 
df y yn ddyledswydd sydd yn cael ei gorchymyn lawer 
gwaith yn y Bibl ; y mae holl wirioneddau ac addewidion 
y gair yn llawnion o ddefnyddiau llawenydd, a'r gwirionedd 
a fu dan ein sylw yn arbenig felly. Gw^n fyd na ellid 
perswadio credinwyr i gredu y gwirionedd hwn hefyd, sef 
fod prudd-der wyneb, a surni gwedd, yn sarhau Duw yn ei 
gyssegr, ac yn warthruddiad ar yr efengyl — "Y newydd da 
o lawenydd mawr." "Hyn hefyd eilwaith a wnaethoch, 
(medd yr Arglwydd wrth ei bobl gynt,) gan orchuddio a 
dagrau allor yr Arglwydd trwy wylofain a gweiddi ; fel nad 
edrych Efe mwyach ar yr offrwm, ac na chymer ef yn fodd- 
lawn o'ch Haw chwi." (Mai. ii. 13.) Yr oedd yn berygl 
bywyd i un o weision breninoedd y dwyrain gynt, ymddan- 
gos ger eu bron yn brudd ac yn athrist, a hyny a barai i 
Nehemia " ofni yn ddirfawr " pan ofynai brenin Persia iddo 
un diwrnod, "Paham y mae dy wynebpryd yn drist, a 
thithau heb fod yn glaf ?" (Neh. ii. 2.) Yr oedd y gwasan- 
aeth a gyflawnai eu gweision yn anghymeradwy ganddynt 
os edrychent yn drist ac yn bruddaidd wrth ei gyflawni. 
Felly dywedai yr Arglwydd wrth ei bobl yntau, drwy y 
proffwyd Malachi. " Gwasanaethwch yr Arglwydd mewn 
llawenydd: deuwch o'i flaen Ef a chan." (Salm c. 2.) 
t( Llawenydd yr Arglwydd yw eich nerth chwi." (Nehem. 
viii. 10.) 

Eto : " Yr Arglwydd sydd yn teyrnasu ; cryned y bobl- 
oedd." (Saim xcix. 1.) Cryned ac arswyded gelynion y 
Brenin; "Dy law a gaiff afael ar ei holl elynion: dy 



Llywodraeth Duw. 



iS3 



ddeheulaw a gaiff afael ar dy gaseion." (Salm xxi. 8.) 
Y mae gair llw yr Hwn a'i gosododd Ef yn frenin, wedi 
myned allan mewn cyfiawnder, " Y rhaid i bob gltn blygu 
iddo, a phob tafod ei gyffesu," rywbryd. Y mae pob glin 
a phob tafod yn y nefoedd, yn plygu iddo ac yn ei gyffesu 
o'u bodd. 



PREGETH X. 



HOLLWYBODAETH A HOLLBRESENOLDEB 
DUW. 



" Arglwydd, chwiliaist, ac adnabuost fi, Ti a adwaenost fy eistedd- 
iad a'm cyfodiad : dealli fy meddwl o bell. Amgylchyni fy llwybr 
a'm gorweddfa ; a hysbys wyt yn fy holl ffyrdd. Canys nid oes air 
ar fy nhafod, ond wele, Arglwydd, ti a'i gwyddost oil. Amgylch- 
ynaist fi yn ol ac yn mlaen, a gosodaist dy law arnaf. Dyma 
wybodaeth if ryfedd i mi, uchel yw, ni fedraf oddi wrthi. I ba le yr 
af oddi wrth dy yspryd ? ac i ba le y ffoaf o'th wydd ? Os dringaf i'r 
nefoedd, yno yr wyt ti : os cyweiriaf fy ngwely yn uffern, wele di yno. 
Pe cymerwn adenydd y wawr, a phe trigwn yn eithafoedd y m6r ; 
Yno hefyd y'm tywysau dy law, ac y'm daliai dy ddeheulaw. Pe 
dywedwn, D'iau y tywyllwch a'm cuddiai ; yna y byddai y nos yn 
oleuni o'm hamgylch. Ni thywylla y tywyllwch rhagot ti ; ond y 
nos a oleua fel dydd : un ffunud yw tywyllwch a goleuni i ti. " — 
Salm cxxxix. 1-12. 

f 

Y mae yn rhai rhanau o air Duw, megis y mae yn ei 
weithredoedd, ogoniant mwy rhagorol nag sydd mewn 
rhanau eraill ; ac y mae y gyfran hon, yn neillduol, yn 
rhagori mewn gogoniant, ar gyfrif gwychedd y cyfansoddiad 
a'r syniadau goruchel a gynwysa. Ystyriai yr hen ddysg- 
awdwyr Iuddewig y Salm hon yr odidocaf o holl Salmau 
Dafydd, ac feallai, ar rai ystyriaethau ? ei bod felly. Y mae 



Hollwybodaeth a Hollbresenoldeb Duw. 155 



ei thestyn yn oruchel a gogoneddus \ ac y mae y modd yr 
ymdrinia ag ef felly. Y testyn yw Hollwybodaeth a 
Hollbresenoldeb Duw ! Llefara y Salmydd am Dduw 
wrth Dduw ei Hun ! ac y mae efe yn addoli wrth lefaru. 
Llais enaid ystyriol a chrediniol— enaid wedi ei lawn fedd- 
ianu, ei lyncu i fyny yn y gwirioneddau a'r syniadau a 
draethir ganddo, a glywir yma. Pe argreffid y gwirioneddau 
hyn ar lech calon y byd, fel eu sylweddolid yn . ystyriaeth a 
chrediniaeth fy w yn mhob meddwl, arefid olwynion cerbydau 
pechod ac annuwioldeb yn y fan ; rhoddai wedd newydd ar 
fucheddau a moesau dynion ar unwaith. 

Gadewch i ni edrych dros yr ymadroddion un i un : 
"Arglwydd, chwiliaist ac adnabuost fi" Cymwysa y Salm- 
ydd yr ystyriaeth ato ei hun, yn bersonol ; nid ei gymeryd i 
fyny fel gwirionedd cyfTredinol, yn ei berthynas a phawb fel 
eu gilydd, y mae efe yma ; y mae yn wirionedd felly, ac yn 
wirionedd neillduol yn ei berthynas a phob un yn bersonol 
hefyd ; ac y mae y Salmydd yn ei gymeryd adref, ac yn ei 
droi ato ei hunan. Ni ddwg un gwirionedd ei ddylanwad 
priodol ar y meddwl hyd nes y delo megis afael yn ngafael 
ag ef. Gellir arddel y gwirioneddau hyn, a gwirioneddau 
eraill, am Dduw fel erthyglau o gredo, eu credu fel yr oedd 
Paul yn cymeryd yn ganiataol fod Agrippa yn credu i'r 
proffwydi, heb iddynt wneyd unrhyw argraff ar y galon a'r 
fuchedd, ac y mae myrddiynau o gredinwyr felly yn y byd, 
eto yn byw fel pe na chlywsent erioed son am y pethau y 
proffesant eu bod yn eu credu. Calon yn credu, ac am 
hyny yn llefaru, sydd yn y Salm hon. " Chwiliaist ac adna- 
buost fi" neu nithiaist fi ; chwiliaist fi yn drwyadl, fy holl 
ddirgelion mewnol ; nithiaist fy meddyliau, fy myfyrdodau, 
fy mwriadau, a'm hamcanion ; faint bynag o fanus meddyl- 
iau ofer, gwamal a gwibiog, o nwydau llygredig a blysiau 
anianol a llygredig sydd ynof, yr wyt Ti yn eu gogrynu ac 



Koheleth, 



yn eu nithio, ac yn gwybod am danynt bob un ; ac os oes 
puredd ynof tuag atat, yn nghanol y manus a'r gwehilion 
lawer, Ti a weli ac a adwaenost hwnw hefyd. Chwiliodd a 
nithiodd Laban babell Jacob a phebyll ei wragedd, wrth 
ymofyn am y delwau a gollasai ; ond methodd eu cael, er 
eu bod yn mhabell Rahel, wedi eu cuddio yn offer y Camel. 
Ond nid chwiliwr fel Laban sydd yma. Pa mor ddwfn 
bynag y cuddio yr enaid ei eilunod : "Oni chwilia Duw 
hyn allan, canys Efe a wyr ddirgeloedd y galon." (Salm 
xliv. 21.) " Chwiliaist ac andabuost fiP 

" Ti a adwaenost fy eisteddiad dm cyfodiad? Fy holl 
ysgogiadau a'm symudiadau, fel pe na byddai genyt neb 
ond myfi i edrych ar ei ol ac i'w wylio. I ba le bynag yr 
elwyf, a pha beth bynag a wnelwyf, y mae dy lygad Di 
arnaf ; canys nid " llygad o gnawd sydd i Ti j ac nid fel y 
gwel dyn y gweli Di." (Job x. 4.) 

"Dealli fy meddwl bell? Cyn i'r meddwl gael ei gen- 
hedlu ynof. Yr wyt Ti nid yn unig yn adnabod pob 
meddwl a fu ynof erioed, a phob meddwl y sydd ynof yn 
awr, ond pob meddwl a ddaw ac a ymgyfyd ynof eto ; holl 
feddyliau fy nghalon mewn amser, a'r holl feddyliau a 
godant ynddi byth yn oesau tragwyddol y byd a ddaw, y 
maent oil yn bresenol ger dy fron Di yn awr, ac yr oeddynt 
felly er tragwyddoldeb, cyn i fy meddwl gael ei hanfodiad. 
Y mae llawer o'm meddyliau yn ddieithr iawn i mi, na allaf 
wybod a rhoi cyfrif am danynt, o ba le a pha fodd y daeth- 
ant ; ond yr wyt Ti yn deall yr holl ddirgelion cuddiedig 
hyn. "Myfi a wn y gelli Di bob peth, ac na atelir un 
meddwl oddi wrthyt." (Job xlii. 2.) 

" Amgylchyni fy llwybr dm gorweddfa? &*c. Yn ol ac 
yn mlaen, ar ddeheu ac ar aswy. Ynot yr wyf " yn by w, 
symud, ac yn bod," ar fy Uwybrau y dydd gyda galwedig- 
aethau bywyd, a'm gorweddfa y nos, yn chwilio, nithio, ac 



Hollwybodaeth a Hollbresenoldeb Duw. 157 



yn profi fy mreuddwydion. Dim ond Un a fu ar y ddaear 
erioed a allai ddal yr ymsyniaeth ofnadwy hon heb arswydo 
na chywilyddio — a allasai edrych megis yn llygad Holl- 
wybodaeth a dywedyd : " Profaist fy nghalon, gofwyaist fi y 
nos; chwiliaist fi, ac ni chei ddim anwiredd ynof" (Salm 
xvii. 3) — neb ond y Messia mawr ei Hun allasai lefaru fel 
yna. Bu yntau yn nyddiau ei gnawd yn cael ei chwilio a'i 
nithio; amgylchynwyd ei "lwybr a'i orweddfa" yntau hefyd ; 
bu Satan yn ei chwilio ac yn ei nithio, " ond nid oedd iddo 
ddim ynddo Ef " (loan xiv. 30) ; bu gwyntyll yr awdurdodau 
yn y llys barn yn ei brofi, ond gorfu i'r barnwr ddywedyd, 
" Nid wyf fi yn cael dim bai ar y dyn hwn " (Luc xxiii. 4) ; 
a dyma Hollwybodaeth ei Hun yn profi ei galon, yn chwilio 
ei feddyliau, ac yn ei " ofwyo y nos," ac yn nithio ei freidd- 
wydion, heb gael cymaint ag un usyn o lygredigaeth ynddo 
— gronyn noeth, pur o wenith oedd Efe : " Ni chei ddim an- 
wiredd ynof fi? Ond deued a safed y pechadur uwch ben 
y geiriau hyn ; aed gyda hwynt o'r neilldu ger bron Duw, a 
dyweded, "Hysbys wyt yn fy hollffyrdd;" fe derfysga ei 
gydwybod o'i fewn, ac a ddwg ar gof iddo y ffyrdd gwyrgam 
a'r llwybrau anwir a rodiodd ef, a'r meddyliau aflan a halog- 
edig a feithrinodd yn ei galon, yr anwireddau a ddychym- 
ygodd ac a " freuddwydiodd efe ar ei wely " y nos, nes y 
byddai yn barod i ddywedyd fel Jacob, " Mor ofnadwy y w 
y lie hwn," (Gen. xxviii. 17.) Ie, pan ddelo y sant puraf i'r 
fan yma, y mae yntau hefyd "yn ofni ac yn crynu," ac yn 
Uefain, "Crea galon lan ynof> O Dduw; ac adnewydda 
yspryd uniawn o'm mewn. Golch fi yn llwyr ddwys oddi 
wrth fy anwiredd, a glanha fi oddi wrth fy mhechod n (Salm 
li. 2, 10); "Pwy a ddeall ei gamweddau? glanha fi oddi 
wrth fy meiau cuddiedig" (Salm xix. 12). 

" Canys nid oes air ar fy nhafod, ond wele, Arg/wydd, Ti 
di gwyddost oil. Trwy y glust a'r llygad— trwy glywed a 



Koheleth. 



gvveled — yr ydym ni yn casglu ac yn cael hyny o wybodaeth 
a feddwn. Defnyddir y ddau aelod hyn o'r corff yn fynych 
yn y Bib], yn enwau ar Hollwybodaeth Duw — Uygad yr 
Arglwydd, a chlust yr Arglwydd — fel y defnyddir y llaw a'r 
fraich, yn enwau ar ei Hollalluowgrwydd. " Nid oes air ar 
fy nhafod, ond wele, Arglwydd, Ti di gwyddost oil? Beth 
pe dodid y ffrwyn hon yn ngenau pob tafod? Dofid yr 
"aelod bychan" aflywodraethus hwnw yn fuan; daros- 
tyngid "y byd hwnw o anghyfiawnder " dan lywodraeth 
gwirionedd a phwyll ; ni osodai " droell naturiaeth yn fflam, 
wedi ei wneuthur yn fflam gan uffern " mwy, fel y gwna yn 
fynych. Arswydai pechaduriaid annuwiol lefaru eu geiriau 
caledion, a'u llwon a'u cableddau yn ei erbyn Ef, pe cofient 
yn wastad fod pob gair a ddaw allan oddiar eu tafodau hwy 
yn esgyn i'w glustiau sanctaidd Ef, ac y geilw Efe hwy i 
roddi cyfrif am danynt, ac am bob gair segur a ddywedo 
dynion, yn y farn olaf (Matt. xii. 13). Pe gosodai pob un o 
honom yr ymadrodd hwn yn ei galon, byddai ein geiriau yn 
llawer anamlach ; gwnai y tafod prysuraf yn " ddiog i lef- 
aru." " Na chwanegwch lefaru yn uchel uchel ; na ddeued 
allan ddim balch o'ch genau : canys Duw gwybodaeth yw 
yr Arglwydd." (1 Sam. ii. 3.) 

" Amgylchynaist fi yn ol ac yn mlaen, a gosodaist dy law 
arnaf" Y mae y syniad hwn wedi ei grybwyll o'r blaen yn 
yr ymadrodd, " A?ngylchyni fy llwybr dm gorweddfa? 
Ychwanegir eto yma yr ymadrodd, "A gosodaist dy law 
arnaf? Nid yr " wyt yn amgylchynu fy llwybr a'm gor- 
weddfa," yn ol ac yn mlaen, ac o bob tu i mi, draw yn 
mhell oddi wrthyf ; ond yr wyt yn wastad ger llaw, yn fy 
ymyl — "yn gosod dy law arnaf;" af lie yr elwyf, y mae dy 
law Di arnaf mewn trugaredd, i'm cynal a'm noddi bob 
dydd — weithiau mewn cystuddiau a profedigaethau, yn ger- 
yddon am fy meiau, er llesad i mi ; weithiau i'm gwaredu 



Hollwybodaeth a Hollbresenoldeb Duw. 153 



a'm dyrchafu gystuddiau a pheryglon. Nis gallaf fyned, 
ac nis mynwn fyned, oddiwrth ac heb fod dan dy law Di. 

" Dyma wybodaeth ry ryfedd i mi, uchel yw, ni fedraf oddi 
wrthl" Mi a wn y ffaith dy fod Di yn gwybod pob peth, ond 
nis gwn pa fodd. Neu, " Y mae Dy Hollwybodaeth Di yn 
rhy ryfedd, ac yn anfeidrol ry uchel i mi allu ei dirnad; 
canys beth yw hyny o wybodaeth a dealltwriaeth sydd 
genyf fi ond llai na dim, mewn cydmariaeth &'r wybodaeth 
sy'n annherfynol, a'r ddealltwriaeth sy'n aneirif?" Nid oes. 
genyf ddim ond tewi a rhyfeddu wrth feddwl am danynt, 
neu ynte ofyn yn fy syndod, " I ba le yr af oddiwrth Dy 
yspryd, ac i ba le y ffoaf dth wyddl" — o'th bresenoldeb, o 
gyrhaedd cylch dy wybodaeth ? Dygir y briodoledd Ddwyfol 
o Hollbresenoldeb i mewn i'r cyfrif yma : " I ba le?" "A 
ddringaf fi i'r nefoedd," i uchelderau y ffurfafen, uwchlaw 
gororau haul a lleuad a ser? " Yno yr wyt Ti," yn llenwi y 
gwagle annherfynol y tu hwnt i derfynau eithaf y cread ; 
nid oes un loches i'w chael yno i ymguddio o wydd presen- 
oldeb a gwybodaeth Duw. " A gyweiriaf fi fy ngwely yn 
uffern ? " yn eithafion y dyfnderau obry ? Gallwn gloddio 
yn fy nychymyg yn ddyfnach na'r bedd — yn ddyfnach nag 
y cloddiodd y mwnwr erioed — yn ddyfnach na bedd celan- 
eddau yr hen greaduriaid fu yn cyfaneddu y ddaear ddirif 
oesau cyn creu dyn, i ddyfnder na allodd angeuei hun ddis- 
gyn iddo erioed; ond " Wele Di yno I" Y mae dy lygad 
yn treiddio i a thrwy y dyfnder hwnw, a'th bresenoldeb Di 
yn llenwi pob cell o hono ! 

" Pe cymerwn adenydd y wawr, a phe trigwn yn eithaf oedd 
y ffior." (i Adenydd y wawr" yw yr adenydd cryfaf yn natur. 
Y goleuni yw yr aderyn a hed gyflymaf o un a grewyd, 
Ond i ba ddiben yr ehedwn ar yr adenydd hyny, ac yr ym- 
gladdwn yn eithafoedd y mor, yn nghilfachau y dyfnder 
dan fynyddau o rew oesol ? canys " Yno hefyd y'm tywysai 



i6o 



Koheleth. 



dy law, ac fm daliai dy ddeheulawP Byddai " dy law Di 
arnaf," ac yn dal gafael ynof yn y fan anhygyrch hono ! 
Byddai y morfil mawr yn dyst i mi o'th bresenoldeb yn y 
lie hwnw ! Ni waeth i mi aros lie yr ydwyf ynte. 

Eto ; " Pe dywedwn, Diau y tywyllwch dm cuddiai; yna 
byddai y nos yn oleuni dm hamgylch. Yr un ffunud yw ty- 
wyllwch a goleuni i TiP Cyflawna dynion weithredoedd yn 
y tywyllwch na fynent, er dim, eu cyflawni yn ngoleuni 
dydd, gan dybio, yn nhywyllwch eu calonau, fod tywyllwch 
y nos yn eu cuddio o olwg pawb, heb ystyried na chofio na 
thywylla y tywyllwch rhag golygon Hollwybodaeth, ac mai 
yr un ffunud yw y tywyllwch a'r goleuni iddynt hwy. 

Cynygir rhai nodiadau yn mhellach ar y priodoliaethau 
gogoneddus hyn — Hollwybodath a Hollbresenoldeb 
Duw. Er bod y wybodaeth hon yn "rhy ryfedd i ni;" eto, 
y mae wedi ei datguddio i ni ganddo Ef ei Hun yn ei air, 
fel y byddai i ni wybod a deall rhyw gymaint am dani, ac 
y byddai iddi ddwyn ei dylanwad ar ein calonau a'n buch- 
eddau. 

Cymerir y ddwy briodoledd hon dan sylw gyda'u gilydd, 
am fod cyd-berthynas neillduol rhyngddynt ; y mae y naill 
yn rhag-dybio y Hall. Y mae Hollwybodaeth yn arwain i'r 
meddwl y dybiaeth am Hollbresenoldeb, ac felly yr olaf i'r 
flaenaf. Yr Hwn sydd yn Hollwybodol, sydd o angen- 
rheidrwydd yn Hollbresenol, a'r Hwn sydd Hollbresenol 
sydd raid ei fod yn Hollwybodol. Gallem feddwl am Fod 
pur, cyfiawn, a sanctaidd, trugarog, a graslawn, yn an- 
nibynol ar y priodoliaethau hyn ; hyny y w, nid yw y priod- 
oliaethau eraill hyny, o angenrheidrwydd, yn eu cynwys 
hwy, fel y maent hwy, y naill o angenrheidrwydd yn cynwys 
y Hall. Fel hyn y llefara y Brenin mawr am dano ei Hun : 
"A lecha un mewn dirgel-leoedd, fel nas gwelwyf Fi ef? 
medd yr Arglwydd;" dyna Hollwybodaeth. "Onid wyf Fi 



Hollwybodaeth a Hollbrcsenoldeb Duw % 161 



yn llenwi y nefoedd a'r ddaear? medd yr Arglwydd." (Jer. 
xxiii. 24.) Dyma Hollbresenoldeb. 

1. Hollbresenoldeb Duw. Y mae presenoldeb Dwyfol 
arall yn cael son am dano yn y Bibl — presenoldeb grasol 
Duw yn ei eglwys gyda'i bobl. Y mae y presenoldeb 
Dwyfol hwnw yn ras a addewir gan Dduw i'r eglwys yn 
cael ei roddi, neu ei atal, fel y gwelo anfeidrol ddoethineb 
yn oreu. Rhywbeth, rhyw ddylanwad annisgrifiadwy ydyw, 
yn yr hwn " Y mae Duw yn ofnadwy iawn yn nghynull- 
eidfa y saint " (Salm lxxix. 9) ar amserau ; y peth sydd yn 
peri i'w bobl Ef " ragori ar yr holl bobl sydd ar wyneb y 
ddaear" (Exod. xxxiii. 16). Y peth a bar i'r anystyriol a'r 
digred a ddelo i'w cynulleidfa i syrthio ar ei wyneb ac 
addoli Duw, gan ddywedyd, " Yn wir, y mae Duw ynoch" (i 
Cor. xiv. 25); y peth sydd yn plygu y cyndynaf, yn 
tyneru ac yn toddi y caletaf \ ac yn absenoldeb hwn y mae 
holl ogoniant eglwys Dduw yn ty wyllu, ei grasau yn gwy wo, 
ei nerth ysprydol yn pallu, a'i gelynion yn gorfoleddu ami, 
ac "megis a chleddyf yn ei hesgyrn yn ei gwaradwyddo, pan 
ddywedant, Pa le mae dy Dduw?" (Salm xlii. 10.) Gall 
y gelynion, yn absenoldeb yr amlygiadau o'r presenoldeb 
Dwyfol hwn yn yr Eglwys, ei wawdio fel peth yn bodoli yn 
unig yn nychymyg penboethiaid ; ond pan "lewyrcho Duw 
allan o Sion," y mae "pob cnawd yn tewi ger ei fron"— 
pob rhyw elyn yn cilio draw, a rhyw arswyd yn cerdded 
trwy y greadigaeth pan fyddo Efe gerllaw. 

Ond Hollbresenoldeb — presenoldeb hanfodol y Duwdod 
yn mhob man a phob amser fel eu gilydd, ydyw yr un y mae 
a wnelom ni yn awr ag ef ; am hwnw y llefara y testyn. 
" Llenwi y nefoedd a'r ddaear " — llon'd bodoliaeth o Dduw 
ydyw; Hanfod a'i chanolbwnc yn mhob man ar yr un pryd, 
heb derfynau nac amgylchoedd iddi. Llon'd bodoliaeth? 
ie, anfeidrol fwy na hyny ! canys y mae i fodoliaeth ei 

u 



Koheleth. 



therfynau, ond nid oes derfynau i'r eangder. Y mae y 
gwagle yn anfeidrol yn yr ystyr o annherfynol ; a beth a 
wyddom ni nad yw y Creawdwr anfeidrol yn eangu terfynau 
bodoliaeth yn barhaus yn y gwagle hwnw — yn dodrefnu 
frurfafenau newyddion a chysawdiau a heuliau o hyd, canys 
y mae Efe yn bresenol yno yn ei allu a'i awdurdod, ei wyb- 
odaeth a'i ddoethineb, "yn preswylio tragwyddoldeb" 

Eto, gan hyny, Hanfod ddiysgog, nad yw symud a chilio 
yn perthyn iddi, yw yr Hanfod Hollbresenol. Y mae pob 
peth a phob bod arall yn ysgogi yn barhaus, ac yn newid 
eu lleoedd beunydd, "Nid oes graig ddiysgog dragwyddol, 
ond ein Duw ni." (i Sam. ii. 2.) Y mae'r angel yn rhy 
fychan o fod i lenwi ond un lie ar unwaith, y mae efe yn 
esgyn ac yn disgyn o'r ddaear i'r nefoedd, ac o'r nefoedd i'r 
ddaear, ond nis gall fod yn y naill a'r Hall ar yr un pryd ; 
pan y mae efe yn bresenol yn un y mae yn absenol o'r Hall; 
ond y mae yr Hollbresenol yn llenwi y ddwy ; nid yn 
llenwi fel y mae corff materol yn llenwi y fan y byddo efe 
— nid yw Duw yn llenwi un lie yn yr ystyr yma, canys 
"Yspryd yw Duw;" ond y mae Efe yn bresenol, ac yn 
Hollbresenol yn ei hanfod, ei allu, ei awdurdod, ei wybod- 
aeth, a'i oruwchlywodraeth. Yspryd yw angel, nid yw 
yntau chwaith yn llenwi, yn cymeryd i fyny y lie y byddo 
ynddo, fel y mae y bodau sydd ganddynt gyrff anianol yn 
gwneyd hyny. "Y mae corff anianol, ac y mae corff 
ysprydol" (1 Cor. xv. 44); ond arall yw gogoniant, neu 
briodoleddau, y naill a'r Hall, a phriodoledd yspryd ydyw 
bod yn ddim yn ei berthynas a lie, o ran ei lenwi a'i gau i 
fyny. Gallai deng miliwn o angelion fod yn y ty hwn yn 
awr heb fyned a lie yr un o honom ni; er hyny, byddent yn 
dal cysylltiad a pherthynas a'r lie hwn, ac a'r He hwn yn 
unig, o ran eu personau a'u presenoldeb, tra fyddent yma ; 
ni allent weinyddu eu nerth a'u dylanwad yn rhyw gwr 



Hollwybodaeth a Hollbresenoldeb Duw< 163 



arall o'r greadigaeth tra fyddent gyda ni, o angenrheid- 
rwydd eu natur fel creaduriaid meidrol. 

Yr elfenau tebycaf yn natur i yspryd, yw y goleuni, a'r 
awyr yn neillduol Nid yw yr elfenau hyn, er eu bod yn 
faterol, yn cymeryd lie neb na dim arall ; cydlanwant ein 
tai a'n hystafelloedd, ond nid ant a dim o le yr un o'r teulu 
ar yr aelwyd, wrth y bwrdd, neu yn y gwely ; ac y mae yr 
awyr, gyda hyny, yn anweledig. Mae y gwahaniaeth hwn 
rhyngddynt ag ysprydion, heblaw eu bod yn bethau, neu 
elfenau, ac angelion yn fodau personol ; sef y gellir eu dal 
a'u caethiwo; gellir dal gronyn y goleuni, a'u gadw mewn 
costrel am oesau, a'r awyr yr un modd ; ond ni ellir dal a 
chaethiwo yspryd felly. Eto, y mae y gwahaniaeth rhwng 
yspryd creedig a'r yspryd tragwyddol rywbeth yn gyffelyb 
i'r gwahaniaeth sydd rhwng yr haul a phelydron ei oleuni; 
y mae yr haul ei hun yn llenwi ei holl gysawd mawr a'i 
oleuni ar unwaith, yn bresenol yn mhob man o hono ar yr 
un pryd, tra nad yw y pelydryn yn bresenol ac yn goleuo 
ond yn y lie hwnw y disgyno arno. Pelydron, megis, o'r 
Duwdod y w ei angelion, y rhai a wna Efe " yn ysprydion," 
yn wynt, ac megis "fflam dan." 

Yn nesaf, nid yw'r Hanfod Anfeidrol yn dal un berthynas 
ag un lie mwy na'u gilydd, gan ei bod yn llenwi pob lie fel 
ei gilydd ar unwaith bob amser. Bu ganddo ei leoedd 
dewisedig i osod coffadwriaeth o'i enw ynddynt, i wneyd 
amlygiadau o'i bresenoldeb grasol i'w bobl gynt, ac y mae 
Efe yn gwneyd hyny eto, yn unrhyw le a ddewisont hwy i 
ymgynull yn nghyd yn ei enw. Dewisodd Jerusalem, a'r 
deml yn Jerusalem, yn He i osod ei enw ynddo, i dderbyn 
aberthau ac addoliad ei bobl, i ddatguddio ei hun iddynt, 
ac i'w bendithio. Yn yr olwg ar ymostyngiad grasol y 
mawredd anfeidrol yn hyn, tarawyd meddwl Solomon a 
syndod ar ei weddi wrth gysegru y deml, "Ai gwir yw y 



164 



Koheleth. 



preswylia Duw gyda dyn ar y ddaear; wele, y nefoedd, a 
nefoedd y nefoedd, ni allant dy gynwys di ; pa faint llai y 
dichon y ty hwn a adeiledais i." (i Bren. viii. 27.) Yn 
gyfFelyb y dywed Efe ei Hun wrth y bobl oedd yn meddwl 
yn fawr am eu teml, megis pe buasai hi yn rhyw fantais 
iddo Ef. Fel hyn y dywed yr Arglwydd, "Y nef yw fy 
ngorseddfainc, a'r ddaear yw lleithig fy nhraed: mae y ty a 
adeiledwch i mi? ac mae y fan y gorphwysaf? Canys y 
pethau hyn oil a wnaeth fy Haw, a thrwof y mae hyn oil, 
medd yr Arglwydd : ond ar hwn yr edrychaf, sef ar y truan 
a'r cystuddiedig o yspryd, ac sydd yn crynu wrth fy ngair." 
(Esa. lxvi. i f 2.) 

II. Hollwybodaeth Duw. Ni chwanegir ond ychydig o 
sylwadau eto, at y rhai a wnaed o'r blaen, yn 

1. Y mae Hollwybodaeth yn cynwys rhagwybodaeth, neu 
ragwelediad Duw am bob peth. " Hysbys i Dduw ei weith- 
redoedd oil erioed." (Act. xv. 18.) Yr oil a wnai Efe ei 
Hun o fydoedd ac o fodau i' w cyfaneddu ; un meddwl, un 
bwriad tragwyddol am ei weithredoedd, a hwnw yn feddwl 
ac yn fwriad digyfnewid byth, heb ychwanegu dim ato, na 
thynu dim oddiwrtho, na bod lie i ddiwygio dim arno. Y 
mae dyn ar ol arfaethu a chynllunio ei waith yn gweled 
achos i newid, ac yn gweled He i ddiwygio ei gynlluniau yn 
ami erbyn y delo i weithio allan ei arfaethau ; ond nid 
cynllunydd felly yw Hollwybodaeth. Y mae ei gynlluniau 
Ef yn berffaith, a'i waith yn berffaith, yn ol y cynlluniau, 
"Fy nghyngor a saif, a'm holl ewyllys a wnaf." (Esa. 
xlvi. 10.) 

2. Rhagwybodaeth bob peth a ddigwyddai mewn amser yn 
ei holl lywodraeth. Nid gyru'r bydoedd allan i'r gwagle ar 
antur a damwain, heb wybod beth a ddeuai o honynt, pa 
un a wnai y deddfau a osodasai Efe iddynt gadw a diogelu 
Hywodraeth a threfn arnynt a'i peidio, a wnaeth Efe; pe 



Hollwybodaeth a Itotlbresenoldeb Duw. 165 



felly, gallasent fyned ar chwalfa dragwyddol oddiwrth eu 
gilydd yn yr eangder, neu ruthro ar draws ac yn erbyn eu 
gilydd, a dryllio y naill y Hall yn chwilfriw ger bron ei 
wyneb. Gwyddai erioed cyn eu creu beth a ddeuai o bob 
un o honynt, pa ddigwyddiadau a gymerent, ac a allasai 
gymeryd lie yn mhob un, beth a wnai pob creadur, a beth 
a fyddai ei dynged. Buasai creu y bydoedd a'r creadur- 
iaid yn anturiaeth ry fawr i Hollwybodolrwydd ymaflyd yn- 
ddi heb fod Hollwybodaeth mewn Rhagwybodaeth yn 
gyfarwyddwr iddo; buasai y Gweithiwr mawr yn dangos 
diffyg doethineb ar y dybiaeth hono. 

3. Adnabyddiaeth berffaith bob peth ac bawb. Gellir 
gosod ymadrodd cyntaf y testyn yn ngeneu pob byd, pob 
elfen, a phob creadur, o'r Archangel hyd y trychfilyn 
gwaelaf. "Arglwydd, chwiliaist ac adnabuost n." Adna- 
byddiaeth berffaith drwyadl o natur, amgylchiadau, sefyll- 
faoedd, ac angenrheidiau pob un, canys Efe a'u gwnaeth, 
" Ac y mae, ie, holl wallt eich pen wedi eu cyfrif," meddai y 
Gwaredwr wrth ei ddisgyblion. (Matt. x. 30.) Ni fu un 
dyn erioed a feddai wallt ar ei ben a wyddai y nifer ; ac ni 
feddyliodd un erioed am geisio eu cyfrif ; ond y mae pob 
blewyn o wallt a dyfodd erioed, ac a dff byth, ar benau 
dynion wedi eu cyfrif yn yr Hollwybodaeth Ddwyfol. Ni 
ddigwyddodd dim erioed, ac ni ddigwydda dim byth, yn 
annisgwyliadwy iddo na wyddai Efe am dano erioed; 
"Yn mynegi'r diwedd o'r dechreuad, ac er cynt yr hyn ni 
wnaed eto." (Esa. xlvi. 10.) Y mae holl broffwydoliaeth 
gair Duw yn dystion ac yn brofion o'i Hollwybodaeth Ef. 

III. TUEDD YMARFEROL YR ATHRAWIAETH. 

1. Y mae yn dangos nad oes i bechadur y gobaith lleiaf 
iddo allu dianc yn ei anwiredd. I ba le y ffy ac y dianga 
allan o gylch Hollbresenoldeb? Allan olwg a sylw Holl- 
wybodaeth? Y mae pob drws gobaith yn gauedig yn ei 



Koheleth. 



erbyn byth. Nid oes dywyllwch na chysgod angeu lie y 
gall efe ymguddio rhag ei Farnwr Cyfiawn ; mewn dihan- 
fodiad yn unig y byddai diahangfa iddo, ond y mae porth 
hwnw wedi ei gloi a'i folltio rhagddo. 

2. Er nad oes tr pechadur obaith ymwared drwy ffbi oddi- 
wrth Dduw, ac ymguddio d'i wydd, y mae iddo noddfa yn 
Nuw trwy ddychwelyd ato; ac y mae y Duw mawr yn def- 
nyddio ei Hollwybodaeth fel dadl i gymell y truan i droi 
ato. " Mi a'i mynegais i ti er y pryd hwnw, adroddais i ti 
cyn ei ddyfod; rhag dywedyd o honot, Fy nelw a'u gwnaeth, 
fy ngherf-ddelw a'm tawdd-ddelw a'u gorchymynodd. Ti 
a gly waist, gwel hyn oil; ac oni fynegwch chwithau ef? 
adroddais i ti bethau newyddion o'r pryd hyn, a phethau 
cuddiedig, y rhai ni wyddit oddi wrthynt. Yn awr y crewyd 
hwynt, ac nid er y dechreuad, cyn y dydd ni chlywaist son 
am danynt: rhag dywedyd o honot, Wele, gwyddwn 
hwynt. Ie, ni's clywsit, ac ni's gwyddit chwaith, nid agor- 
asid dy glust y pryd hyny : canys gwyddwn y byddit lwyr 
anffyddlawn, a'th alw o'r groth yn droseddwr." (Esa. xlviii. 
5-8.) Fel hyn y mynai Efe argyhoeddi y troseddwr y llefara 
Efe wrtho o'i Hollwybodaeth, drwy gyfeirio ei sylw at gyf- 
lawniad rhagfynegiadau a wnaethai am bethau a digwydd- 
iadau na allasai neb ond Efe ei Hun wybod y daethent i 
ben cyn eu tarddu allan, a'i fod yn gwybod yn berffaith pa 
fath a fyddai y troseddwr ei hun cyn ei eni. "Mi a wyddwn 
y byddit lwyr anffyddlawn, a'th alw o'r groth yn droseddwr." 
Ond er hyny, " Er mwyn fy enw, yr oedaf fy Hid ; ac er fy 
mawl yr ymataliaf oddi wrthyt, rhag dy ddifetha." (Adn. 
9.) Er rnai dy unig haeddiant yw dy ddifetha, ac i ti fy 
anog i wneyd hyny bob dydd, eto "Mi a ymataliaf;" y 
mae genyf fodd, a threfn, a chalon i'th arbed, ac i gael 
gogoniant a mawl i'm henw wrth wneyd hyny. 

3. Y mae yn athrawiaeth syddyn llawn gysur a dyddan- 



Hollwybodaeth a Hollbresenotdeb Duw. 167 



wch i blant Duw y?i nhrallodion y byd dr bywyd hwn. " Ni 
thyn Efe ei olwg oddiar y cyfiawn." (Job xxxvi. 7.) Ni 
ddichon i un trallod na gwasgfa ei ddal heb fod llygad ei 
Dad arno ; "Ond yr awr hon fel hyn y dywed yr Arglwydd, 
dy Greawdwr di, Jacob, a'th Luniwr di, Israel, Nac ofna ; 
canys gwaredais di : gelwais di erbyn dy enw; eiddof fi 
ydwyt. Pan elych trwy y dyfroedd, myfi a fyddaf gyda 
thi; a thrwy yr afonydd, fel na lifant drosot: pan rodiech 
trwy y tan, ni'th losgir; ac ni enyn y fflam arnat." (Esa. 
xliii. 1, 2.) " Ymlawenhaf ac ymhyfrydaf yn dy drugaredd 
di," medd y Salmydd, " canys gwelaist fy adfyd, adnabuost 
fy enaid mewn cyfyngderau." (Salm xxxi. 7.) Y mae dy 
fod di yn gwybod ac yn adnabod pob adfyd a chyfyngder a 
thrallod a'm cyferfydd, yn ddigon i droi yr holl drallodion yn 
ffrydiau o lawenydd a hyfrydwch i mi, "Ti a adwaenost fy 
ngwarthrudd, a'm cywilydd, a'm gwaradwydd," medd efe 
dro arall, "fy holl elynion ydynt ger dy fron." (Salm 
lxix. 19.) 

"Ti dy Hun sy'n gwePd fy ngwarthrudd — 

Ti adwaenost trwyddo draw, 
Bob rhyw g'wilydd, bob rhyw w'radwydd, 

Basiodd, neu y sydd gerllaw ; 
Mae holl falais fy ngelynion, 

Mae eu dyfais, mae eu Hid, 
Megis haul ganol-ddydd tanbaid, 

O dy flaen yn gryno i gyd." 

" Mae yma f6r o gysur yn Uifo i fy rhan, 
Er bod holl rwydau Satan yn erbyn f'enaid gwatt 5 
Bwriadwyd oil eu tori, a*r bwriad ddaw i ben, 
Mor siwr a*r bwriad hwnw o farw ar y pren. M 

Ydyw, y mae Hollbresenoldeb a Hollwybodaeth Duw> yt 
hyn sydd yn peri anesmwythder a braw i'r annuwiol yn 



i68 



Kohekth. 



ami, yn "For o gysur" i blant Duw. Y mae eu bod hwy 
a'u holl amgylchiadau, eu gelynion, a'u profedigaethau, ie, 
a'u gwendidau a'u pechodau oil, yn berffaith adnabyddus 
iddo Ef, yn dwyn cysur a hedd iddynt. 

4. Y mae yr athrawiaeth yn llawn dyddanwch Vr Saint 
gyda golwg ar y gobaith a roddwyd i gadw iddynt yn y nef~ 
oedd. Meddylier fod enaid yn myned i'r nefoedd i sefyll ac 
ymddangos ger bron yr orsedd bur, dan amheuaeth meddwl 
pa un a oedd Duw wedi gweled a gwybod am ei holl bech- 
odau, y gallasai ddarfod i filoedd o'i feiau cuddiedig ddianc 
sylw. Gwnai hyny ei feddwl yn anesmwyth yno; teimlai 
fod gwendid yn ei hawl ef i'r sefyllfa ogoneddus hono. Dy- 
wedai ynddo ei hun, " Pe buasai Efe yn gwybod pob peth 
am danaf, am fy holl anwireddau a'm trueni, dichon na 
edrychasai Efe byth arnaf, ond yn ei anghymeradwyaeth 
a'i soriant ; ac os daw i wybod eto, mai fy ngwrthod a'm 
bwrw ymaith a wna Ef." Ni bydd un lie i feddyliau o'r 
fath yma godi yn y fynwes byth yno. " Dyma fi yma ger 
bron gorseddfainc Duw," dywed yr enaid, "yn bur a difai, 
yn teimlo bod genyf gystal hawl i'r gogoniant a'r dedwydd- 
wch hwn ag sydd gan yr angel acw na phechodd erioed ; 
pob anwiredd wedi ei faddeu, pob pechod wedi ei ddileu. 
Chwiliodd llygad Hollwybodaeth allan bob bai a gyflawnais 
erioed, mewn meddwl, gair, a gweithred; aeth i bob cell 
o'm natur lygredig, nithiodd ymaith bob gronyn o anwiredd 
ag awelon ei ras maddeuol ; maddeuodd hyd nas cafodd 
ynof ddim yn ychwaneg i faddeu, ac 

"Nid oes yma gofio beiau, 
Dim bnd llawn faddeuant rhad. 99 

Bydd hon yn elfen o ddedwyddwch yn nghwpan y saint yn 
y nefoedd byth. 



Hollwybodaeth a Hollbresenoldeb Duw. 169 



5 . Y mae yr athrawiaeth he/yd yn gy me Iliad i addolL Felly 
y teimlai y Salmydd hi. "Clodforaf di, Arglwydd" 
medd ef. Clodforaf di am dy fod yn fy chwilio ac yn fy 
adnabod, am dy fod yn adnabod fy sylwedd, yn adnabod fy 
"anelwig ddefnydd, y dydd y lluniwyd hwynt, pan nad oedd 
yr un o honynt." Dengys yr athrawiaeth na thai twyll a 
rhagrith i fyned ger bron Duw, yr hwn sydd yn chwilio ac 
yn adnabod calonau ei addolwyr. 

6. Defnydd arall a wna y Salmydd o'r gwirionedd hwn 
ydyw, Gosod ei hun yn agored ger bron Duw i'w chwilio. 
Drachefn try'r ymadrodd cyntaf yn y Salm yn weddi ar ei 
diwedd — "Arglwydd, chwiliaist ac adnabuost ft." "Chwilia 
fi, O Dduw, gwybydd fy nghalon," medd efe wrth derfynu. 
Chwilia fi eto, nithia fi drachefn, chwilia a nithia fi bob 
dydd. "Gwybydd fy nghalon;" dyma hi, yr wyf yn ei 
gosod yn agored o'th flaen, "Gwel a oes ffordd annuwiol 
genyf." Gallaf fi dwyllo fy hun ; yr wyf wedi bod yn ei 
chwilio, ac yn meddwl ei bod yn gy wir tuag atat ; ond rhag 
ofn fy mod yn camgymeryd, a bod genyf ffordd annuwiol, 
yr wyf yn ei thraddodi i'th ofal di, " A thywys fi yn y ffordd 
dragwyddol." Calon gywir yn unig a all anturio myned fel 
hyn at Dduw. Dyma wrolder moesol mewn gwirionedd, a 
dyma le i bob un i brofi ei grefydd. A ydyw efe yn fodd- 
lawn i'r meddwl fod Duw yn ei chwilio, ac yn ei adnabod ? 
A all efe, ac a hoffa efe agor ei fynwes fel hyn ger bron 
Duw, a gofyn i lygad ei Hollwybodaeth Ef edrych i mewn 
i'w ddirgeloedd, ei chwilio a'i brofi. 

7. Mai dydd ofnadwy fydd y dydd hwnw " Yn yr hwn y 
barna Duw ddirgeloedd dynion. (Rhuf. ii. 16.) "Canys 
Duw a ddwg bob gweithred i farn, a phob peth dirgel, pa 
un bynag fyddo ai da ai drwg." (Preg* xii. 14.) Gwell i ni 
gael ein chwilio a'n datguddio yn awr, yn nydd ei ras, na 
chael ein gadael hyd y dydd hwnw heb ein dangos i ni ein 



Koheleth. 



hunain. Datguddio ei galon i'r pechadur, i guddio ei holl 
ddrwg o'r golwg byth, y mae Duw yn nydd gras ; ond ei 
datguddio i'w gadael yn noeth yn y golwg fydd datguddiad 
y dydd hwnw. 



PREGETH XI. 



LLYFR DUW. 
» 

"Ceisiwch allan o lyfr yr Arglwydd, a darllenwch : ni phalla un o 
hyn, ac ni fydd un heb ei gymar ; canys fy ngenau, Efe a orchymyn* 
odd, a'i Yspryd, Efe a'u casglodd hwynt." — Esaia xxxiv. 16. 

Llyfr yr Arglwydd. Y Uyfr hwn sydd yn awr yn 
agored o'n blaen, yw y llyfr hwnw. Lie bynag y byddo y 
llyfr hwn yn cael ei agor, a'i eiriau yn cael eu darllen, y 
mae y lie hwnw yn ddaear sanctaidd ; a gweddai i bawb a 
fyddo yn bresenol megis ddiosg eu hesgidiau, agor a go- 
gwyddo eu clustiau i wrando a dal ar ei eiriau Ef. " Llyfr 
yr Arglwydd" Felly y tystiolaetha y llyfr hwn am dano ei 
hun lawer gwaith. Y mae yn dyfod atom ni, ac yn llefaru 
wrthym ni, gan ddy wedyd, " Fel hyn y dywed yr Arglwydd." 
Os yw ei honiad hwn am dano ei hun yn wirionedd, y mae 
mawredd, ac urddas, a phwysigrwydd Dwyfol yn ei eiriau, 
gan ei fod megis yn cynrychioli Duw yn mysg dynion. Os 
nad yw efe yr hyn y cymer arno ei fod, y. llyfr mwyaf cabl- 
eddus ac ysgymun o bob llyfr ar y ddaear ydyw ; canys y 
mae yn dywedyd mwy o gelwyddau yn enw yr Arglwydd 
na'r un arall. Credodd myrddiynau o'r dynion goreu a 
challaf yn mhob oes a gwlad y bu y llyfr yn adnabyddus 



Koheleth. 



ynddynt, wirionedd tystiolaeth y testyn am y llyfr, ac y mae 
myrddiynau yn fyw heddyw yn ei chredu, a rhoddent eu 
bywydau i lawr i selio eu cred gyda'r parodrwydd mwyaf, 
pe byddai galwad am hyny. Bu iddo hefyd, yn mhob 
cenhedlaeth ac oes, gaseion lawer, y rhai a'i gwadent ac a'i 
dirmygent a'u holl galon ; ac felly y mae llaweroedd y pryd 
hwn. Y mae gyrfa y llyfr drwy y byd yn gyffelyb i yrfa 
bywyd yr Hwn y mae efe yn "dwyn tystiolaeth iddo" ac am 
dano, pan oedd Efe er y ddaear. " A murmur rrjawr oedd 
am dano Ef yn mysg y bobl ; canys rhai a ddy wedent, Gwr 
da yw Efe : eraill a ddywedent, nage, eithr twyllo y bobl y 
mae." (loan vii. 12.) Felly hefyd y llyfr, y mae "murmur" 1 
mawr am dano yntau yn mysg y bobl, bob amser ; a dichon 
na bu cymaint o furmur am dano yn mysg y bobl erioed ac 
y sydd wedi bod y blynyddau diweddaf hyn, ond nid ydym 
yn cwyno dim oblegid hyn. Gall y "murmur" hwn am 
dano yn mysg y bobl droi yn foddion achlysurol o godi 
awydd mewn llawer or murmurwyr i ddyfod i chwilio a 
darllen y llyfr, ac y gwelant achos i newid eu meddyliau am 
dano. 

Os nad "Llyfr yr x\rglwydd" ydyw, gallwn ofyn, Yn enw 
yr Arglwydd, o ba le y daeth ? Ni bu erioed, nid oes, ac 
ni bydd chwaith, un llyfr tebyg iddo. Y mae nifer y llyfrau 
sydd yn y byd yn llawer amlach na nifer y dynion sydd 
ynddo, ac y maent yn amlhau yn ddirfawr hob dydd, ond 

" Ymhlith a fu neu eto ddaw, 
'Does debyg iddo fe. " 

Y llyfr sydd yn dal tynged y byd drwy yr holl oesau yn ei 
law, a'i dynged dragwyddol yn y byd a ddaw, ac yn hbni 
mai " Haws yw i'r nef a'r ddaear fyned heibio, nac i un iod, 
nac un tipyn" o'i eiriau ef fyned heibio. Y llyfr y cymerwyd 



Llvfr Duw. 



173 



pymtheg cant o flynyddau o amser i'w gyfansoddi a'i 
ysgrifenu, gan wahanol bersonau yn ystod y canrifoedd hyny, 
dynion dysgedig ac an-nysgedig, rhai o wahanol alluoedd a 
thalentau, ac o bob gwahanol fath ac amgylchiadau a galw- 
edigaethau ; ac ysgrifeniadau yr oil yn ymgorffori yn yr un 
llyfr hwn, yr un dystiolaeth ac athrawiaeth ganddo o'r 
dechreu i'r diwedd — y cwbl mewn perffaith gysondeb y naill 
a'r Hall, o Moses yn yr anialwch hyd loan yn Ynys Patmos. 
Wadwyr gwyrthiau, sefwch wrth ben y llyfr hwn ! Y mae 
ei fodoliaeth yn weledig o flaen eich Uygaid, yn gymaint 
gwyrth a'r un y rhydd efe hanes am danynt, y rhai y myn- 
wch chwi eu gwadu fel pethau nad yw yn bosibl ddarfod 
iddynt erioed gael eu cyflawni. Edrychwch ar y llyfr ei 
hun ; y mae hwn yn ei gynwysiad a'i hanes, o ba le bynag 
y daeth efe, yn wyrth weledig o flaen Uygaid y byd. Os o 
Dduw y mae efe, y mae hyny yn wyrth ; os nad y w o Dduw, 
y mae yn rhywbeth rhyfeddach a mwy cyfriniol hyd yn oed 
nac un wyrth y cly wsom son am dani. 

Y mae y bennod hon fel wedi ei bwriadu i sefyll yn golofn 
tystiolaeth arbenig i'r holl oesau a ddeuent, o Ddwyfol Ys- 
brydoliaeth y llyfr hwn — llyfr proffwydoliaeth Esaia; ond 
yn arbenig y gyiran hon o'i broffwydoliaeth ef. Ond gellir 
yn eithaf priodol gymmwyso geiriau y testyn at " Yr holl 
ysgrythyr a roddwyd trwy ysbrydoliaeth Duw," yr Hen 
Destament a'r Newydd. 

Y mae y broffwydoliaeth yn agor mewn dull cyffrous a 
mawreddus iawn, teilwng o'r pwysigrwydd arbenig a berthyn 
iddi. "Nesewch, genhedloedd, i glywed, a gwrandewch 
bobloedd : gwrandawed y ddaear, ac oil y sydd ynddi, y 
byd a'i holl gnwd." (adn. 1.) Dyma udgorn-floedd fel 
taran gref yn tori uwch ben y byd, yn galw ar y "ddaear, a'r 
oil sydd ynddi" — ei chenhedloedd a'i phobloedd, yr holl gnwd 
o ddynoliaeth dros yr holl fyd, i ddeffro i wrando ar genadwri 



174 



Koheleth. 



bwysig sydd i gael ei thraddodi ; cenadwri o bwys a dyddor- 
deb o'r mwyaf i'r holl oesau a'r cenhedlaethau a ddeuant. 

Cyhoeddiad barnedigaethau ofnadwy sydd yn dilyn yr 
alwad gyffrous hon, a hyny yn erbyn yr holl genhedloedd 
yn gyffredinol, ond ar un genedl yn arbenig, a hono yw 
Edom. Ni chyhoeddir barnedigaeth mor drom, a dinystr 
mor drylwyr, ar un wlad na chenedl yn yr holl air Sanctaidd 
ag a fygythir yma ar genedl a gwlad Edom. Y mae loan 
mewn gwahanol fanau yn y Datguddiad, wrth ddisgrifio 
" Barnedigaeth y butain fawr," yn defnyddio amryw o'r ym- 
adroddion yn y bennod hon am y farnedigaeth ar Edom, 
gan eu cymmwyso at hono. 

Yr oedd Edom ac Israel yn ddwy chwaer-genedl, yn hanu 
o ddau frawd o efeilliaid, Jacob ac Esau. Y mae hanes 
bywyd y ddau frawd hyny yn hynod, fel y mae yn dechreu 
cyn eu geni i'r byd, yn ymryson a'u gilydd yn y groth ; ac 
ar agwedd dau mewn ymryson y daethant o'r groth, ac ym- 
ryson a'u gilydd y buont gartref nes eu dyfod i oedran gw^r \ 
ac aeth yr ymryson rhyngddynt mor boeth, o'r diwedd, fel 
gorfu i Jacob ffoi am ei einioes i Mesopotamia rhag Hid 
Esau ei frawd oedd wedi penderfynu ei ladd ef. Yr oedd 
yr hen surdoes yn aros ac yn lefeinio megis, yn nghelwrn y 
ddwy genedl o oes i oes. " Yr hen gas," a'r "Cas mawr," y 
geilw yr Ysgrythyr eiddigedd llidus meibion Esau tuag at 
feibion Jacob, yr hwn a dorai allan yn fflam ar bob achlysur 
a roddai gyfleusdra iddo. Ac yn ngwaith Edom yn gor- 
foleddu yn ninystr Jerusalem gan Nebuchodonosor, pan y 
gwaeddai ar y gelyn, gan ddywedyd, "Dynoethwch, dy- 
noethwch hi hyd ei sylfaen," cyflawnodd fesur ei hanwiredd, 
fel yr oedd yn aeddfed i'r farn ofnadwy a gyhoeddir yn ei 
herbyn yma, fel y dengys y proffwyd Obadiah iddi yn mhen 
tua chwech ugain mlynedd wedi traddodiad y broffwydol- 
iaeth yn y bennod hon, 



Llyfr Duw. 



*75 



Rhoddir ar ddeall i.Edom, ac i'r holl genhedloedd y llef- 
erir wrthynt yma, y rheswm paham y cyhoeddir y famed- 
igaeth ofnadwy hon ami fel gwlad a chenedl, "Canys 
dydd dial yr Arglwydd, blwyddyn taledigaeth yn achos 
Sion yw." (Adn. 8.) Dyma yr esboniad ar holl oruch- 
wyliaethau anghyffredinol y Brenin mawr mewn trugaredd 
a barn, erioed a byth, " Taledigaeth yn achos Sion yw" 

Disgrifir cyflwr truenus gwlad Edom wedi y disgynai y 
farn fygythiedig arni, yn fanwl iawn ; y troid " ei hafonydd 
yn byg, ei llwch yn frwmstan, a'i daear yn byg llosgedig;'* 
mai ei phreswylwyr fyddent y "pelican a'r ddraenog, y 
ddalluan a'r gigfran, yr wyll a'r ellyll, y cathod a'r fwltur- 
iaid, y dreigiau a chywion yr estrys;" ac y tyfai " drain yn 
ei phalasau, a danadl ac ysgall o fewn ei cheurydd," ac nad 
elai "cyniweirydd trwyddi byth bythoedd," h.y., am oesau 
a chenhedlaethau lawer. 

Daw geiriau ein testyn i mewn fel her-feiddiad i anffydd- 
iaeth ac anffyddwyr yr oesau a ddeuant i wneyd ymchwiliad 
i'r mater, i gymeryd llyfr y broffwydoliaeth hon gyda hwy i 
wlad Edom, a chymaru cyflwr y wlad a'r disgrifiad o hono 
yn y llyfr, ac y caent y naill yn ateb i'r Hall i'r llythyren 
— y byddai y pelican a'r ddraenog, y ddalluan a'r gigfran, 
yr wyll a'r ellyll, cy wion yr estrys a'r dreigiau, a'r oil a nodir 
yn y llyfr, i'w cael yno, yn unig breswylwyr y wlad anrheith- 
iedig. " Ni phalla un o hyn, canys fy ngenau, Efe a orchy- 
mynodd," &c. ; dyna ddigon i sicrhau mai felly y bydd. 

Yr oedd Edom yn gref, yn gyfoethog, a llwyddanus pan 
lefarodd ac yr ysgrifenodd Esaia y farn hon yn ei herbyn; a 
bu mewn cyflwr llwyddianus felly am rai cenedlaethau wedi 
hyny ; megis yr oedasid y farn ar yr hen fyd yn htr, yn amser 
Noa; ond "Daeth y duliw" bygythiedig arno o'r diwedd, ac 
felly y farn hon ar Edom hithau. Collwyd y wlad o olwg y tfyd 
am o leiaf fil o flynyddoedd. Tua deng mlynedd a thrigain 



176 



Koheleth. 



y n ol, digwyddodd i anffyddiwr hynod o Loegr, o'r enw Volney, 
glywed gan yr Arabiaid fod gwlad anrheithiedig, yr hon yr 
oedd pob hanes am dani wedi colli, yn gorwedd ar y Dde- 
ddwyrain i'r Mor Coch, a bod adfeilion deg-ar-hugain o 
ddinasoedd anghyfanedd i'w gweled o fewn taith tri diwrnod- 
Anogodd hyny y teithydd enwog Burckhardt, yn 181 2, i 
wneyd ymchwiliad, a llwyddodd i ddarganfod adfeilion yr 
hen ddinas enwog Petra, neu Bozra, na buasai gair o son, 
na dim gwybodaeth am dani yn y byd er ys mil neu ddeu- 
ddeg cant o flynyddau cyn hyny. Cafodd y teithiwr gyflwr 
hen wlad Edom yn union fel y disgrifir ef yn y broffwyd- 
oliaeth am dano yn y benod hon, a dywed, " Pe na buasai 
dim arall yn dwyn tystiolaeth i ddwyfol ysprydoliaeth y 
Bibl, y buasai yr hyn a welodd efe a'i lygaid yn y wlad 
anghyfanedd hono yn ddigon i argyhoeddi ei feddwl ef am 
byth ar y mater h'wnw." Aeth amryw deithwyr ereill yno ar 
ol Burckhardt, ac a ddygasant gyffelyb dystiolaethau am 
gyflwr y wlad, ac meddai un o honynt, o'r enw Stephens, 
" Mi a ddymunwn fyned o bob amheuwr (sceptic) a sefyll 
yn nghanol adfeilion yr hen ddinas hono (Bozra), fel y 
bu'm i, gan ddarllen geiriau yr ysgrifenydd ysprydoledig — 
geiriau a ysgrifenwyd pan oedd y He anrheithiedig yma yn 
un o'r dinasoedd penaf yn y byd — gwelaf ei wyneb (yr 
anffyddiwr) yn delwi, ei wefus yn glasu, a'i galon yn crynu 
gan ofn, gan fel y mae adfeilion yr hen ddinas, mewn 
llais croch a nerthol, fel megis yn codi oddiwrth y meirw 
i lefaru wrtho. Er na chred efe Moses a'r prophwydi, rhaid 
iddo gredu Uaw-ysgrifen Duw ei Hun yn y dinystr anaele 
sydd yn ei amgylchynu." 

"Ar ffeithiau eglur anwadadwy. yn unig y gall credin- 
iaeth dawel ymorphwys, a'r casgliadau anocheladwy oddi- 
wrth y cyfryw ffeithiau yn unig a roddant lawn foddlon- 
rwydd i'r meddwl ymofyngar," medd un awdwr, At 



Llyfr Duw. 



*11 



ffeithiau felly y mae y testyn, a'r holl bennod hon, yn galw 
sylw " yr holl genhedloedd. Wei, yn 

i. Mae yn ffaith anwadadwy fod awdwr y llyfr hwn yn 
honi lawer gwaith, yn y modd mwyaf penderfynol, mai Efe 
ei Hun yn unig a all ragwybod a rhagfynegi digwyddiadau 
yr amser dyfodol. Heria holl dduwiau y cenhedloedd i 
wneyd hyny os gallant. Geilw arnynt gan ddywedyd, 
" Deuwch yn nes a'ch cwyn ; dygwch eich rhesymau 
cadarnaf." Ond pa rai ydynt y "rhesymau cadarnqf" 
hyny i brofi gwirionedd y ddwyfoldeb a honai y cenhedl- 
oedd hyny i'w duwiau ? Dyma hwynt : u Mynegant i ni y 
pethau a ddigwyddant : mynegwch y pethau gynt beth 
ydynt, fel yr ystyriom, ac y gwypom eu diwedd hwynt ; neu 
traethwch i ni y pethau a ddaw, Mynegwch y pethau a 
ddaw ar ol hyn, fel y gwypom mat duwiau ydych chwi; 
gwnewch hefyd dda neu ddrwg, fel y syno arnom, ac y 
gwelom yn nghyd. Wele, peth heb ddim ydych, ffiaidd yw 
y t gwr a'ch dewiso chwi. * * * Pwy a fynegodd o'r 
dechreuad, fel y gwybyddom ? ac yn mlaen Haw, fel y dy- 
wedom, Gwir yw? Nid oes a fynega, nid oes a draetha 
chwaith ; ac nid oes a glyw eich ymadroddion." (Esa. xli. 
21-26.) Eto, "Pwy hefyd, fel fi, a eilw, a fynega, ac a 
esyd hyn yn drefnus i mi, er pan osodais yr hen bobl ? neu 
mynegant iddynt y pethau sydd ar ddyfod, a'r pethau a 
ddaw. Nac ofnwch, ac nac arswydwch; onid er hyny o 
amser y traethais i ti, ac y mynegais ? a'm tystion ydych 
chwi. A oes Duw ond myfi ? ie, nid oes Duw : nid adwaen 
I yr un. Oferedd ydynt hwy oil y rhai a luniant ddelw 
gerfiedig, ni wna eu pethau dymunol lesad : tystion ydynt 
iddynt eu hun, na welant, ac na wyddant ; fel y byddo cy- 
wilydd arnynt." (Esa. xliv. 7-9.) Drachefn, "Cofiwch y 
pethau gynt erioed ; canys myfi ydwyf Dduw, ac nid neb 
arall ; Duw ydwyf, ac heb fy math ; yn mynegi y diwedd 

12 



Koheleth 



o'r dechreuad, ac er cynt yr hyn ni wnaed eto, yn dywedyd, 
Fy nghyngor a saif, a'm holl ewyllys a wnaf." (Pen. xlvi. 
9, 10.) Gellid lluosogi llawer o ymadroddion cyffelyb allan 
o'r ysgrythyr. 

2. Ffaith anwadadwy arall ydyw, Fod y Uyfr hwn yn 
cynwys rhagfynegiadau lawer am ddigwyddiadau dyfodol ; 
y maent yn frithion ger ein bron ar ei dudalenau, o'r dechreu 
?r diwedd. Y mae y rhagfynegiadau, neu y proffwydol- 
iaethau yn y llyfr hwn, nid fel dewiniaeth hen oraclau y 
paganiaid, yn dywyll, cyfriniol, ac amwys, fel y gellir eu 
deongli fel hyn neu fel arall, a'u cymwyso fel hyn neu fel 
acw, ond y maent hwy oil yn eglur, penodol, a phendant, 
modd nas gellir camgymeryd eu cyfeiriadau, a'u hystyr, y 
rhan fwyaf o lawer o honynt. Rhagfynegir am bersonau 
neillduol dan eu henwau priodol, megis Josia, Cyrus. loan 
Fedyddiwr, a'r Messia; y ddau flaenaf fwy na dau can' 
mlynedd cyn eu geni, a'r ddau olaf cyn ymddwyn arnynt 
yn y bru. Rhagfynegai Jacob wrth farw y pethau a ddig- 
wyddent i'w feibion a'u llwythau "yn y dyddiau diweddaf ;" 
cyhoeddai Moses, cyn marw, helyntion y genedl trwy ei holl 
genhedlaethau; rhagfynega y proffwydi helyntion gwahanol 
genhedloedd, ymerodraethau, a dinasoedd — eu codiad a'u 
cwymp, eu llwyddiant a'u dinystr, megis yr Aifft a'i dinas- 
oedd, Assyria a Ninefe, Caldea a Babilon, Edom a Bozra, 
Ephraim a Samaria, Juda a Jerusalem, a llawer ereill, a 
hyny wrth eu henwau, pan oedd y gwledydd hyny yn 
anterth eu nerth a'u gogoniant. 

3. Eto ; Y mae yn ffaith anwadadwy ddarfod i'r proffwyd- 
oliaethau hyny, ac ereill, megis y rhagfynegwyd am godiad 
a chwymp ymerodraethau Persia, a Groeg, a Rhufain, gael 
eu cyflawni oil i'r llythyren o honynt, fel y tystiolaetha hanes- 
yddiaeth henafol y Groegiaid a'r Rhufeiniaid, a ysgrifenid 
gan ddynion na wyddent ddim oil am yr ysgrythyr, ac yn 



Llyfr Duw. 



179 



gystal a hyny, gan hanesyddiaeth ddiweddarach a ysgrif- 
enid gan awdwyr oeddynt, rai o honynt, yn wadwyr a 
dirmygwyr yr ysgrythyrau sanctaidd, fel datguddiad Dwyfol ; 
a chyda'r cwbl a gadarnheir gan dystiolaethau hen golofnau 
a gloddiwyd o feddau adfeilion Ninefe a Babilon, a hen 
ddinasoedd ereill gan anturiaethwyr diweddar, ar y rhai y 
ceir cyn-gerfiadau sydd yn cyd-daro yn hollol a hanesiaeth 
a phroffwydoliaethau yr ysgrythyr. 

Yn awr, y casgliadau anocheladwy oddiwrth y ffeithiau 
anwadadwy fu dan sylw ydynt : — 

1. Fod y ffeithiau gyda'u gilydd, yn nghyd a'u proflon 
sicr, yn arwain yn anocheladwy i'r gred yn modoliaeth Un 
Bod anfeidrol, personol, Hollwybodol, Hollalluog, a thra- 
gwyddol, yn ol fel y tystiolaetha y llyfr hwn am dano, yr 
hyn yw sylfaen gyntaf y grefydd a ddysgir ganddo. 

2. Bod y llyfr hwn o angenrheidrwydd natur a sylwedd 
ei gynwysiad, wedi ei roddi trwy Ysprydoliaeth y Bod An- 
feidrol hwnw, 

3. Nad oes un wybodaeth a ellir ei chael allan byth drwy 
ymholiad athronyddol, nac mewn un ffordd arall, a ddichon 
newid dim, na gwanhau dim ar sicrwydd tystiolaeth ffeithiau 
eglur ac anwadadwy; gan hyny, o angenrheidrwydd, fod 
seiliau y grefydd ddatguddiedig yn yr ysgrythyrau yn dra- 
gwyddol sicr a diysgog. 

Terfynaf gydag ychydig gymwysiadau ymarferol. Ond 
dylwn grybwyll fod y pwnc fu dan ein sylw yn fwy priodol 
i'w drafod mewn traethawd maith nac mewn pregeth fer, 
lie nad ellir dim yn amgen na gwneyd byr grybwyllion yn 
unig. 

1. Bobl ieuainc, "goddefwch air y cyngor," y mae eich 
coelbren chwi wedi disgyn i ddechreu gyrfa bywyd mewn 
" amseroedd enbyd," " gwatwarwyr y dyddiau diweddaf," 
yn lluosogi, ac felly mae eich profedigaethau a'ch peryglon 



Koheletk 



chwithau yn amlhau. Y mae llawer o gorsydd a lleoedd 
Ueidiog ar bob Haw i chwi, y ceisir eich hudo iddynt, yn y 
rhai y suddodd llaweroedd o gyfoedion i chwi i ddinystr a 
cholledigaeth. 

Wrth wyr ieuainc o Gymru, a symudasant i fyw a dilyn 
galwedigaethau bywyd yn un o drefi Lloegr, ac ereill a 
fwriadant wneyd hyny, dywedwn, Edrychwch ati, cymer- 
wch ofal ar eich bywyd yn y cyfnod pwysig hwn o'ch oes, 
"Sefwch ar y fFyrdd, ac ymofynwch am yr hen lwybrau, lie 
mae fFordd dda, a rhodiwch ynddi, fel y cafFoch orphwys- 
dra i'ch eneidiau." (Jer. vi. 16.) " Os pechaduriaid a'ch 
denant, na chytunwch." Dichon y tarewch wrth gymdeith- 
ion ieuainc a hudwyd eu hunain, a geisiant eich hudo 
chwithau i "eisteddfa'r gwatwarwyr," i ddirmyga yr hen 
lyfr y dysgwyd chwi i\v barchu fel llyfr yr Arglwydd pan 
oeddych yn blant ar aelwydydd eich rhieni, ac i edrych 
arno fel twyll a ffug, hollol annheilwng o gred a derbyniad 
yr oes oleuedig hon. Bod ymchwiliadau gwyddonol, a'r 
darganfyddiadau diweddar, yn dangos ac yn profi bod y 
Bibl yn gamsyniol a chyfeiliornus mewn llawer o bethau, 
ac felly fod ei ddydd ef wedi myned heibio, a bod o bwys 
i w^r ieuainc fyned yn mlaen gyda goleuni cynyddol yr 
oes, &c. Y mae yn brofedigaeth gref i ddynion ieuainc 
gymeryd eu llithio i ddilyn hudioliaethau o'r fath yna, er 
cael mantais i ddangos eu hunain, a chael eu cyfrif fel rhai 
gwybodus, darllengar, a deallgar uwchlaw y cyffredin. Cod- 
odd anffyddiaeth brofFesedig llawer g^r ieuanc fel fFrwyth 
balchder ei galon, ac nid fel fFrwyth darllen, myfyrio, a dyfal 
chwilio am ygwirionedd, fel yrhonenthwy. A pheth arall, 
y mae iau y Bibl yn gwasgu yn drom ar war tueddiadau 
natur lygredig, fel y gwna y gwr ieuanc yn anesmwyth yn ei 
gydwybod i rodio yn "fFyrdd ei galon, ac yn ngolwg ei 
tygaicV* fel y mae dan brofedigaeth yn ami i redeg at 



Llyfr Duw. 



anffyddiaeth am ryddhad ac ymwared oddiwrtho. Y mae y 
daran rybuddiol, "Gwybydd y geilw Duw di i'r farn am 
hyn oil," yn ei gythryblu, ac yn chwerwi cwpan ei bleserau, 
fel y dymunai yn fawr gael y llonyddwch a'r ymwared o'i 
ofnau a addawa anffyddiaeth iddo. Yn awr, w^r ieuainc, 
ar ddechreuad gyrfa bywyd, a hono yn yrfa ddiddiwedd ei 
pharhad, er yn fer a therfynol, breuol ac ansicr iawn yn ei 
pherthynas a'r byd a'r bywyd hwn; meddyliwch, a gadael 
y galw i'r farn a byd arall o'r cyfrif, pa un ai ffordd anffydd- 
iaeth ai ffordd y Bibl y w yr oreu, y ddiogelaf a'r esmwythaf, 
a mwyaf manteisiol i'w rhodio, yn eu perthynas a'r byd a'r 
bywyd presenol hwn. A wyddoch chwi, neu a glywsoch 
chwi son am un gwr ieuanc erioed, a gymerodd y Bibl y^L 
" llusern i'w draed, a llewyrch i'w lwybr," a gollodd drwy 
hyny ei enw da, a pharch ac ymddiried pawb a'i hadvraenai, 
ac a dynodd warth a dinystr arno ei hun, ac a barodd 
gywilydd wyneb a gofid calon i'w rieni a'i berthynasau? a fu 
yn ochain wedi i'w gnawd a'i gorff gurio yn mlodau ei oes, 
gan felldithio addysg y Bibl, ac y bu gwrando ami yn 
foddion i ddwyn arno yr holl drueni hwn, a thrwy y trueni 
hwn i'w fedd cyn haner ei ddyddiau? Na ddo, erioed. 
Oni wyddoch, oni chlywsoch am ami wr ieuanc a drdes yn 
wadwr a chablwr yr hen lyfr, ac aethant i rodio " Yn ffordd 
pechaduriaid, ac eistedd yn eisteddfa'r gwatwarwyr," wedi 
dwyn arnynt eu hunain mewn canlyniad i hyny y trueni 
a'r dinystr ofnadwy a ddisgrifiwyd, a mwy nac a ellir ei 
ddisgrifio byth? Y mae yr ateb a ddyry yr hen lyfr i'r 
gofyniad pwysig, "Pa fodd y glanha llanc ei lwybr?" sef, 
"Wrth ymgadw yn ol dy air Di," yn wirionedd byw yn 
hanes y gwyr ieuainc a wnaethant felly, yn mhob cenhedl- 
aeth ac oes; a'r trueni y mae gwrthod a diystyru ei addysg 
yn ei ddwyn yr ochr arall yr un modd. " Yr hwn a ddir* 
tnygo y gair a ddifethir? Gwrandewch, wyr ieuainc, ar y 



Koheleth. 



modd caredig y mae yr ysprydoliaeth sydd yn llefaru ynddo 
yn eich anerch : "Fy mab, na ollwng fy nghyfraith dros 
gof ; ond cadwed dy galon fy ngorchymynion : canys hlf 
ddyddiau, a blynyddoedd bywyd, a heddwch, a chwanegant 
hwy i ti. Na ad i drugaredd a gwirionedd ymadael a thi ; 
cylyma hwy am dy wddf, ysgrifena hwy ar lech dy galon. 
Felly cei di ras a deall da ger bron Duw a dynion. Na 
fydd ddoeth yn dy olwg dy hun ; ofna'r Arglwydd, a thyn 
ymaith oddiwrth ddrygioni. Hyny a fydd iechyd i'th fogail, 
a mer i'th esgyrn." (Diar. iii. i, 4, a 7, 8.) Eto : "Fy mab, na 
ollwng hwynt allan o'th olwg ; cadw ddoethineb a phwyll. 
Yna byddant yn fywyd i'th enaid, ac yn ras i'th wddf. Yna 
y cei rodio dy fFordd yn ddiofal, a'th droed ni thramgwydda. 
Pan orweddych nid ofni ; ti a orweddi a'th gwsg fydd melus. 
(Diar. iii. 21-24.) Eto: "Penaf peth yw doethineb; cais 
ddoethineb, ac a'th holl gyfoeth cais ddeall. Dyrchafa di 
hi, a hi a'th ddyrchafa di ; hi a'th ddwg di i anrhydedd os 
cofleidi hi. Hi a rydd ychwaneg o ras i'th ben di ; ie, hi a 
rydd i ti goron gogoniant. Gwrando fy mab, a derbyn fy 
ngeiriau, a blynyddoedd dy fywyd a amlheir. Yr ydwyf yn 
dy ddysgu yn ffordd doethineb; ac yn dy dywys yn llwybrau 
uniondeb. Pan rodiech, dy gerddediad ni bydd cyfyng, a 
phan redech, ni thramgwyddi. Ymafael mewn addysg, ac 
na ollwng hi ; cadw hi, canys dy fywyd yw hi." (Diar. iv. 
7-13.) Oni raid fod y galon hono a all ddal heb dyneru a 
thoddi o flaen gwres y caredigrwydd Dwyfol, yn yr ymadr- 
oddion yna, "yn galed fel y graig, ac fel maen isaf y felin?" 
Gwelwch mor awyddus yw y Duw mawr i'ch bendithio & 
holl fendithion goreu y byd a'r bywyd hwn, yn gystal ac a 
phob bendith ysprydol, wrth fel y mae Efe yn eich anerch 
mor gariadlawn, yn eich cyfarwyddo mor raslawn, ac yn 
eich anog mor daer i wrando a dilyn addysg ei air Ef, fel y 
galloch etifeddu a mwynhau yr holl fendithion hyn. " Profwch 



Llyfr Duw. 



Ef" yr awrhon yn hyn, drwy "ddal ar ei orchymynion, 
eu trysori yn eich cof, eu clymu am eich gwddf, eu hysgrifenu 
ar lech eich calon." Gwnewch y Bibl yn athraw, cynghorwr, 
a chyfarwyddwr eich bywyd, "fel y profoch beth yw daionus, 
a pherffaith, a chymeradwy ewyllys Duw." Cafodd pob un 
a wnaeth y prawf, y profiad mai peth "peraidd yw eu cadw 
hwy yn y galon. Bod ei ffyrdd hi yn ffyrdd hyfrydwch, a'i 
holl lwybrau yn heddwch." Y mae y peth peraidd hwnw, 
a'r hyfrydwch, a'r heddwch i chwithau i'w meddu a'u mwyn- 
hau, os mynwch chwi ddal ar a dilyn cyfarwyddiadau yr hen 
lyfr. Llefara Job yn ardderchog am y modd y gwnaethai 
efe a Llyfr yr Arglwydd, pe cawsai ef, pryd nad oedd gair o 
hono wedi ei ysgrifenu, fe ddichon. " Fy nymuniad y w i'r 
Hollalluog fy ateb," medd ef, " ac ysgrifenu o'm gwrthwyneb- 
wyr lyfr. Diau y dygwn ef ar fy ysgwydd ; a rhwymwn ef 
yn lie coron i mi. Mynegwn iddo rifedi fy nghamrau, fel 
tywysog y nesawn ato." (Jobxxxi. 35-37.) Gwnewch felly 
ag ef, bobl ieuainc ; ewch ato, a dywedwch wrtho, " Fy 
nhad, ti yw tywysog fy ieuenctyd" (Jer. iii. 19); cenwch 
uwch ei ben : 

" Gad i'm brofi rhin dy eiriau, 

Awdurdodol eiriau'r nef, 
Oil o mewn yn creu hyfrydwch, 

Nad oes mo'i gyffelyb ef. " 

Chwychwi, y rhai a'i derbyniasoch ac a'i credasoch, cawsoch 
chwi eich bywyd tragwyddol trwyddo, byddwch fyw arno, 
a byw wrtho ; trwythwch eich eneidiau a'ch myfyrdodau 
ynddo bob dydd. Onid oes lie i ofni fod crefyddwyr yr oes 
hon yn rhy ddieithr o lawer i air Duw ; yn mhell yn ol i'r 
hyn oedd ein tadau yn Nghymru haner can mlynedd yn ol, 
a chyn hyny? Yr oeddynt hwy, lawer o honynt, "yn 
gedyrn yn yr ysgrythyrau," ac felly yn efengylaidd -x 



1 84 



Koheleth. 



nefolaidd yn eu profiadau. Nid oes byth fawr o lewyrch ar 
brofiad na buchedd proffeswr esgeulus, ac felly anghyfarwydd 
yn ngair Duw. " Chwenychwch ddidwyll laeth y gair, fel y 
cynyddoch drwyddo ef." Gwelwch y fath bwys a esyd y 
Gwaredwr ar fod ei ddysgyblion ef yn cam ac yn cadw ei 
air Ef. " Yr hwn sydd a'm gorchymynion i ganddo, ac yn 
eu cadw hwynt, efe y w yr hwn sydd yn fy ngharu I ; a'r hwn 
sydd yn fy ngharu I, a gerir gan fy nhad I; a minau a'i caraf 
ef ; ac a'm hegluraf fy hun iddo." (loan xiv. 21.) Cawn ym. 
adroddion cyffelyb ganddo drachefn a thrachefn yn ei weddi 
olaf trostynt at y Tad ; Efe a ddywed, " Myfi a roddais iddynt 
hwy Dy air Di ; a'r geiriau a roddaist i mi a roddais iddynt 
hwy, a hwy a'u derbyniasant," &c. (loan xvii. 8-14.) "O 
achos cadw o honot ti air fy amynedd I, minau a'th gadwaf 
di oddiwrth awr y brofedigaeth, yr hon a ddaw ar yr holl 
fyd, i brofi y rhai sydd yn trigo ar y *ddaear," medd Efe 
wrth yr eglwys yn Philadelphia (Dat. iii. 10.) Gwasanaethed 
hynyna fel ychydig engreifftiau allan o lawer ellid eu cry- 
bwyll. 

Gyfeillion crefyddol, "Preswylied gair Crist ynoch yn 
helaeth," (Phil. ix. 16)— yn wastadol, fel gwr y ty, arglwydd 
a llywodraethwr y galon. Preswylied yn eich myfyrdodau 
a'ch calonau, yn eich deall, a'ch serchiadau ; a hyny o wir 
werth, ac o wir nerth sydd yn nghrefydd un, ydyw hyny o 
air Crist sydd ynddi. Efe yw moddion ei chynyrchiad yn 
yr enaid. " Wedi eich ail-eni, nid o had llygredig, eithr an- 
llygredig, trwy air Duw." (1 Petr i. 23.) A thrwy y gair y 
maethir ac y cynydda yr enaid ynddi yn mhob gras a rhin- 
wedd, "Fel rhai bychain newydd eni, chwenychwch ddi- 
dwyll laeth y gair, fel y" cynyddoch trwyddo ef," (1 Petr ii. 2.) 
Trwy y gair y sancteiddir ac y perffeithir yr enaid ar ddelw 
Duw, " Sancteiddi hwynt yn dy wirionedd, dy air sydd wir- 
ionedd," (loan xvii. 17.) Mewn gair, efe yw yr oil yn oil, 



Lhfr Duw. 



y pob peth yn mhob peth a berthyn iddi, mewn cred a 
buchedd. Mawrhewch y gair, " Mawrhaodd Duw ef uwch- 
law ei enw oil." (Salm cxxxviii. 2.) Eu cydnabyddiaeth 
drwyadl a gair Duw, a'u dwfn barch iddo, a hynododd 
grefydd yr hen buritaniaid ac anghydffurfwyr yn yr ail 
ganrif ar bymtheg, mor fawr; ni fynent ymostwng i un 
awdurdod arall mewn dim a berthyn i grefydd, y pethau 
lleiaf yn gystal a'r pethau mwyaf eu pwys, ac o herwydd 
hyny yr oedd y byd yn eu casau ac yn eu dirmygu } megis 
y dywed y Gwaredwr am ei ddysgyblion, " Myfi a roddais 
iddynt hwy dy air di ; a'r byd a'u casaodd hwynt, oblegid 
nad ydynt o'r byd, megis nad wyf finau o'r byd." (loan 
xvii. 14.) "Cawri oedd ar y ddaear yn y dyddiau hyny;" 
llanwer ein heglwysi a'u cyffelyb. Amen. 



PREGETH XII. 



LLYFR DUW. 



'Ceisiwch allan o lyfr yr Arglwydd, a darllenwch; ni phalla un o 
hyn, ni bydd un heb ei gymar ; canys fy ngenau, efe a orchymyn- 
odd, a'i yspryd, efe a'u casglodd hwynt." — Esaiah xxxiv. 1 6. 

Dyma y peth cyntaf oil a gais Awdwr y llyfr gan y rhai 
oil y mae ei lyfr ganddynt i wneyd ag ef, ceisio allan o hono, 
di ddarllen, "A'r neb a ddarlleno, ystyried." Y mae y gen- 
adwri hon at yr holl genhedloedd — " y ddaear a'r oil sydd 
ynddo, y byd a'i holl gnwd " o ddynion. Y mae Efe wedi 
amcanu i'w lyfr fod yn feddiant cyffredinol pawb oil. Ai 
i'r Iuddewon y mae efe yn llyfr yn unig? Onid yw i'r Cen- 
hedloedd hefyd? "Yn wir, y mae efe i'r Cenhedloedd 
hefyd." Megis nad yw Efe ei hun yn Dduw " i'r Iuddewon 
yn unig, ond i'r Cenhedloedd hefyd;" felly ei lyfr yr un 
modd. "I'r Iuddew yn gyntaf, ac i'r Groegwr hefyd." 
Nid ychwaith i ryw ddosbarth nac urdd neillduol o ddyn- 
ion ar wahan oddiwrth ereill, fel y myn y dwyll-offeiriad- 
aeth Rufeinig ei gadw iddi hi ei hun, a'i guddio a'i gadw 
oddiwrth y werin. Y mae lleferydd awdwr y llyfr yn gryf 
ac yn groch yn erbyn y syniad yna, felly y testyn, "Ceis- 
iwch allan o lyfr yr Arglwydd, a darllenwch," medd efe 
wrth yr holl genhedloedd, pawb oil yn gyffredinol, a phob 
dyn yn neillduol. Yn gystal gwreng a boneddwr, cyfoethog 
a thlawd, hen ac ieuanc, lien a lleyg, "Ceisiwch allan o lyfr 
yr Arglwydd, a darllenwch." 



Llyfr Duw. 



187 



Y tro o'r blaen, ceisiwyd sylwi ar un yn arbeng o'r prof- 
ion sicr o ddwyfoldeb y llyfr, mai llyfr yr Arglwydd mewn 
gwirionedd ydyw — sef y rhagfynegiadau lawer am ddig- 
wyddiadau a ddeuent yn yr amser dyfodol a geir ynddo, 
a'r tystiolaethau sicr a gawn mewn hanesyddiaeth, hen a 
diweddar, am gyflawniad eglur, llythyrenol, lluaws mawr o'r 
rhagfynegiadau hyny; fod y ffeithiau sicr ac anwadadwy 
hyn yn arwain yn anocheladwy i'r gred yn modoliaeth unig 
wir, bywiol, personol, Hollwybodol, a thragwyddol Dduw, a 
bod y llyfr sydd yn cynwys y rhagfynegiadau wedi dyfod 
trwy ei ysprydoliaeth Ef. Rhaid y rhydd y cyfryw ffeith- 
iau lawn sicrwydd deall i'r ymofynydd gonest am y gwir- 
ionedd ar y mater hwn ; prawf er argyhoeddiad rheswm a 
deall dyn yw hwn. Gall yr argyhoeddiad hwn, yn y rhes- 
wm a'r deall, adael ei galon heb wneyd fawr o effaith nac 
argraff ami, a'r fuchedd yr un modd. Y mae profion i'w 
cael o'i ddwyfol ysprydoliaeth yn y llyfr ei hun, yn anni- 
bynol ar bob peth tu allan iddo, megis cyflawniad ei broff- 
wydoliaethau, &c. ; profion o'i ysprydoliaeth Ef yn yspryd a 
chalon y dyn, y goleuni sydd yn "goleuo llygaid" y meddwl, 
"yn troi yr enaid," ac "yn llawenhau y galon," ac yn ei 
sancteiddio. " Ceisiwch allan o lyfr yr Arglwydd," darllen- 
wch a chwiliwch am yr adnabyddiaeth a'r profion hyn. 
Ond ni chaf fyned yn mhellach yn y ffordd yna yn awr, 
ond cynygiaf ychydig sylwadau[cyffredinol ar y llyfr : 

I. Llyfr yr Arglwydd i Ddyn yw. Ni anrhegodd 
y Duw mawr un creadur, y gwyddom ni am dano, a llyfr 
ond dyn; ac y mae hon yn ystyriaeth y dylai dyn ei 
chymeryd at ei galon ; a'r caredigrwydd mwyaf, ond rhoddi 
ei Fab drosto, oedd rhoddi y llyfr sydd yn tystiolaethu am 
ei Fab iddo. Y mae yn wir nad allai un creadur, yn mysg 
yr holl amrywiaethau o greaduriaid sydd o'n hamgylch, 
wneyd dim a llyfr, pe rhoddasid llyfr iddynt. "Ni fedraf 



i88 



Koheleth. 



ar lyfr," ydyw iaith natur pob creadur sydd yn ehedeg yn 
yr awyr, sydd yn byw ac yn rhodio ar y ddaear, ac ar y 
sydd yn cartrefu yn ei phriddellau, neu yn nofio yn ei mor- 
oedd a'i hafonydd, " pob natur gwylltfilod, ac adar, ac ym- 
lusgiaid, a'r pethau yn y mor, a ddofir ac a ddofwyd gan 
natur ddynol." (Iago iii. 7.) Ac y mae dyn yn gallu 
dysgu llawer o ryw bethau i'r gwylltfilod a'r anifeiliaid, a 
rhai pysgod hefyd, y mae efe yn eu dal a'u dofi ; ond ni 
allodd ddysgu dim i'r un o honynt erioed drwy gyfrwng 
llyfr. Gall ef gymeryd ei lyfr yn ei law, a'i agor o'u blaen, 
a darllen o hono, a'u cyfarch hwy ag un o ymadroddion ei 
lyfr, gan ddywedyd, "Rhyngoch chwi a minau y sicrhawyd 
gagendor mawr." Ni elli di, y mwnci, y myn rhai ddarfod 
i ni, ddynion, hanu o honot, dramwy yma ataf fi, na minau 
dramwy yna atat ti. Na, y mae fy llyfr i yn llyfr bythol 
seliedig i ti. 

Nid oes angen llyfr ar angelion, y maent hwy yn byw 
yn ngoleuni yr orsedd dragwyddol, " yn gwrando ar lefer- 
ydd ei air Ef," yn uniongyrchol o'i enau Ef ei Hun. Bu 
rhai o honynt yn wasanaethgar iawn fel cenadau i hysbysu 
dirgelwch yr ewyllys ddwyfol i rai o'r dynion sanctaidd pan 
oeddynt hwy yn llefaru ac yn ysgrifenu y gair dadguddiedig, 
megis Daniel a Zecharia ac loan; ond cawsant d&l da am 
eu gwaith, canys " Ar yr hyn bethau y mae'r angelion yn 
chwenych edrych," ac y mae iddynt gyflawn groesaw i 
edrych ar, a rhyfeddu a mwynhau pethau ein llyfr ni ; gall- 
ant sugno cymaint ag a alio eu hamgyffredion cryfion allan 
o hono, y mae ynddo ddigon i ni ac iddynt hwythau; ond 
ein llyfr ni ydyw. 

II. Llyfr yr Argwydd i ddyn, yn yr hwn y mae 
Efe yn cyfarfod ac yn ateb yr holl ymofynion sydd 
yn ymgyfodi o ddyfnderau natur dyn fel creadur 
rhesymol a meddylgar. 



Llyfr Duw. 



189 



1. Yr ymofyniad am Dduw sydd ynddo fel elfen wreiddiol 
a hanfodol. " Ar lun a delw Duw y crewyd ef," medd tyst- 
iolaeth y llyfr am dano ; ac y mae holl hanes y creadur yn 
profi gwirionedd y dystiolaeth hono. Byth wedi iddo golli 
y wybodaeth a'r adnabyddiaeth o'r Hwn a'i gwnaeth, hanes 
creadur yn llafurio, yn ymboeni, ac yn ymbalfalu i geisio 
cael gafael ar Dduw ydyw ei hanes ef yn benaf drwy yr holl 
genhedlaethau. Tybiwch am fod rhesymol o un o dalaethau 
Uywodraeth y Brenin mawr, un anadnabyddus o hanes dyn, 
yn dyfod gydag angel adnabyddus o'i hanes ef, a bod y 
ddau yn sefyll uwchben y ddaear, ac yn edrych ar y 
"llafur blin y mae meibion dynion yn ymguro ynddo;" 
gofynai y bod dieithr i'w angel-arweinydd, " Y mae y creadur 
acw, a elwch chwi 6 Y dyn/ yn ymddangos i mi yn an- 
esmwyth a phryderus iawn, fel pe byddai wedi colli rhywbeth, 
yn chwilio am dano ac yn methu ei gael ; yn edrych weith- 
iau i fyny i'r nef uwch ei ben, ac weithiau ar y ddaear dan 
ei draed ; yn troi ei olygon ar y dde ac ar yr aswy, yn ol ac 
yn mlaen ; beth yw ei hanes a'i sefyllfa ef ? " " Wei," atebai 
yr angel, " creadur wedi cael colled fawr yn wir yw hwnacw, 
wedi colli Duw y mae efe ! Crewyd ef ar ddelw Duw, i 
gymdeithasu ag Ef, a'i fwynhau ac ymhyfrydu ynddo. 
Hudodd gelyn ef i droseddu, digiodd ei Greawdwr, ac aeth 
yntau ar gyfeiliorn oddiwrth Dduw, a theimla eisieu o'i fewn 
nad oes dim a ddichon ei ddiwallu ond y Duw a gollodd, 
ac ymbalfalu am dano Ef y mae'r truan, ac yn methu ei 
gael Ef." 

Do, ymbalfalodd am dano Ef o genhedlaeth i genhedl- 
aeth, am filoedd o flynyddoedd ; ymbalfalodd am dano Ef 
drwy y ffurfafen, yn mysg heuliau a ser ; gwnaeth dduw o 
bob un o honynt ; disgynodd yn ol i'r ddaear, a cheisiodd 
wneyd duw o bob gwrthddrych o'i amgylch, ac wedi'r cwbl, 
y mae efe "heb Dduw yn y byd:" cyneuodd ei dan, a 



Koheleth. 



thoddodd yr aur, yr arian, a'r pres, i wneyd duw toddedig o 
bob un o'r meteloedd hyny ; gwnaeth dduwiau cerfiedig yn 
ddirtf, o'r graig a'r mynor, aeth i'r goedwig gyda'i fwyell i 
"geisio iddo bren ni phydra," i wneyd duw o hono : ac wedi 
yspeilio y nefoedd a'r ddaear o'u holl wrthddrychau, a 
gweithio allan holl adnoddau ei ddyfais, a'i ddychymyg, a'i 
gelfyddyd er diwallu ei angen a'i awyddfryd am Dduw, 
" Sychedig y w ei enaid am Dduw " wedi'r cwbl. Y mae y 
rhy wbeth byw hwnw, a elwir yn yspryd, sydd o'i fewn, " Yn 
gwaeddi am Dduw byw " o hyd : y mae y galluoedd a'r 
cymwysderau sydd ynddo i ymwneyd a Duw, i'w addoli a'i 
fwynhau, o hyd yn ymofyn am wrthddrych cyfaddas i'r 
galluoedd hyny i weithredu arno, ac y mae ei holl ymchwil- 
iadau drwy yr oesau, am hwnw, wedi troi yn fethiant. Yr 
ateb a rydd "y nefoedd a'r ddaear, a'u holl lu hwynt" iddo 
ydyw, " Nid nyni, a dodi yr oil o honom yn nghyd, yw Efe, 
yr hwn wyt yn ymofyn am dano." Trodd yr holl ymchwilio 
a'r " ymbalfalu am dano Ef " drwy yr oesau, yn fethiant a 
siomedigaeth. " Ofer fuant yn eu rhesymau, a'u calon an- 
neallus hwynt a dywyllwyd." (Rhuf. i. 21.) Edrychwch ar 
y dyn yn y portreiad a rydd Esaia o hono. "Pwy a luniai 
dduw, neu a fwriai ddelw gerfiedig, heb wneuthur dim lies ? 
Y gof a'r efail a weithia yn y glo, ac a'i llunia a morthwylion ; 
ac £ nerth ei fraich y gweithia efe hi ; newynog y w hefyd, 
a'i nerth a balla ; nid yf ddwfr, ac y mae yn diffygio. Y 
saer pren a estyn linyn ; efe a'i llunia hi wrth linyn coch ; 
efe a'i cymwysa hi a bwyill, ac a'i gweithia hi wrth gwmpas, 
ac a'i gwna yn ol delw dyn, fel prydferthwch dyn, i aros 
mewn ty. Efe a dyr iddo gedrwydd, ac a gymer y cypres- 
wydden a'r dderwen, ac a ymegnia yn mysg prenau y coed ; 
efe a blana onen, a'r gwlaw a'i maetha. Yna bydd i ddyn 
gyneu tan : canys efe a gymer o honi, ac a ymdwymna ; ie, 
efe a'i llysg, ac a boba fara; gwna hefyd dduw, ac a'i 



Llyfr Duw. 



191 



haddola ef ; gwna ef yn ddelw gerfiedig, ac a ymgryma iddo. 
Rhan o hono a lysg efe yn tan \ wrth ran o hono y bwyty 
glgj y rhostia rost, fel y diwaller ef : efe a ymdwymna hefyd, 
ac a ddywed, Aha, ymdwymnais, gwelais dan. A'r rhan 
arall yn dduw y gwna, yn ddelw gerfiedig iddo ; efe a ym- 
gryma iddo, ac a'i haddola, ac a weddia arno, ac a ddywed, 
Gwared fi, canys fy nuw ydwyt. Ni wyddant, ac ni ddeall- 
ant; canys Duw a gauodd eu llygaid rhag gweled, a'u 
calonau rhag deall. Ie, ni feddwl neb yn ei galon, ie, nid 
oes wybodaeth na deall i ddy wedyd, Llosgais ran o hono yn 
tan, ac ar ei farwor y pobais fara, y rhostiais gig, ac y bwyt- 
eais ; ac a wnaf fi y rhan arall yn ffieidd-beth ? a ymgrymaf 
i foncyff o bren ? Ymborth ar ludw y mae ; calon siomedig 
a'i gwyr-drodd ef, fel na waredo ei enaid, ac na ddywedo, 
Onid oes celwydd yn fy neheulaw?" (Esa. xliv. 10-20.) 

Ie, "Ymborthi ar ludw" yr oedd holl genhedloedd y byd, 
ond un genedl, yn nyddiau y proffwyd ; ac "ymborthi ar 
ludw " y mae Uawer o genhedloedd eto yn y dyddiau hyn, 
ac y buasem ninau hefyd, pe buasem wedi ein gadael i ni 
ein hunain. Goleuni ac addysg yr hen lyfr a wnaeth y 
rhagor rhyngom ni ac ereill ; ac eto, nid oedd Duw wedi 
" Gadael ei hun yn ddi-dyst " yn mhlith y cenhedloedd hyny 
ychwaith, "Gan wneuthur daioni iddynt, a rhoddi gwlaw 
o'r nefoedd, a thymorau ffrwythlawn, a llenwi eu calonau a" 
lluniaeth ac a llawenydd," fel nad oedd "Efe yn ddiau neb- 
pell oddiwrth bob un o honynt." (Act. xiv. 7, a xvii. 19.) 
Tra yr oedd Efe yn "mynegi ei eiriau i Jacob, ei ddeddfau 
a'i farnedigaethau i Israel" (Salm cxlvii. 19,), yn llefaru 
wrthynt hwy am dano ei Hun, yn ei air trwy Moses a'r 
prophwydi, yr oedd yn llefaru wrth y cenhedloedd hefyd yn 
ngweinidogaeth ei ragluniaeth gyfTredinol, fel yr oedd Efe 
ei Hun yn agos atynt, yn eu hymyl, pan oeddynt "yn 
ymbalfalu am dano Ef," Ac nid hyny yn unig, yr oedd y 



192 



Koheletk 



cenhedloedd, i fesur, yn gyd-gyfranogion &g Israel o fan- 
teision gwybodaeth am dano, drwy weinidogaeth oruwch- 
naturiol y gwyrthiau a'r rhyfeddodau gogoneddus ac 
ofnadwy yr oedd Efe yn eu gwneuthur, "yn ngwydd yr 
holl genhedloedd." " Canys y mae'r ysgrythyr yn dywedyd 
wrth Pharaoh, I hyn yma y'th gyfodais di, fel y dangoswn 
fy ngallu ynot ti, ac fel y dadgenid fy enw trwy yr holl 
ddaear." (Rhuf. ix. 17.) Nid yn unig er mwyn gwaredu 
ei bobl allan o'r Aifft y dangosodd Duw ei allu yn Pharaoh, 
ond gyda hyny, er datguddio ei enw mawr i'r cenhedloedd 
o amgylch. " Y bobloedd a glywant ac a ofnant; dolur a 
ddeil breswylwyr Palestina. Yna syna ar dduciaid Edom ; 
cedyrn hyrddod Moab, dychryn a'u deil hwynt : holl bres- 
wylwyr Canaan a doddant ymaith." (Exod. xv. 14, 15.) 
Aeth hanes rhyfeddodau yr Aifft, "Y pethau mawrion yn 
nhir Ham," y pethau ofnadwy yn y Mor Coch ac yn yr 
anialwch, trwy yr holl fyd adnabyddus, er argyhoeddiad i'r 
cenhedloedd mai Duw Israel oedd yr unig wir Dduw, ac y 
dygid hwynt i ofni ger ei fron ac i'w addoli. Effeithiodd y 
weinidogaeth hon ar Rahab y butain, yn Jerico, er ei dy- 
chweliad at Dduw Israel, ac y daeth yn bendefiges yn mysg 
"pendefigion ei bobl Ef." Felly, nid oedd y cenhedloedd 
yn yr oesau hyny, wedi eu gadael yn hollol i " ymbalfalu 
am dano Ef" dan weinidogaeth natur a rhagluniaeth ; yr 
oedd fflachiadau o oleuni goruwchnaturiol yn tywynu yn 
fynych arnynt " Allan o Sion, perfTeithrwydd tegwch ; 19 ac 
a hyn y cytuna geiriau Solomon yn ei weddi ar gysegriad y 
deml : "Ac am y dieithr-ddyn hefyd, ni byddo o'th bobl 
Israel, ond dyfod o hono wlad bell, er mwyn dy enw ; 
canys clywant am dy enw mawr Di, a'th law gref, a'th 
fraich estynedig, pan ddel a gweddio tua'r ty hwn : Gwrando 
Di yn y nefoedd, mangre dy breswylfod, a gwna yn ol yr 
hyn oil ar a lefo y dieithr-ddyn arnat am dano : fd yr 



Llyfr Duw. 



adwaeno holl bobl y ddaear dy enw, fel y mae dy bobl Israel, 
ac y gwypont mat ar dy enw Di y gelwir y ty hum a adeiled- 
aisiP (i Bren. viii. 41-43.) Yr oedd cenedl Israel yn neill- 
duedig o bwrpas i gael ei dysgu yn athrawiaeth y gair dad- 
guddiedig am Dduw, i fod yn dyst drosto Ef yn erbyn 
eilunod, ac eilun-addoliaeth y cenhedloedd ereill; a gweini- 
dogaeth y gwyrthiau a'r rhyfeddodau oedd yn cael eu cyf- 
lawni ynddi hi yn cael eu taenu yn y son am danynt yn 
mysg yr holl genhedloedd, fel y delent ati i gael eu dysgu 
ganddi, yn neddfau a barnedigaethau ei Duw yn ei air 
ysgrifenedig. Felly, nid i'r Iuddewon yn unig yr oedd Efe 
yn Dduw dan oruchwyliaeth yr hen gyfamod, ond i'r cen- 
hedloedd hefyd. Y dieithr-ddyn a ddelai o wlad bell, wedi 
clywed am enw mawr Duw Israel, i ymofyn am ei adnabod 
Ef, ac i weddio arno, yr oedd hwnw i gael ei dderbyn a'i 
groesawi i fod yn gyd-gyfranog yn holl ragorfreintiau y 
genedl etholedig. Yr oedd y cenhedloedd, felly, yn yr 
oesau hyny, yn ddeiliaid gweinidogaeth yr adferiad, yn 
gystal a'r Iuddewon, ond nid i'r un graddau; ac mae y 
geiriau a goffawyd o weddi Solomon yn dangos ei fod ef 
wedi deall hyny, dan lewyrch goleuni yr ysprydoliaeth a 
dy wynai ar ei feddwl ar y pryd ; peth nad oedd yr apostol 
Petr ei hun wedi ei ddeall, nes y canfu ac y dysgodd ef yn 
ngoleuni yr un yspryd yn nhy Cornelius (Act. x. 34); a 
rhaid i mi addef wrthych, fy ngwrandawyr, na welais inau 
mo'r gwirionedd mawr hwn yn y goleuni y ceisiais ei 
ddangos i chwi hyd o fewn ychydig ddyddiau yn ol; ac yr 
oeddwn, yn yr olwg gyntaf a gefais arno, yn synu ataf fy 
hun fy mod wedi by w yn agos i bedwar ugain mlynedd heb 
weled gwirionedd mor syml, ac eglur, a gogoneddus yn yr 
ysgrythyrau fel yr ymddengys i mi yn awr ei fod. Teimlwn 
fel y pregethwr, pan y dywed iddo weled y "doethineb hyn 
dan haul, a'i bod yn fawr ganddo ef, sef y ddinas fechan ac 

13 



194 



Koheleth. 



ynddi ychydig w£r, y daethai brenin mawr yn ei herbyn hi, 
ond y caed ynddi wr tlawd doeth, yr-hwn a waredodd y 
ddinas hono a'i ddoethineb, ond na chofiodd neb y gwr 
tlawd hwnw. Yna dywedais," medd ef, "Gwell yw doethineb 
na nerth ; er hyny, dirmygir doethineb y tlawd." (Preg. ix. 
13-16.) Felly yr oedd yr olwg yma ar oruchwyliaethau y 
Brenin mawr tuag at y cenhedloedd gynt, yn eu gwisgo a 
gwedd newydd a hawddgarach nac y gwelsom hwynt erioed 
o'r blaen, ac yn peri i mi feithrin gobaith cryfach fod tyrfa 
fawr o'r cenhedloedd hyny wedi eu dychwelyd a'u hachub 
drwy y weinidogaeth y cyfeiriwyd ati, o'r hon yr oedd Rahab 
y butain yn ysgub y blaenffrwyth. 

Yn ymgnawdoliad y Mab, yr " Emanuel, Duw gyda ni," 
y daeth Duw atom ni yn bersonol i'w ddadguddio ei Hun i 
ni. " Ni welodd neb Dduw erioed ; yr Unig-anedig Fab, yr 
hwn sydd yn mynwes y Tad, hwnw a'i hysbysodd Ef," mewn 
modd nad oedd wedi ei hysbysu cyn hyny. "Disgleirdeb 
gogoniant" y Tad, "Gwir lun ei berson Ef," a "holl gyflawn- 
der y Duwdod yn preswylio yn gorfforol ynddo," wedi dyfod 
i "drigo yn ein plith ni." Y neb a'i gwelodd Ef, "a welodd 
y Tad." Y mae holl ymofynion natur dyn am Dduw byw, 
tragwyddol, fel gwrthddrych addoliad, yn cael eu hateb yn 
gyflawn am byth ynddo Ef. "Gogoniant Duw yn wyneb 
Iesu Grist " ydyw, a gair y llyfr ydyw y drych i weled y 
gogoniant hwnw ynddo. 

Ond y mae ymofyniad arall yn codi o ddyfnder trueni 
cyflwr dyn yn ei berthynas a Duw. Mae'r dyn yn euog dan 
gollfarn y ddeddf gyflawn a droseddodd, a, " Pa fodd y 
cyflawnheir dyn gyda Duw ? " Os na ellir ateb y gofyniad 
yna, trugaredd a'r truan ddyn fyddai ei adael yn ei dywyll- 
wch am Dduw, tra y caffo fyw. Dwyn y creadur euog i 
adnabod y Duw cyflawn, fyddai bwrw y soflyn sych i'r llosg- 
feydd tragwyddol. Gofyner y cwestiwn yna i'r nefoedd 



Llyfr Duw. 



*95 



"sydd yn datgan gogoniant Duw, a'r ffurfafen sydd yn 
mynegi gwaith ei ddwylaw Ef," ac y maent yn fudion byth 
uwch ei ben. Os gofynir i'r ddaear, yr hon sydd ganddi 
lawer o wybodaeth am Dduw i'w dysgu i ddyn, ni fedd 
hithau un gair i'w ddywedyd mewn atebiad i'r cwestiwn 
mawr. Ond trowch i'r hen lyfr, i weled a oes ganddo ef 
ddim i'w ddywedyd ar bwnc mawr bywyd y byd ? Oes y 
raae, a dyma fater mawr ei ddadguddiad ; a dyma ei dyst- 
iolaeth eglur a phendant ef ar y mater hwnw, pan y mae 
" pob genau wedi ei gau, a'r holl fyd dan farn Duw — a thrwy 
weithredoedd y ddeddf ni chyfiawnheir un cnawd yn ei olwg 
Ef." Y mae genau y llyfr yn agor ac yn llefaru gan ddy- 
wedyd : u Ac yr awr hon yr eglurwyd cyfiawnder Duw heb 
y ddeddf, wrth gael tystiolaeth gan y ddeddf a'r proffwydi \ 
sef cyfiawnder Duw, yr hwn sydd trwy ffydd Iesu Grist i 
bawb ; ac ar bawb a gredant, canys nid oes gwahaniaeth ; 
canys pawb a bechasant ac ydynt yn ol am ogoniant Duw. 
A hwy wedi eu cyfiawnhau yn rhad trwy ei ras Ef, trwy y 
prynedigaeth sydd yn Nghrist Iesu : Yr hwn a osododd 
Duw yn lawn, trwy ffydd yn ei waed Ef, i ddangos ei gyf- 
iawnder Ef trwy faddeuant y pechodau a wnaethid o'r blaen, 
trwy ddioddefgarwch Duw. I ddangos ei gyfiawnder Ef y 
pryd hwn ; fel y byddai Efe yn gyfiawn, ac yn cyfiawnhau 
y neb sydd o ffydd Iesu." (Rhuf. iii. 21-26.) Drachefn, y 
mae y llyfr yn dywedyd fel hyn : " Na ddywed yn dy galon, 
Pwy a esgyn i'r nef ? (hyny yw, dwyn Crist i waered oddi 
uchod) Neu, pwy a ddisgyn i'r dyfnder? (hyny yw, dwyn 
Crist drachefn i fynu oddiwrth y meirw) Eithr pa beth y 
mae Efe yn ei ddywedyd ? Mae y gair yn agos atat, yn dy 
enau ac yn dy galon : hwn yw gair y ffydd, yr hwn yr ydym 
ni yn ei bregethu ; Mai os cyffesi a'th enau yr Arglwydd 
Iesu, a chredu yn dy galon i Dduw ei gyfodi Ef o feirw, 
cadwedig fyddi. Canys a'r galon y credir i gyfiawnder, ac 



196 



Koheleth. 



a'r genau y cyffesir i iachawdwriaeth. Oblegid y mae yr 
ysgrythyr yn dywedyd, Pwy bynag sydd yn credu ynddo 
Ef, ni chywilyddir." (Rhuf. x. 6-1 1.) Dyna fel "y mae yr 
ysgrythyr yn dywedyd" ar y mater pwysfawrocaf hwn; "A'r 
ysgrythyr nis gellir ei thori." Y mae hi yn dywedyd ei 
meddwl mewn geiriau pendant ac eglur, na ellir camgy- 
meryd eu hystyr, ac nid fel y mae geiriau Actau Seneddol 
yn fynych, yn garnedd o dermau dieithr, fel pe byddent 
wedi eu gosod wrth eu gilydd o bwrpas i "dywyllu cyngor 
a geiriau heb wybodaeth." Y mae yr ysgrythyr yn dwyn y 
drefn fawr i'w gyfiawnhau at yr euog, yn nyfnder ei drueni, 
fel y mae, gan ei gosod yn " agos iawn ato," fel y gall " gy- 
meryd gafael ar y bywyd tragwyddol ; " fel, os bydd efe 
marw yn y pwll, y bydd ei waed ar ei ben ei hun, oherwydd 
iddo wrthod bywyd. Y mae llawer o ymofynion yn codi yn 
meddwl dyn yn fynych, oddiar ysfa am wybod y pa fodd a'r 
paham y bu fel hyn ac fel arall^ ymofynion na welodd 
doethineb anfeidrol yn ddoeth ac yn dda eu hateb. Bu 
llawer o ddadleu ac ymholi, ac ysgrifenu, yn nghylch cwymp 
dyn. Pa fodd, paham, y . goddefwyd i Satan ei demtio o 
gwbl? Pa fodd y darfu i ddyn cyfiawn, dilwgr, gydsynio 
a'r demtasiwn, ac yntau wedi cael ei rybuddio o'r canlyn- 
iadau ? &c, a llawer o'r cyffelyb ; ac wedi yr holi a'r chwilio, 
yr ysgrifenu a'r dadleu, y mae y mater yn aros yn yr un 
dirgelwch ag yr oedd y dydd y cwympodd Adda, ac ni wiw 
myned i chwilio i Lyfr yr Arglwydd am atebion i'r fath 
gwestiynau. Dywed y llyfr i'r gelyn dwyllo y dyn cyntaf, 
ac iddo syrthio dan farn marwolaeth; bod y farwolaeth 
hono a ddaeth drwy drosedd un dyn, wedi dyfod i deyrnasu 
a?- bob dyn; "Mai yn Adda y mae pawb yn meirw," &c. 
Dyna sylwedd yr hyn a ddywed efe ar y mater — y modd yr 
aeth y dyn "a wnaeth Duw yn uniawn" i lawr i drueni a 
marwolaeth drwy bechod. Ond os gofynir pa fodd yr 



Llyfr Duw. 



197 



adferir ef o'i drueni, "Pa fodd y cyfiawnheir dyn gyda Duw?" 
efe a ddywed hyny yn eglur a Uawn. Os gofynir pa fodd 
yr aeth dyn pur a sanctaidd ar ei ben i bwll halogrwydd ac 
aflendid o flaen yr awel gyntaf o brofedigaeth a anadlodd 
arno, ni rydd un ateb i'r cwestiwn, ond mai felly y bu • ond 
os gofynir " Pa fodd y bydd yr hwn a aned o wraig yn lan? 
efe a ddywed hyny, gan ddangos y " Ffynon a agorwyd i 
bechod ac aflendid" — bod "gwaed Iesu Grist, ei Fab Ef, yn 
glanhau oddiwrth bob pechod." 

" Mae ffynon ar y bryn 
A ylch yn wyn a glan, 
Bechodau o ryw ffieiddia erioed, 
Rifedi'r tywod man. " 

Eto ; Y mae " Llyfr yr Arglwydd " yn cyfarfod ac yn 
ateb cwestiwn mawr dynoliaeth am dani ei hun — y cwestiwn 
hwnw, " Beth fydd i ni ? " A ydy w gyrfa bodoliaeth dyn 
yn terfynu yn nherfyniad gyrfa ei fy wyd ar y ddaear ? Am 
oleuni ar y mater pwysig hwn hefyd, " yr ymofynodd ac y 
manwl chwiliodd " y meddwi dynol yn yr hen oesau. Y 
mae holl natur dyn mewn gwrthryfel erioed yn erbyn y 
syniad o ddihanfodiad. Wedi i'r meddwi unwaith gael 
gafael ar y Myfi hwnw o'i fewn, nid yw am golli ei afael 
arno byth. Y mae yn wir ddarfod i rai o'r hen athrawon 
paganaidd lafurio i geisio dysgu yr athrawiaeth o ddihan- 
fodiad bodoliaeth dyn yn angeu, a bod rhai athrawon 
Cristionogol, yn Lloegr ac America, a gwledydd ereill, yn 
y dyddiau hyn, yn dysgu y bydd i'r annuwiol gael ei ddileu 
o fodoliaeth wedi yr elo drwy ryw dymor o gosp yn y byd 
arall, a llafuriant yn galed i geisio cael gan yr ysgrythyr i 
gefnogi eu pwnc ; ond yn hollol ofer, dybiwn ni. Ac nid 
hyny yn unig; dywed ein hathronwyr, yn gyffredin, bod 
holl naturiaeth yn wrthwynebus i'r syniad angenfilaidd hwn. 



Koheleth. 



— nad oes un ithin o fater a ddygwyd i fodoliaeth wedi ei 
ddifodi erioed, er myned drwy lawer o gyfnewidiadau ; ac 
a ydyw y Myfi, yr uchaf a'r penaf yn ngraddfa bodoliaeth, 
i gael ei ddileu, neu i ymgolli mewn diddymdra ? " Nag 
ydyw," yw lleferydd natur a dadguddiad, er na ddywed 
natur, yn wir, ddim yn bendant ac eglur ar y mater. Bu 
llawer o ddoethion Groeg a Rhufain, a gwledydd y Dwyrain 
o'u blaen hwy, megis yn euro lawer gwaith wrth byrth 
marwolaeth, ac fel yn gofyn i'r anweledig o'r tu draw iddynt, 
" A oes yna bobol ? " ac fel yn gwrando am ateb ; ond yn 
gorfod troi yn ol heb ei gael. Pan y gofynai ei ddisgyblion 
pryderus i'w doethwr, " A agorwyd pyrth marwolaeth i ti ? 
ac a welaist ti byrth cysgod angeu ? a oes byd a by wyd y tu 
draw i'r pyrth hyny ? a oes gobaith i ni gael gweled eto ein 
perthynasau anwyl a'n cyfeillion hoff a gollasom?" Nid 
oedd gan y doethwr ddim i'w ddywedyd ond yn unig y 
gallent obeithio fod y cyfryw sefyllfa yr ochr draw i angeu, 
a bod eu hanwyliaid yn aros am danynt yn y sefyllfa 
hono. Ond beth a ddywed y llyfr, yr ysgrythyr, ar y 
pwnc? Hi a lefara arno yn eglur a phenderfynol, heb nac 
os nac fe ddichon, bod y dyn i fyw byth, bod byd yn ei 
aros, lie nas gall ei breswylwyr farw mwyach. Awgrymu ac 
arwyddo y peth yn " llin ar lin, ychydig yma ac ychydig 
acw," y mae hi am dymor. Nid oes yn Moses a'r proffwydi 
"weledigaeth eglur" iawn ar y mater, ond digon i ffydd ym- 
aflyd ynddo, ac y mae yn eithaf amlwg fod anfarwoldeb yn 
bwnc credo yr hen batriarchiaid a'r proffwydi. Cyfeiria yr 
apostol, yn yr unfed bennod ar ddeg o'r epistol at yr Heb- 
reaid, at ry w ymadroddion a ddywedasai Abraham a Jacob, 
eu bod yn "dangos yn eglur" eu bod hwy yn "ceisio 
gwlad well, hyny ydyw, un nefol," ac o herwydd hyny nad 
oedd " cywilydd gan Dduw ei alw yn Dduw iddynt," gan ei 
fod wedi parotoi y gyfryw sefyllfa ar eu cyfer ag oeddynt yn 



Llyfr Duw. 



199 



ddymuno. Ond yn " nghyflawnder yr amser," cyfododd 
"haul y cyfiawnder" ar y byd, a "dygodd fywyd ac an- 
llygredigaeth i oleuni trwy yr efengyl." Gwelodd Ef "byrth 
cysgod angeu;" agorwyd "pyrth marwolaeth " iddo ; aeth 
trwyddynt, a dychwelodd trwyddynt yn ol ag agoriadau y 
pyrth yn ei law. Rhoddodd Ef, nid yn unig oleuni a sicr- 
wydd am anfarwoldeb yr enaid a byd arall, ac ar sefyllfa o 
wobr a chosp yn y byd hwnw, " yn ol yr hyn a wnaethpwyd 
yn y corfF, pa un bynag fyddo ai da ai drwg," ond hefyd 
sicrhaodd y bydd i "bawb a'r sydd yn y beddau glywed ei 
leferydd Ef" ryw ddiwrnod, ac y "deuant allan, y rhai a 
wnaethant dda i adgyfodiad bywyd, ond y rhai a wnaethant 
ddrwg i adgyfodiad barn ; " peth nad oedd dynoliaeth erioed, 
o honi ei hun, wedi meddwl na dychymygu am dano, ac na 
wnaethai byth. Yr hen lyfr sydd "yn gosod terfyn ar dy- 
wyllwch, ac yn chwilio allan bob perfleithrwydd ; hyd yn 
nod meini ty wyllwch a chysgod angeu \ " ie, un rhyfedd 
wyt ti, yr hen lyfr, "Rhyfedd yw dy dystiolaethau," "Dyfn- 
der mawr yw dy farnedigaethau," "Fel mynyddoedd cedyrn 
mae dy gyfiawnder," " Mawr iawn a gwerthfawr yw dy 
addewidion." "Haws yw i'r nef a'r ddaear fyned heibio, 
nac i un iod nac un tipyn o honot ti ballu ie, "Y nef a'r 
ddaear a ant heibio, ond dy eiriau di nid ant heibio ddim. J > 
Ni lwyddodd, ac ni lwydda, un "offeryn a luniwyd, nac 
a lunier i'th erbyn." Bu dyfais dynion a chythreuliaid ar 
eu heithaf drwy yr oesau yn llunio pob math o offerynau 
i'th erbyn, ond yn ofer; ti a wnaethost yn "euog bob tafod 
a gyfododd i'th erbyn mewn barn," ac a wnei eto. Daethost 
allan " yn gorchfygu ac i orchfygu," a thi a orchfygu eto, 
hyd oni syrth y gelyn olaf wrth dy draed : " Holl freninoedd 
y ddaear a'th glodforant pan glywant eiriau dy enau," a'r 
"holl genhedloedd a ymfendithiant ynot pan lenwir y ddaear 
a gwybodaeth yr iachawdwriaeth a ddatguddir ynot ti." Yn 



900 



Kohcleth. 



"dy oleuni di y gwelwn ni oleuni;" hebot, buasai afagddu 
dragwyddol yn gorchuddio y ddaear, a'i chyflwr mor ddi- 
obaith ag ufFern ei hun. Brysia, llwydda, " llanw'r ddaear 
fawr a'th ras." 

Wrth derfynu, goddefwch i mi ofyn, fy narllenwyr, Pa 
fodd y mae yr achos yn sefyll rhyngoch chwi a Llyfr yr 
Arglwydd? y mae efe genych, bob un o honoch gartref, 
yn ddiau; Pa faint o ddarllen a "cheisio allan" o hono 
sydd yn y tf a'r teulu ? Pa faint o barch ac ufudd-dod sydd 
yn cael eu talu i'w orchymynion a'i reolau? Y mae efe yn 
llefaru yn awdurdod ei awdwr wrth bawb yn y teulu — y 
gwj^r a'r gwragedd, y tad a'r fam a'r plant, meistriaid, meis- 
tresi, a gweinidogion — hona awdurdod i lywodraethu 
calonau, tymherau, geiriau, ac ymddygiadau pob un. 
Dengys " y ffordd dda," a dywed, " Dyma y ffordd, rhod- 
iwch ynddi, a chwi a gewch orphwysdra i'ch eneidiau." 

Eto; Cofiwn nad yw mynych ddarllen y llyfr, a thrysori 
ei eiriau yn y cof, a rhyw gydsynio difater mai Llyfr yr 
Arglwydd ydyw; rhyw gred farw, fel y dywed Paul fod 
Agrippa yn credu i'r proffwydi, y ffydd hono heb weithred- 
oedd y dywed Iago am dani mai "ffydd farw ydyw," ni 
wna y ffydd a J r broffes hono un lies i'r dyn ei hun nac i neb 
arall Mae y ffydd a ofyna y llyfr yn cynwys credu a'r 
galon, derbyn ei eiriau i'r galon, fel y genont ac y gwreidd- 
iont ynddi, y tyfont ac y dygont ffrwyth da, fel y dengys y 
Gwaredwr yn nameg yr hauwr. Onid oes llaweroedd yn 
ein gwlad yn proffesu ffydd yn ngair Duw, " Ac ar weith- 
redoedd yn ei wadu?" yn ddynion celwyddog, dichellgar, 
ac anonest yn eu masnach ; yn gwisgo proffes o grefydd fel 
"crys o rawn i dwyllo," yn tybied mai u elw yw duwioldeb?" 
(t Gweithredoedd meirwon" ydyw y ffrwythau gwenwynig a 
gynyrcha y ffydd farw hon. Y mae ffydd fywiol yn ngair y 
gwirionedd, o'r tu arall, yn dwyn "ffrwythau cyfiawnder, 



Llyfr Duw. 



201 



y rhai sydd trwy Iesu Grist, er gogoniant a moliant i Dduw;" 
yn puro y galon; yn bwrw ymaith gelwydd o'r genau, a 
dichell o'r yspryd; yn dwyn ei meddianwyr i "ddarpar 
pethau onest ger bron pob dyn," ac i ymgyrhaedd at "pa 
bethau bynag sydd wir, pa bethau bynag sydd onest, pa 
bethau bynag sydd gyfiawn, pa bethau bynag sydd bur, pa 
bethau bynag sydd hawddgar, pa bethau bynag sydd 
ganmoladwy," &c. (Phil. iv. 8.) ; y mae y ffydd sydd yn 
cyfiawnhau y pechadur gyda Duw, yn ei wneyd fel hyn yn 
gyfiawn tuag at ddynion. "Os gwyddoch .ei fod Ef yn 
gyfiawn, chwi a wyddoch fod pob un a'r sydd yn gwneu- 
thur cyfiawnder, wedi ei eni o hono Ef. Yr hwn sydd yn 
gwneuthur cyfiawnder sydd gyfiawn, megis y mae yntau 
yn gyfiawn." (loan ii. 29, a iii. 7.) 



v 



PREGETH XIII. 



CYSEGR DUW. 

"Gorsedd ogoneddus ddyrchafedig o'r dechreuad, yw He ein cysegr ni. 
O Arglwydd, gobaith Israel, y rhai oil a'th wrthodant a warad- 
wyddir, ysgrifenir yn y ddaear y rhai a giliant oddi wrtliyf, am 
iddynt adael yr Arglwydd, ffynon y dyfroedd byw." — Jerc?nia 
xvii. 12, 13. 

Fflachiad disymwth, fel tywyniad mellten ar feddwl y 
proffwyd sydd yma: digwyddiad hynod yn hanes meddwl 
dyn ydyw y cyfryw ymweliadau; nid oes un cyfrif i'w roddi 
am danynt yn ol un ddeddf adnabyddus a berthyn i'r 
meddwl ; y maent fel yn tori ar draws pob deddf, ac yn 
ddeddf iddynt eu hunain; yn bwrw ymaith bob peth oedd 
yn y meddwl ar y pryd, ac yn ei lwyr feddianu iddynt eu 
hunain, gan roddi cyfeiriad newydd i'w fyfyrdodau. Yn 
nghanol ei fyfyrdodau ar y mater oedd yn gorphwys benaf 
ar ei feddwl yn wastadol yr oedd Jeremia ar yr adeg hon; 
"Pechod Juda;" dyna oedd baich mawr ei fywyd, yr hwn a 
barai iddo ochain ac wylo beunydd o'i herwydd. " Pechod 
Juda." Nid oedd pechod ar y ddaear i'w gyffelybu a 
phechod Juda. Yr oedd Juda yn wahanol i'r cenhedloedd 
ereill, yr oedd ef yn pechu yn y goleuni; yr oedd cyfraith 
yr Arglwydd yn ei law ef; proffwydi Duw yn ei ddysgu a'i 
rybuddio; er hyny, yn ffordd y cenhedloedd ereill y mynai 
efe rodio, a myned ar ol eu heilunod, gan adael ei Dduw 



Cysegr Duw. 



203 



cyfamodol ei him. Geilw y proffwyd, neu yr Arglwydd 
trwyddo, "ar y nefoedd i synu ac ofni yn aruthrol" uwchben 
pechod Juda (Jer. ii. 9-13), fel pechod nad oedd ei gyffelyb 
i'w gael ar y ddaear. Y mae pechodau Cymru yn awr yn 
dwyn llawer o gyffelybrwydd i bechodau Juda gynt — 
pechodau yn erbyn goleuni a manteision gwybodaeth mwy 
a helaethach nac oedd Juda y pryd hwnw yn eu mwynhau. 

Fel yr oedd pechod Juda bob amser ger bron y proffwyd, 
y mae yntau yn ei ddal o hyd ger bron Juda, gan ei alw a'i 
gymell i edifarhau, a dychwelyd oddiwrth ei bechod, cyn i'r 
farn fygythiedig ddisgyn arno. Nodir ganddo yma luaws o 
bechodau ereill, heblaw ei eilun-addoliaeth, yr oedd Juda yn 
euog o honynt, megis cybydd-dod, trais, gorthrymu'r tlodion, 
trawswyro barn a chyfiawnder yn llysoedd y wlad. Dilyna 
y proffwyd yr afonydd llygredigaethau hyn i ffynonell eu 
tarddiad — y galon; "Y galon sydd fwy ei thwyll na dim, 
a drwg ddiobaith ydyw; pwy a'i hedwyn?" (Adn. 9.) Tra 
yr oedd efe fel hyn yn sefyll uwch ben y pydew du, dwfn, 
ac aruthrol hwn, dyma weledigaeth y cysegr yn ymagor o 
rlaen ei feddwl, ac megis yn taflu "pechod Juda," a'r cwbl 
allan o'r golwg, ac yn llenwi ei enaid ag edmygedd, gan 
ryfeddol ogoniant yr olygfa oedd o'i flaen, fel y mae yn tori 
allan yn iaith gref, gyffrous y testyn, gan ddywedyd, 
" Gorsedd ogoneddus, ddyrchafedig dr dechreuad yw lie ein 
cysegr nil" a thyr allan eto megis ffrwd ferwedig o fawl — 
" O Jehofa, gobaith Israel." 

Caf alw eich sylw yn 

I. At y gogoniant a roddodd yr Arglwydd ar ei 

GYSEGR, A GWEINIDOGAETH EI GYSEGR " ? R DECHREUAD." 

II. Yr hyn yw Duw, fel y mae yn dadguddio ei Hun 

YN NGWEINIDOGAETH EI GYSEGR I DDEILIAID Y WEINIDOG- 
AETH HONO — " GOBAITH ISRAEL." 

III. MAWR YNFYDRWYDD A THRUENI Y RHAI A WRTH- 



204 



Koheleth. 



ODANT AC A DDIYSTYRANT WEINIDOGAETH Y CYSEGR — "Y 
RHAI OLL A'TH WRTHODANT A WARADWYDDIR," &C. 

I. Y gogoniant a roddes Duw ar ei gysegr, a gweinidog- 
aeth y cysegr, dan bob goruchwyliaeth. Bu yr eglwys yn hir 
heb un cysegr i Dduw — "cysegr o waith Haw" ynddi; ond 
yr oedd hi o hyd, er hyny, o dan ryw fath-neu gilydd o 
oruchwyliad dwyfol a goruwchnaturiol. Dechreuodd gor- 
uchwyliaeth newydd yn hanes yr eglwys, a gwaith mawr 
prynedigaeth y byd, yn ngalwad Abraham i fyned allan o'i 
wlad (Gen. xii. 1-3). Gellid galw yr oruchwyliaeth hon 
yn oruchwyliaeth yr ymweliadau dwyfol, hwyrach. Am yr 
amgylchiad hwn yn hanes Abraham, dywed Stephan, " Duw 
y gogoniant a ymddangosodd i'n tad Abraham, pan oedd 
efe yn Mesopotamia, cyn iddo drigo yn Charan." (Act. 
vii. 2.) Ymddangosodd yr Arglwydd iddo amryw weithiau 
drachefn, wedi iddo fyned i wlad Canaan, a gwnaeth gyfamod 
ag Ef, gan ei gyfryngu, trwy 1^, i'w gadarnhau, a rhoddi 
addewid o had iddo yn yr hwn y bendithid holl genhedloedd 
y ddaear. Ymddangosodd i Isaac wedi hyny, gan sicrhau 
yr un cyfamod ac addewid iddo yntau; a thrachefn i Jacob 
amryw weithiau yr un modd. Yr oedd dadguddiadau o'r 
Prynwr mawr, a phrynedigaeth y byd trwyddo, yn nawsio 
allan yn yr holl ymweliadau dwyfol hyny, "Fel y delai 
bendith Abraham ar y cenhedloedd trwy Grist Iesu." 
(Gal. iii. 14.) Fel hyn yr oedd y cenhedloedd, yr holl gen- 
hedloedd, yn cael megis eu rhagfachu wrth drefn y bryn- 
edigaeth trwy Grist Iesu, yn y cyfamod a'r addewid i 
Abraham, Isaac, a Jacob; ac yn y commisiwn a roddodd 
Efe, Had Abraham, i'w ddisgyblion ar ei esgyniad i'r nef- 
oedd, daeth y fendith hono, yn ei holl gyflawnder, ar y cen- 
hedloedd, "Ewch, gan hyny, a dysgwch yr holl genhedl- 
oedd." (Matt, xxviii. 19.) "Ewch i'r holl fyd a phre- 
gethwch yr efengyl i bob creadur." (Marc xiv. 15.) 



Cysegr Duw. 



205 



Yn Jacob y mae goruchwyliaeth yr ymweliadau dwyfol 
yn terfynu; ond yn Moses, yn agos i ddau can mlynedd 
wedi marwolaeth Jacob, wele yr Hwn a ymddangosai i'r 
tadau o'r blaen, ar ffurf a gwedd ddynol, yn ymddangos 
iddo ef, ar wedd arall, yn y berth oedd yn llosgi gan dan, 
ond heb ei difa, yn Horeb. Yma dechreuai goruchwyliaeth 
newydd 9'r drefn ddwyfol, gwaith yr hon oedd gwaredu 
y genedl etholedig o gaethiwed yr Aifft, i'w dwyn i fedd- 
ianu y wlad addawedig iddynt yn y cyfamod a wnaethai 
Duw a'u tadau. Gallem alw hon yn oruchwyliaeth y ffon 9 
hwyrach; canys ffon Moses oedd y prif offeryn yn ngwein- 
yddiad ei gweinidogaeth. Troisid y ffon hono yn gyntaf 
yn sarff, a thrachefn yn ffon, fel yr oedd cyn hyny, ger Haw 
y berth yn Horeb; ac archai yr Arglwydd i Moses ei chy- 
meryd yn ei law, a myned at Pharaoh, a gorchymyn iddo 
ollwng ei bobl Ef o'u caethiwed ; ac os gwrthodai, parai i 
Moses roddi y ffon hono ar ei war. Dyma'r ffon a daraw- 
odd yr Aifft, a'r holl ryfeddodau mawrion hyny; a "wnaeth 
bethau rhyfedd yn nhir Ham; pethau ofnadwy wrth y 
Mor Coch; a ddrylliodd y creigiau yn yr anialwch." Ni 
allasai Pharaoh, a holl gadernid yr Aifft, nac afon, na mor 
yr Aifft, na chreigiau'r anialwch, sefyll o flaen y ffon 
ofnadwy hono. Aeth Moses yn falch o honi o'r diwedd, 
tarawodd y graig dair gwaith a hi yn Cades, yn lie ei 
dangos iddi, a llefaru wrthi, fel y gorchymynasai yr Ar- 
glwydd iddo; digiodd Duw, ac yno terfynodd goruchwyl- 
iaeth y ffon. 

Y nesaf, a'r benaf o'r holl oruchwyliaethau dwyfol, hyd 
hyny, ydyw yr un sydd i ddyfod dan ein sylw yn awr — 
Goruchwyliaeth y Cysegr. Taflodd gogoniant mwy rhagorol 
yr oruchwyliaeth hon yr holl oruchwyliaethau blaenorol i'r 
cysgod, " Gorsedd ogoneddus ddyrchafedig o'r dechreuad" 
ydoedd hon; ac i barhau yn ei gogoniant am oesau lawer. 



206 



Koheleth. 



i. Rhoddodd Jehofa fawredd a gogoniant arbenig ar 
gysegr yr hen gyfamod wrth roddi y portreiad o hono i ofal 
Moses i'w adeiladu. Cawn grynodeb o hanes adeiladaeth 
teml fawr y bydysawd, " Y nefoedd a'r ddaear, a'u holl 
luoedd hwynt," mewn un bennod fer yn nechreuad y llyfr 
sanctaidd, ond cymer un-ar-bymtheg o bennodau meithion 
(o Exodus xxv. i xli.) i gynwys hanes portreiad adeiladaeth 
a chysegriad y babell fechan hon, mewn cymhariaeth, yn 
nghyd a chysegriad Aaron a'i feibion i weini ger bron yr 
Arglwydd ynddi. Yr oedd yr adeiladaeth fechan hono, 
gan hyny, yn rhyw beth mawr yn ngolwg y Duw mawr 
ei Hun. Yr oedd ei chyfodiad hi yn ddechreuad cyfnod 
newydd yn hanes crefydd ac eglwys Dduw ar y ddaear; 
yn rhoddi ffurf a gwedd newydd ar wasanaeth ac addoliad 
Duw, ac yn dwyn allan ddadguddiad helaethach na dim a 
roddasid o'r blaen o'r dirgelwch cuddiedig yn Nuw cyn yr 
oesau am brynedigaeth y byd. 

Fel y crybwyllais o'r blaen, ni buasai gan y Duw mawr 
babell i breswylio ynddi gyda dyn ar y ddaear cyn hyn, ond 
ymddangosai ar achlysuron i'r patriarchiaid yn null dyn, ar 
wedd ddynol. Pan ddisgynodd Efe ar Fynydd Sinai i 
gyhoeddi ei danllyd gyfraith, "Galwodd yr Arglwydd Moses 
i ben y mynydd, a gorchymynodd iddo fyned i waered a 
rhybuddio'r bobl, rhag iddynt ruthro at yr Arglwydd i hyll- 
dremu, a chwympo llawer o honynt." Ymddangosai hyny i 
Moses fel peth afreidiol. "A dywedodd Moses wrth yr 
Arglwydd, Ni ddichon y bobl ddyfod i fynyi Fynydd Sinai, 
oblegid Ti a dystiolaethaist wrthym, gan ddywedyd, Gosod 
derfyn yn nghylch y mynydd, a sancteiddia ef. A'r Ar- 
glwydd a ddywedodd wrtho, Dos, cerdda i waered," &c 
(Exod. xix. 21-23.) Buasem ninau yn meddwl, fel Moses, 
nad oedd dim angen rhybuddio'r bobl i ochelyd rhuthro at y 
tan ysol, a'r llosgfeydd tragwyddol oedd wedi disgyn ar y 



Cysegr Duw. 



207 



mynydd, y buasai eu braw a'u dychryn yn ddigon i beri 
iddynt gadw draw, a cheisio dianc i rywle o olwg Sinai, pe 
y gallent; ond troai yr Arglwydd reswm Moses heibio drwy 
orchymyn iddo, gan ddywedyd, "Dos, cerdda i waeredP Y 
mae y byr hanes hwn yn nn o gilfachau yr ysgrythyr, He y 
mae gwirionedd mawr a phwysig megis yn guddiedig mewn 
awgrymiad; yr hyn a awgrymir yma ydyw, mai ynfydrwydd 
a rhyfyg o'r mwyaf ydyw i droseddwr euog anturio agoshau 
at ei Farnwr cyfiawn yn ffordd y ddeddf. Fel Deddfwr a 
Barnwr yr ymddangosai y Brenin mawr ar Sinai y pryd 
hwnw, a chynulleidfa o droseddwyr euog yn ngwyneb y gyf- 
raith yr oedd Efe yn awr yn ei chyhoeddi iddynt, oedd ger 
ei fron, a rhoddai ar ddeall iddynt nad oedd na chymod na 
chymundeb yn bosibl i fod rhyngddo Ef a hwythau yn y 
ffordd hono; ac mai marwolaeth sicr fyddai iddynt gynyg 
arni. Ystyr y gwaharddiad dan sylw, mewn geiriau ereill, 
ydyw, "Trwy weithredoedd y ddeddf ni chyfiawnheir un 
cnawd yn ei olwg Ef. 7 ' (Rhuf. iii. 20.) 

Fel hyn, yn y gwaharddiad a'r rhybudd bygythiol hwnw, 
cydgauodd y Deddfwr mawr dan bechod : dan farn a melldith 
deddf gyfiawn, yr holl gynulleidfa hono o droseddwyr euog 
a safent ger ei fron, a'r holl fyd euog yn gystal a hwythau ; 
ond ar yr un pryd, yr oedd yn eu cyd-gau i'r ffydd oedd i 
gael ei dadguddio yn mhen ychydig ddyddiau wedi hyny, 
yn y portreiad o'r cysegr a roddid i Moses yn y mynydd, 
ac yn ngweinidogaeth y cysegr hwnw. Yr oedd hwn yn 
ddirgelwch cuddiedig yn Nuw na wyddai Moses ddim am 
dano, hyd nes y dadguddiwyd ef iddo wedi i'r Deddfwr 
mawr gyhoeddi y deng air o ganol y tan ar ddydd y gy- 
manfa. Yr oedd y gorchymyn i Moses fyned i rybuddio y 
bobl na ryfygent fyned i fynu at Dduw i'r mynydd, a holl 
weinidogaeth y dydd ofnadwy hwnw, yn rhagbarotoad i 
ddwyn i mewn weinidogaeth fwy rhagorol — gweinidogaeth 



208 



Koheleth. 



y cysegr. "Hysbysodd ei ffyrdd i Moses" — ffordd ei gyf- 
iawnder fel Barnwr cyfiawn, a ffordd ei ras fel Duw trugarog; 
y gyntaf yn ngweinidogaeth rhoddiad y ddeddf, a'r olaf yn 
ngweinidogaeth y cysegr. Cauodd ddrws gobaith yn erbyn 
yr euog yn ngwyneb y ddeddf, ac agorodd ddrws " gobaith 
gwell " o'i flaen yn y cysegr. " Dy ffordd, o Dduw, sydd 
yn y cysegr," medd y Salmydd, sef ffordd ei ras a'i drugar- 
edd i ymgeleddu pechadur. Wedi gorchymyn i Moses ry- 
buddio y bobl na ddeuent i fynu ato Ef i'r mynydd, rhag 
eu difetha, Efe a ddywedodd, megis pan roddai y portreiad 
o'r cysegr iddo, " Er na all y bobl ddyfod i fynu ataf Fi," 
gallaf Fi ddyfod i waered atynt hwy. Gwna i mi babell 
a thrugareddfa, "A mi a gyfarfyddaf a'r euog yno, ac a'i 
bendithiaf." Felly, Efe a roddodd ogoniant mawr ragorol 
ar ei gysegr yn y dechreuad. 

2. Fe roddodd fawredd a gogoniant ar y cysegr hwnw, 
trwy ddyfod ei Hunan i breswylio ac aros ynddo. "Felly 
gorphenodd Moses y gwaith," medd yr hanes. " Yna cwmwl 
a orchuddiodd babell y cyfarfod; a gogoniant yr Arglwydd 
a lanwodd y tabernacl. Ac ni allai Moses fyned i babell y 
cyfarfod, am fod y cwmwl yn aros ami, a gogoniant yr Ar- 
glwydd yn Uenwi y tabernacl." (Exod. xi. 33-35.) 

Dydd mawr oedd hwnw yn Israel, pan oedd Moses yn 
codi y tabernacl, ac yn ei adolygu, gan ei gymharu i'r 
portreiad, ac yn teimlo yn ddedwydd yn ei feddwl wrth gael 
ei fod yn ateb yn gyflawn yn mhob peth i'r portreiad hwnw, 
wedi ei osod i fyny, pob peth yn ei le, " Ar y dydd cyntaf, 
o'r mis cyntaf, yn yr ail flwyddyn.wedi eu gwaredigaeth o'r 
Aifft," daeth Brenin Israel mewn cerbyd o oleuni disglaer, 
o ganol y tywyllwch oedd yn gorchuddio Mynydd Sinai, 
gan ddisgyn i lawr dros ei lechweddau yn ngolwg yr holl 
wersyll, a'r holl bobl yn syrthio ar eu hwynebau ac yn 
addoli, tra yr elai y cerbyd dwyfol yn mlaen i gyntedd y 



Cysegr Duw. 



209 



palas, a thrwy y cysegr nesaf allan i'r sanctaidd sancteidd- 
iolaf, lie y disgynodd o'r cerbyd, ac yr esgynodd i'w orsedd- 
fainc "ddyrchafedig a gogoneddus" — y drugareddfa rhwng- 
y cherubiaid, ac y dywedodd, " Dyma fy ngorphwysfa yn 
dragywydd ; yma y trigaf, canys chwenychais hi." (Salm 
cxxxii. 14.) 

" Dyma fy ngorpwysfa ; yma y trigaf yn dragywydd." 
"Yma, yn fy nghysegr, ar fy ngorseddfainc, y drugareddfa, 
i dderbyn aberth cymod, i fendithio trueiniaid a lluniaeth, 
i ddiwallu y tlodion a bara, i wisgo ei hoffeiriaid ag iachaw- 
dwriaeth, fel y byddo i'w saint ganu a gorfoleddu, ac y 
trigwyf yn moliant Israel." Mwy o ogoniant na hyn ar 
ei gysegr ni allasai yr Anfeidrol ei Hunan ei roddi ! " I 
weled dy nerth a'th ogoniant, fel y'th welais yn y cysegr," 
meddai y Salmydd. (Salm lxiii. 2.) Yr oedd ef yn g weled 
nerth a gogoniant Duw yn " y nefoedd a'r ffurfafen," ac yn 
canu yn ardderchog ar y gogoniant hwnw yn ami ; ond yn 
y cysegr yr oedd efe yn gweled nerth a gogoniant Duw yn 
benaf; "Allan o Sion, perffeithrwydd tegwch," yr oedd y 
gogoniant dwyfol yn tywynu ar ei enaid, nes y gwresogai 
ac yr enynai tan ynddo, a ferwai foliant allan o hono, megis 
yn yr ymadroddion hyny, a llawer o'u cyffelyb, " Yna yr af 
at allor Duw, at Dduw hyfrydwch fy ngorfoledd : canaf i ti 
ar y delyn, O Dduw, fy Nuw." (Salm xliii. 4.) 

3. Yn yr amddiffyn oedd ar yr holl ogoniant hefyd, 
rhoddodd Duw fawredd arbenig ar ei gysegr — y cwmwl 
goleu oedd yn ei amdoi, yn cysgodi drosto, y dydd, y llew- 
yrch tan fflamllyd y nos. Y cysegr hwnw oedd canolbwnc 
dyddordeb y nef a'r ddaear wedi iddo gael ei berfTeithio, ac 
i Dduw ddyfod i breswylio ynddo. Ar ol dyddiau goruch- 
wyliaeth y ffon, y cysegr a'r arch oedd pob peth Israel. Y 
cysegr a'r arch oedd eu harweinydd yn eu holl deithiau 
a'u symudiadau yn yr anialwch. Yr oedd arch cyfamod 

14 



210 



Koheleth. 



yr Arglwydd yn myned o'u blaen hwynt, i chwilio 
am orphwysfa iddynt — "A hefyd, pan gychwynai'r arch, 
Moses a ddywedai, Cyfod, Arglwydd, a gwasgarer dy elyn- 
ion, a ffbed dy gaseion o'th flaen di. A phan orphwysai hi, 
y dywedai efe, Dychwel, Arglwydd, at fyrddiwn miloedd 
Israel." (Num. x. 33-36.) Yr oedd y nefoedd a'r ddaear 
yn teimlo oddiwrth symudiadau y cysegr a'r arch. " Pan 
aethost, O Dduw, o flaen dy bobl, pan gerddaist fcrwy'r 
anialwch, y ddaear a grynodd, a'r nefoedd a ddiferasant o 
flaen Duw, sef Duw Israel." (Salm lxviii. 7, 8.) Ac medd 
y Salmydd yn mhellach, " Teyrnasoedd y ddaear, cenwch i 
Dduw; canmolwch yr Arglwydd. Yr hwn a ferchyg ar 
nef y nefoedd, y rhai oedd erioed : wele Efe yn anfon ei lef, 
a hono yn lief nerthol. Rhoddwch i Dduw gadernid: ei 
oruchelder sydd ar Israel, a'i nerth yn yr wybrenau." Ond, 
" Ofnadwy wyt, O Dduw, o'th gysegr : Duw Israel yw Efe 
sydd yn rhoddi nerth a chadernid i'r bobl. Bendigedig 
fyddo Duw." (Ib adn. 32-35.) 

Rhoddodd Duw Israel ogoniant ar ei gysegr ac arch ei 
gyfamod, yn ngolwg yr holl wersyll, ac yn ngolwg y 
Canaaneaid hefyd : Pan ddaeth y genedl i lan yr Iorddonen, 
yr oedd yr arch ar ysgwyddau y Lefiaid, yn myned o'i blaen 
i gwr y dyfroedd, a phan ddisgynodd ei chysgod hi ar yr 
afon, teimlodd yr hen Iorddonen rywbeth na phrofasai 
erioed o'r blaen; holltodd ac ymwahanodd ei dyfroedd, 
troes un ran o honi yn ei ol tua lie ei tharddiad, a 
phrysurai y rhan arall yn ei flaen tua'r mor. Beth a welaist 
ti, hen Iorddonen? Pa ham y troaist yn ol heddyw, peth 
na wnaethost erioed o'r blaen? Gweled Arch Duw Israel 
a wnaethai'r afon. Yr oedd holl natur yn talu gwarogaeth 
i fawrhydi yr arch. Dyna gaerau Jericho, yn fuan ar ol 
hyny, yn syrthio i lawr i'r ddaear ger ei bron. Wedi i 
feibion annuwiol Eli ddigio Duw, drwy halogi ei gysegr yn 



Cysegr Duw. 



Shilo, ac iddo roddi Israel yn Haw y Philistiaid, ac iddynt 
ddal a dwyn yr arch yn fuddugoliaethus adref o'r frwydr — 
" Y gogoniant a ymadawodd o Israel." Dyna y diwrnod 
tywyllaf a welsai Israel erioed, a diwrnod llawenydd penaf 
y Philistiaid, gan y tybient fod Dagon, eu duw hwy, wedi 
llwyr orchfygu Duw Israel. Dodasant yr arch wrth draed 
Dagon, eu duw, yn ei deml yn Ashdod y noson hono, ac 
" Yna," medd y Salmydd, " deffrodd yr Arglwydd fel un o 
gysgu, fel cadarn yn bloeddio gwedi gwin." (Salm lxxviii. 
65.) Agorodd ei lygad ar Dagon, a chwympodd y ddelw 
ar ei hwyneb ger bron yr arch. Gosododd offeiriaid Dagon 
ef drachefn yn ei le y boreu dranoeth, gan ei hoelio yno, 
fel na syflai; ond och ! erbyn y boreu nesaf, yr oedd golwg 
druenus ar Dagon, " Wedi syrthio i lawr ar ei wyneb ger 
bron arch yr Arglwydd, a phen Dagon, a dwy gledr ei 
ddwylaw, oedd wedi tori ar y trothwy; corff Dagon yn 
unig a adawyd iddo." (Sam. v. 4.) A dyna arch Duw 
Israel wedi ei ddryllio a'i andwyo ef druan am byth ! "Ac 
Efe a darawodd ei elynion (y Philistiaid) o'r tu ol; rhoddes 
iddynt warth tragwyddol." Rhyddhaodd arch Duw ei hun 
o ddwylaw y Philistiaid yn fuan. Yr oedd pethau ofnadwy 
yn ei chanlyn yn mhob man lie yr elai, fel yr oedd y gelyn- 
ion fuasent yn gorfoleddu wrth ei derbyn i'w gwlad, a gwaedd 
eu dychryn rhagddi, yn dyrchafu hyd y nefoedd, ac am ei 
hanfon yn ol i dir Israel. Gadawodd ei choffadwriaeth ar 
ei hoi yn nhir y Philistiaid am byth. Ond heb ymhelaethu, 
fel yna y rhoddes y Duw mawr ogoniant ar ei gysegr a'i arch 
o'r dechreuad, yn yr holl bethau mawrion ac ofnadwy oedd 
yn canlyn ei holl symudiadau — goruchwyliaethau yr oedd 
yr holl genedloedd cylchynol, yn gystal ag Israel, yn 
teimlo oddiwrthynt. 

4. Y pethau mawrion tragwyddol yr oedd y cysegr a'r 
arch yn eu portreiadu oedd dirgelwch ac enaid y gogoniant 



212 



Koheleth. 



hwnw — "Cysgodau y daionus bethau a fyddent, ac nid 
gwir ddelw y pethau hyny oeddynt." (Heb. x. i.) A dyna 
lie mae y rheswm am fanyldra mawr y portreiad o'r cysegr 
a roddwyd i Moses ar y mynydd, a'r gorchymyn caeth a 
roddwyd iddo i ofalu gwneyd y cwbl yn ol y portreiad 
hwnw; heb roddi dim ato, na thynu dim oddiwrtho, na 
chyfnewid dim arno. Yr oedd pob astell a hoel, pob dod- 
refnyn, pob mortais, pob cnap a phomgranad, pob peth 
ynddo, yn cynrychioli yn ffigyrol ryw idea yn y drefn 
dragwyddol o ras yn Nghrist Iesu; felly nid oedd dim 
o'r dynol i fod yn y cysegr — dwyfol oedd y cwbl, fel 
yr oedd y drefn o ras a arfaethasai Efe ynddo ei Hun, 
cyn bod y byd, yn ol boddlonrwydd ei ewyllys Ef, a 
bortreiadid ynddo. Felly y dywed yr apostol am dano. 
(Heb. ix. 1-9). 

5. Yn nghysegr y cyfamod newydd — "y gwir gysegr" — 
y mae cysegr yr hen gyfamod yn diflanu o'r golwg am 
byth; a'r pethau nefol a thragwyddol a gysgodid ac a bor- 
treiedid yn hwnw, yn dyfod yn sylweddau — yn "wir ddelw" 
— y pethau hyny. Yn hwn, y pethau nefol eu hunain 
ydynt. Y mae hwn a'i weinidogaeth i aros yn ddigyfnewid 
byth — "Ac os bu yr hyn a ddileid yn ogoneddus, mwy o 
lawer y bydd yr hyn sydd yn aros yn ogoneddus, canys 
hefyd ni ogoneddwyd yr hyn a ogoneddwyd yn y rhan hon, 
o herwydd y gogoniant tra rhagorol." (2 Cor. iii. 10, 11.) 
Dydd y Pentecost oedd dydd mawr cysegriad goruchwyl- 
iaeth cysegr y cyfamod newydd, a gwnaed "rhyfeddodau 
yn y nefoedd uchod, ac arwyddion ar y ddaear isod." 
(Act. ii. 19.) Nerthoedd y ddwy yn cael eu hysgwyd i 
roddi gogoniant yn y dechreuad, ar y cysegr, yn ngwydd 
yr luddewon, " a gwyr bucheddol o bob cenedl dan y nef," 
oedd yn bresenol yn Jerusalem ar y pryd; a phawb yn 
synu, ac yn gofyn, "Beth a all hyn fod?" (Ib. adn. 5 a 12.) 



Cysegr Duw. 



213 



Wedi hyn, dyna weinidogion y cysegr — yr apostolion — yn 
cymeryd arch y cyfamod newydd megis ar eu hysgwyddau, 
ac yn troi allan i'r holl fyd, yn ol y commisiwn a gawsent — 
"A Duw hefyd yn cyd-dystiolaethu trwy arwyddion a rhy- 
feddodau, ac amryw nerthoedd a doniau yr Yspryd Glan, 
yn ol ei ewyllys ei Hun." (Heb. ii. 4.) Oedd, yr oedd 
nerthoedd a rhyfeddodau yn canlyn holl symudiadau arch 
y cyfamod newydd, sef gweinidogaeth yr efengyl, megis y 
buasai gyda chysegr ac arch yr hen gyfamod, ac yn rhoddi 
gogoniant mwy rhagorol arni hefyd. Syrthiai cestyll an- 
nuwioldeb y gwledydd yn mhob man i lawr o'i blaen, megis 
y syrthiasai caerau Jericho o flaen yr hen arch. Syrthiai 
eilunod y cenhedloedd drwy'r gwledydd yn ddrylliau ger ei 
bron, fel y cwympasai Dagon ger bron hono — "Canys arfau 
ein milwriaeth ni nid ydynt gnawdol, ond nerthol trwy 
Dduw, i fwrw cestyll i'r llawr (medd yr apostol), gan fwrw 
dychymygion i lawr, a phob uchder a'r sydd yn ymgodi yn 
erbyn gwybodaeth Duw, a chan gaethiwo pob meddwl i 
ufudd-dod Crist." (2 Cor. x. 4, 5.) 

II. Yr hyn yw Duw^fel y mae yn dadguddio ei Hun yn 
ngweinidogaeth ei gysegr i ddeiliaid y weinidogaeth hono — 
" Gobaith Israel" 1. Felly yr oedd i Israel dan yr hen gy- 
famod. Os edrychent i Sinai, dan weinidogaeth " dydd y 
gymanfa," mynydd yn cael ei amgylchynu a chwmwl a 
thymestl, a than a mellt a tharanau, a sain udgorn a lief 
geiriau — "Gweinidogaeth angeu a damnedigaeth" y geilw 
yr apostol hi (2 Cor. iii. 7-9) — nid oedd un wreichionen o 
obaith yn pelydru ar gyflwr y gynulleidfa euog o'r weinid- 
ogaeth hono; barnwr cyfiawn ar orsedd cyfiawnder oedd 
yn llefaru yno, a'i fys Ef ysgrifenodd eiriau ei danllyd gyf- 
raith ar y llechau, a lladd yr euog a marwolaeth dragwyddol 
yr oedd pob llythyren o honi hi; ond, wele yn y cysegr 
obaith yn cael ei osod flaen y gwersyll ; y Deddfwr a'r 



214 



Koheleth. 



Barnwr mawr ei Hun yn dyfod i'w gysegr, yn nghanol y 
gwersyll, dan yr enw newydd a ddatguddiasai i Moses pan 
oedd efe yn agen y graig ar y mynydd, sef yr enw "Duw 
Trugarog a Graslawn." Yr oedd y cysegr, a phob peth 
a berthynai iddo, yn gosod gobaith o flaen yr euog— yr 
allor a'r aberth, yr archoffeiriad a'r gwaed, yr arch a'r dru- 
gareddfa, oil yn cyd-bregethu gobaith bywyd a heddwch i'r 
truan condemniedig. Pan elai yn gyfyng a gwasgedig 
arnynt dan geryddon Duw am eu hanwireddau, y cysegr 
oedd yr unig fan i droi am ymwared : " Os pechant i'th 
erbyn, (canys nid oes dyn ni phecha,) a diglloni o honot i'w 
herbyn hwynt, a'u rhoddi o flaen eu gelynion, ac iddynt eu 
caethgludo yn gaethion i wlad bell neu agos ; os dychwelant 
at eu calon, yn y wlad y caethgludwyd hwynt iddi, gan 
ddywedyd, pechasom, troseddasom, a gwnaethom yn an- 
nuwiol. Os dychwelant atat ti a'u holl galon, ac a'u holl 
enaid yn ngwlad eu caethiwed, lie y caethgludasant hwynt, 
a gweddio tu a'u gwlad a roddaist i'w tadau hwynt, a'r 
ddinas a ddetholaist, a'r ty a adeiledais i'th enw di : yna 
gwrando di o'r nefoedd, o fangre dy breswylfod, eu gweddi 
hwynt a'u deisyfiadau, a gwna farn iddynt, a maddeu i'th 
bobl a bechasant i'th erbyn. Yn awr, O fy Nuw, bydded 
atolwg dy lygaid yn agored, a'th glustiau yn ymwrando a'r 
weddi a wneir tua'r He yma." (2 Cron. vi. 36-40.) Y cysegr, 
a Duw yn preswylio ar ei "Orsedd ogoneddus" ynddo, 
oedd " gobaith Israel" am nawdd, a diogelwch, ac ym- 
wared, a phob bendith dymhorol ac ysprydol. 

2. Felly yr un modd yn yr efengyl, cysegr y cyfamod 
newydd, y mae gobaith, a " gobaith gwell," "gobaith 
bywiol," "gobaith da trwy ras," "gobaith gwynfydedig," yn 
cael ei osod o'n blaen ni : " Duw yn Nghrist yn cymodi y 
byd ag Ef ei hun, heb gyfrif iddynt eu pechodau " (2 Cor. 
v. 19), "Trwy obaith y'n hiachawyd." (Rhuf. viii. 24.) Y 



Cysegr Duw. 



peth cyntaf oil er iachau a dychwelyd enaid argyhoeddedig, 
wedi iddo golli y gobaith gau, twyllodrus, oedd ganddo o'r 
blaen, ydyw cenedlu gobaith newydd — "gobaith ni chywil- 
yddia" — ynddo; a hwnw esyd yr efengyl o'i flaen ef : "Yr 
Arglwydd Iesu ein gobaith" (i Tim. ii. i), sylwedd mawr 
y cysegr a'r drugareddfa dan yr hen gyfamod. Y mae 
defnydd gobaith i bechadur am ei fywyd yn holl ffeithiau 
ac athrawiaethau yr efengyl, ond eu hiawn ddeall ; nid oes 
ynddi ddim i darfu a digaloni yr enaid edifeiriol, ond pob 
peth yn anogaethol iddo i ffoi i gymeryd gafael yn y gobaith 
a esyd hi o'i flaen, " Fel trwy ddau beth dianwadal, (sef ei 
addewid a'i lw,) yn y rhai yr oedd yn anmhosibl i Dduw 
fod yn gelwyddog, y gallem ni gael cysur cryf, y rhai a ffoi- 
som i gymeryd gafael yn y gobaith a osodwyd o'n blaen. 
Yr hwn sydd genym ni megis angor yr enaid, yn ddiogel ac 
yn sicr, ac yn myned i mewn at yr hyn sydd o'r tu fewn i'r 
lien ; i'r man yr aeth y rhagflaenor drosom ni, sef Iesu, yr 
hwn a wnaethpwyd yn Archoffeiriad yn dragwyddol, yn.ol 
urdd Melchisedec." (Heb. vi. 18-20.) 

III. Mawr ynfydrwydd a thrueni y rhai a wrthodant ac a 
ddiy sty rant weinidogaeth y cysegr. " Y rhai oil cUth wrthod- 
ant a waradwyddir" &c. Achwyna Duw yn drwm ar 
Israel a Juda yn ei air, lawer o weithiau, o herwydd eu 
pechod hwn, y mwyaf ynfyd ac ysgeler o'u holl bechodau. 

1. Halogent a diystyrent gysegr Duw drwy esgeuluso a diys- 
tyru ei wasanaeth. Pan anfonodd Hesecia, brenin Juda, 
redegwyr i gyhoeddi drwy holl Israel, a'u gwahodd i ddyfod 
i gynal Pasg i'r Arglwydd yn Jerusalem, gan ddywedyd, "O, 
meibion Israel, dychwelwch at Arglwydd Dduw Abraham, 
Isaac, ac Israel ; ac na chaledwch eich gwar, fel eich tadau, 
rhoddwch law i'r Arglwydd, a deuwch i'w gysegr a gysegrodd 
Efe yn dragywydd, a gwasanaethwch yr Arglwydd eich 
Duw, &c. Felly y rhedegwyr a aethant o ddinas i ddinas, 



2l6 



Koheleth. 



trwy wlad Ephraim a Manasse, hyd Zabulon ; ond hwy a 
wawdiasani, ac du gwatwa?'asant hwy. (2 Cron. xxx. 5-10.) 

2. Drwy ymddangos ger bron Duw yn ei gysegr fel 
ei addolwyr, pan ar yr un pryd yr oeddynt yn ymdroi yn y 
pechodau mwyaf ysgeler a gwaradwyddus. "Ai yn lladrata, 
yn lladd, ac yn godinebu, a thyngu anudon, ac arogl-darthu 
i Baal, a rhodio ar ol duwiau dieithr, y rhai nid adwaenoch, 
y deuwch ac y sefwch ger fy mron yn y ty hwn, ar yr hwn 
y gelwir fy enw arno, ac y dywedwch, Rhyddhawyd ni i 
wneuthur y ffieidd-dra hyn oil ? Ai yn lloches lladron yr 
aeth y ty yma, ar yr hwn y gelwir fy enw i, ger bron eich 
Uygaid ? Wele, minau a welais hyn, medd yr Arglwydd." 
(Jer. vii. 9-1 r.) Rhagorodd dau o freninoedd Juda, Ahas a 
Manasse, ar y lleill yn eu hyfdra rhyfygus yn halogi cysegr 
Duw, y cyntaf drwy "ddarnio llestri ty Dduw, a chau drysau 
y tf } a gwneyd iddo allorau yn mhob congl yn Jerusalem. 
Ac yn mhob dinas yn Juda y gwnaeth efe uchelfeydd i 
arogldarthu i dduwiau dieithr, ac a ddigllonodd Arglwydd 
Dduw ei dadau," (2 Cron. xxviii. 24, 25,) a'r olaf, Manasse, 
eto yn waeth, "Canys efe a adeiladodd drachefn yr uchel- 
feydd, y rhai a ddinystriasai Hesecia ei dad ef, ac a gyfododd 
allorau i Baalim, ac a wnaeth lwyni, ac a addolodd holl lu 
y nefoedd, ac a'u gwasanaethodd hwynt. Adeiladodd hefyd 
allorau yn nhy yr Arglwydd, am yr hwn y dywedasai yr 
Arglwydd, Yn Jerusalem y bydd fy enw i yn dragywydd. 
Ac efe a adeiladodd allorau i holl lu y nefoedd yn nau gyn- 
tedd tf yr Arglwydd. Ac efe a osododd y ddelw gerfiedig 
(y ddelw a wnelsai efe) yn nhy Dduw, am yr hwn y dywed- 
asai Duw wrth Dafydd, ac wrth Solomon ei fab, yn y ty 
hwn, ac yn Jerusalem, yr hon a ddewisais i o holl lwythau 
Israel, y gosodaf fy enw yn dragywydd." (2 Cron. xxxiii. 
3-7.) Ymostyngodd Manasse yn "ddirfawr ger bron yr 
Arglwydd " wedi hyny, y mae yn wir, a gwnaeth ei oreu i 



Cysegr Duw. 



217 



ddadwneyd y drwg a wnaethai, ond yn rhy ddiweddar i atal 
barn Duw ar y wlad. Gadawodd gogoniant yr Arglwydd 
y cysegr, bwriodd Juda ymaith o'i olwg, "Oherwydd Manasse, 
mab Hesecia, brenin Juda, am yr hyn a wnaeth efe yn 
Jerusalem." (Jer. xv. 4.) Ad-goffeir pechodau Manasse 
lawer gwaith, fel yr achos paham y digiodd Duw, ac y bwr- 
iodd Juda allan o'i olwg, fel y bwriasai Israel cyn hyny o 
achos pechodau Jeroboam mab Nebat, er i Manasse ei hun 
ymostwng ac edifarhau, a chael maddeuant. Ni allasai ef, 
na Josia dduwiol chwaith, droi yn ol y cenllif o lygredig- 
aethau yr agorasai efe y llif-ddorau i'w gollwng ar y wlad. 
Yr oedd pob dosbarth o'r bobl wedi cydymollwng i bob 
rhusedd a drygioni. " Holl dywysogion, yr offeiriaid hefyd, 
a'r bobl, a chwanegasant gam-fucheddu, yn ol holl ffieidd- 
dra y cenhedloeddy a hwy a halogasant dy yr Arglwydd, yr 
hwn a sancteiddiasai Efe yn Jerusalem. Am hyny, Ar- 
glwydd Dduw eu tadau a anfonodd atynt, trwy law ei 
genadau, gan fore-godi ac anfon, am ei fod Ef yn tosturio 
wrth ei bobl, ac wrth ei breswylfod. Ond yr oeddynt hwy 
yn gwatwar cenadau Duw, ac yn tremygu ei eiria«u Ef, ac 
yn gwawdio ei broffwydi Ef; nes cyfodi o ddigofaint yr 
Arglwydd yn erbyn ei bobl, fel nad oedd iachad." (2 Cron. 
xxxvi. 14-16.) Gwrthod eu Duw, halogi ei gysegr Ef, trem- 
ygu ei eiriau, a gwawdio ei broffwydi, a barodd, o'r diwedd, 
i ddigofaint yr Arglwydd gyfodi yn erbyn y bobl hyny, "fel 
nad oedd iachad," ac y daeth yr holl aflwydd a'r dinystr 
hir-fygythiedig arnynt hwy a'u dinas a'u teml. " Y pethau 
hyn oil a ddigwyddasant yn siamplau iddynt hwy, ac a ys- 
grifenwyd yn rhybudd i ninau, ar y rhai y daeth terfynau 
yr oesoedd." (1 Cor. x. 11.) " Yn rhybudd i ni." Y mae 
a wnelo y pethau hyn a ni, a ninau a hwythau, a llawer iawn 
mwy nag ydym yn feddwl ac nac ydym yn ei wneyd o 
honynt. Y mae cysegr Duw — a chysegr gwell a pherffeith- 



2l8 



Koheleth. 



iach na'r " cysegr bydol " hwnw genym ni — yn cynwys nid 
"cysgodau o'r daionus bethau" fel hwnw, ond "y pethau 
nefol " eu hunain, ac os oedd diystyru a halogi cysegr Duw 
dan yr hen gyfamod yn bechod mor fawr yn ei olwg Ef, ac 
yn dwyn cospedigaeth mor fawr ar yr halogwyr, "Pa fodd 
y diangwn ni, os esgeuluswn iachawdwriaeth gymaint?" 
(Heb. ii. 3), a "Pa faint mwy cospedigaeth, debygech chwi, 
y bernir haeddu o'r hwn a fathrodd Fab Duw, ac a farnodd 
yn aflan waed y cyfamod, trwy yr hwn y sancteiddiwyd ef, 
ac a ddifenwodd Yspryd y gras?" (Heb. x. 29.) Ai onid 
oes yn ein mysg ninau, yn Nghymru, laweroedd o esgeulus- 
wyr cysegr ac ordinhadau Duw ? Oes, lawer eto i'w cael 
ynddi, pe eid i chwilio, nad ydynt byth yn dyfod i swn 
gweinidogaeth y gair, a llawer o'r rhai sydd yn mynychu 
dyfod i ymarfer ag ordinhadau yr efengyl ar adegau neill- 
duol, eto yn esgeuluswyr ymarferol yr un pryd ; ni welir 
hwynt ond anfynych yn eu lie ar fore dydd Duw yn ei 
gysegr ; anaml iawn y gwelir mwg yr aberth boreuol yn codi 
oddiar eu hallor hwy; ond dodant aberth cloff ac anafus 
yn yr hwyr, wedi aberthu goreuon y dydd i'r cnawd a'i 
flysiau ef. Ac yn mhellach, onid oes llawer i'w cael yn ein 
mysg fel y rhai hyny yr achwyna Duw arnynt trwy Jeremia 
— dynion yn byw ac yn ymdroi yn y pechodau ffieiddiaf ar 
hyd yr wythnos, yn dwyllwyr a chelwyddwyr, yn feddwon a 
phuteinwyr, yn dyfod ac yn sefyll ger bron Duw yn ei 
ar y Sabboth ; ie, yn nesau at ei fwrdd i gyfranogi o'r Swper 
Sanctaidd? Wrth grefyddwyr o'r fath yma, dywed yr 
apostol, " Ni ellwch yfed o phiol yr Arglwydd a phiol y 
cythreuliaid. Ni ellwch fod yn gyfranogion o fwrdd yr Ar- 
glwydd, a bord y cythreuliaid." (1 Cor. x. 21.) Ydyw, yn 
ddiau, y mae y pethau yr achwynid o'u herwydd ar Israel a 
Juda, yn eu perthynas a chysegr Duw gynt — y pethau yr 
enynodd digofaint Duw yn eu herbyn hwynt, ac y gadaw- 



Cysegr Duw. 



219 



odd Efe ei gysegr, ac y bwriodd hwythau allan o'i olwg o'u 
plegid — i'w cael eto yn ein hamser ninau. "A'r pethau 
hyny, ynddynt hwy, a wnaed yn siamplau i ni, fel na 
chwenychem ddrygioni, megis ag y chwenychasant hwy." 
(1 Cor. x. 6.) 

Dyna y pechod a osodir yn ein testyn ar gyfer yr "'orsedd 
ogoneddus a dyrchafedig o'r dechreuad," ac yn ngoleuni yr 
"orsedd ogoneddus a dyrchafedig" hono y mae yn ddu ac 
ofnadwy iawn. Ar yr orsedd hono, yn y cysegr, y dad- 
guddiodd y Duw mawr fwyaf o'i gariad, a'i ras, a'i ddaioni, 
a ddadguddiodd erioed; ac yn ei waith yn diystyru yr 
orsedd hono, yn dibrisio ac yn halogi cysegr Duw, y mae 
gwaethaf dyn yntau yn dyfod i'r golwg. Yr oedd eilun- 
addoliaeth Israel gyda'r llo aur o fiaen Sinai, wrth droed 
gorsedd cyfiawnder y Brenin mawr, yn gampwaith o ddryg- 
ioni; ond yr oedd eu gwaith yn diystyru gorseddfainc ei 
ras yn y cysegr yn fwy ysgeler na hwnw. O holl bechodau 
ein gwlad ninau, y penaf oil yw hwn — gwrthod a dibrisio 
cynygiadau gras Duw yn yr efengyl, a halogi ei bethau 
sanctaidd Ef; ac eto, dyma y pechod y meddylia dynion 
leiaf o hono, ac y cywilyddiant ac y gofidiant leiaf o'i 
herwydd o'r un o'u pechodau. Y mae miloedd o wranda- 
wyr efengyl yn Nghymru yn treulio blynyddoedd eu bywyd 
dan wrando yn unig, ac yn ddiystyr ganddynt yn myned 
un i'w faes, ac arall i'w fasnach, yn eithaf tawel; ond y mae 
" Gwr y ty yn digioT O! ai nid oes achos i ofni ei fod ar 
"dyngu yn ei lid," na chair! llawer o hen wrandawyr Cymru 
"brofi o'i swper Ef." Beth pe rhifid gwrthgilwyr Cymru? 
Dynion a fuont unwaith yn gyhoeddus gyda chrefydd, ac 
yn ymwneyd a phethau sanctaidd cysegr Duw, ond a gilias- 
ant yn ol, a adawsant "ffynon y dyfroedd byw," ag ydynt yn 
ymdroi yn mhydewau ffieiddiaf anwiredd a phechod, byddai 
y nifer yn liu mawr iawn ! 



220 



Koheleth. 



Ond beth fydd y canlyniad? Beth fydd y diwedd? 
Dyma yr ateb a rydd y testyn, " Y rhai oil a'th wrthodant a 
waradwyddir. Ysgrifenir yn y ddaear y rhai a giliant oddi- 
wrthyf, am iddynt adael yr Arglwydd, ffynon y dyfroedd 
byw." Ond beth yw cynwysiad y fath ymadroddion? 
Hawdd yw gofyn y cwestiwn, ond pwy a ddichon ei ateb? 
"Canys os o'n gwirfodd y pechwn, wedi derbyn gwybodaeth 
y gwirionedd, nid oes aberth dros bechodau wedi ei adael 
mwyach; eithr rhyw ddisgwyl ofnadwy am farnedigaeth, 
ac angerdd tan, yr hwn a ddifa y gwrthwynebwyr." (Heb. 
x. 26, 27.) "Ysgrifenir yn y ddaear," bydd eu henwau a'u 
coffadwriaethau dan draed, yn cael eu mathru gan ddyn- 
ion. Buasai eu henwau yn llyfr y bywyd yn y cysegr. Yr 
oedd bywyd — " Ffynon y dyfroedd byw" — yn agored yno 
o'u blaen, a hwythau yn cael eu gwahodd i yfed bywyd o 
honi, ond ni fynent — gwrthodasant bob cynygiad a gwa- 
hoddiad; dilewyd eu henwau o lyfr y bywyd yn y cysegr, 
yn y ddaear i bydru byth y mae eu henwau yn ysgrif- 
enedig bellach ; " Ac felly (medd y Pregethwr) mi a welais 
gladdu y rhai annuwiol, y rhai a ddaethant ac a aethant o 
le y Sanctaidd; a hwy a ebargofiwyd yn y ddinas lie y 
gwnaethent felly." (Preg. viii. 10.) Wei, fy narllenwyr, 
gwrandewch beth a ddywed yr Arglwydd — fel y dywedai 
Efe wrth Israel gynt y dywed wrthym ninau — " Perchwch 
fy nghysegr, yr Arglwydd ydwyf Fi." (Lef. xix. 30.) 
Perchwch ef drwy ymddangos ger bron yr Arglwydd ynddo 
"gyda gwylder a pharchedig ofn;" drwy werthfawrogi ei 
ordinhadau, heb eu hesgeuluso, "fel y mae arfer rhai," a 
thrwy fucheddu yn deilwng o'ch rhagorfreintiau. 

Wrth y rhai sydd yn aros oddiallan, yn y cynteddau 
megis, dywedwn yn ngeiriau Hesecia wrth wyr Israel, y rhai 
a goffawyd o'r blaen — "Ac yn awr, na chaledwch eich 
gwar, fel eich tadau; rhoddwch law i'r Arglwydd, a deuwch 



Cysegr Duw. 



221 



i'w gysegr a gysegrodd Efe yn dragywydd, a gwasanaeth- 
wch yr Arglwydd." Y mae pyrth y cysegr yn agored i 
chwi; y mae Haw Duw oddiar y drugareddfa yn estynedig 
tuag atoch am gymod— rhoddwch chwithau law Pr Ar- 
glwydd. Amen. 



RHAGLUNIAETH DUW. 



RHAGDRAITH. 

Cynygir yma rai nodiadau ar Ragluniaeth y Goruchaf, fel 
Rhagdraith i'r Bregeth ganlynol ar y pwnc. 

Wrth Ragluniaeth Duw golygir, Arolygiaeth a goruwch- 
lywodraeth wastadol y Brenin mawr ar holl amgylchiadau 
ei greadigaeth a'i greaduriaid yn gyffredinol, er dwyn i ben, 
a chyflawni ynddynt a thrwyddynt, ei holl amcanion gogon- 
eddus yn eu creadigaeth. Fel Creawdwr pob peth, a phawb 
oil, y mae ganddo Ef, nid yn unig hawl i drefnu a llywodr- 
aethu y cyfan, ond, heblaw hyny, y mae Efe dan rwymed- 
igaeth i wneyd — rhwymedigaeth i ogoniant ei enw mawr ei 
Hun yn gyntaf ac yn benaf oil; canys ni allasai fod yn 
gyson ag urddas ac anrhydedd Bod Anfeidrol ddoeth i 
ddwyn i fodoliaeth gyfansawdd o fydoedd a chreaduriaid, 
a throi ei gefn arnynt, a'u gadael i ddigwyddo iddynt fel y 
damweiniai, heb fod ganddo Ef ddim a wnelai a hwynt, 
na chyfrif o honynt; rhaid y buasai hyny yn ddinystriol i 
hunan-barch y Bod tragwyddol. Ni allasai Efe fod dan 
rwymedigaeth i greu dim oil, na neb oil. Dybynai y creu 
yn gwbl ar foddlonrwydd ei ewyllys ei Hun — gwneyd neu 
beidio gwneyd; ond gan iddo ewyllysio creu, y mae Efe 
dan rwymedigaeth iddo ei Hun, fel creawdwr, ac i'r fodol- 
iaeth a greasai, fod iddo wylio a gofalu am, a llywodraethu 
holl amgylchiadau y pethau a'r personau a ddygasai Efe i 
fodoliaeth. 

Athrawiaeth rhai o'r hen ddoethion paganaidd am gyn- 



Rhagluniaeth Duw. 



223 



tefigaeth y bydysawd oedd, fod mater — y defnyddiau — yn 
anghreedig; hyny yw, bod eu hanfodaeth yn dragwyddol 
annechreuol; a dyna oedd cred anffyddwyr deistaidd hen a 
diweddar, gan mwyaf (am y gwrth-dduwiaid — atheistiaid — 
y maent hwy allan o'r cwestiwn, ac nid oes a wnelom a 
hwynt). Dangosodd rhai athronwyr ac athrawon Cristion- 
ogol o bryd i bryd, os nad cymeradwyaeth, o leiaf duedd, i 
ganiatai y gallai mai fel y dysgai yr hen ddoethion pagan- 
aidd yr oedd yn bod. Yr hyn a wnaeth Duw yn ol y 
ddysgeidiaeth hon oedd, gosod ei allu a'i ddoethineb i actio 
ar beth oedd yn hanfodi eisoes, i'w trefni, eu dosbarthu, eu 
ffurfio, a'u dwyn i'r cyflwr a'r wedd a welir arnynt yn awr. 
Gan hyny, nid yw Efe yn Greawdwr y byd, yn mhriodol 
ystyr y gair, eithr yn hytrach, Lluniwr a Threfnydd cyntaf 
pob peth, o'r defnyddiau oedd yn barod wrth law — yn han- 
fodi erioed. Y mae cwestiynau Elihu yn darawiadol iawn 
ar yr achos hwn : " Pwy a roddes iddo Ef lywodraethu y 
ddaear? a phwy a osododd (a wnaeth) yr holl fyd?" (ar 
ymyl y ddalen) "Yr oil o hono." (Job xxxiv. 13.) Os nad 
Efe a wnaeth yr holl fyd — " Yr oil ho?io " — ei ddefnyddiau 
yn gystal a'i drefniadau, Pwy a roddes iddo Ef hawl ac 
awdurdod i'w lywodraethu, nac i ymyraeth dim oil a phethau 
oeddynt yn hanfodi erioed yn gwbl annibynol ar ei allu a'i 
ewyllys Ef? Y mae y syniad o hanfodiad tragwyddol 
mater yn myned dan wraidd hawliau Duw i gyffwrdd mewn 
un modd a'r peth tragwyddol hwnw — mater, na allasai fod 
ganddo feddiant personol a chyfreithlawn o hono. Yn 
nghylch goruchwyliaethau Duw yn ei ragluniaeth tuag at 
blant dynion yr oedd y ddadl rhwng Job a'i gyfeillion. Nid 
oedd yr un o'r patriarchiaid hyny yn gwadu y ffaith ei fod 
Ef yn llywodraethu y ddaear, na bod ganddo hawl i lyw- 
odraethu, er yn gwahaniaethu mewn rhyw bethau yn eu 
golygiadau mewn perthynas i'r gweinyddiadau dwyfol. Y 



224 



Koheleth. 



mae Elihu, yn y cwestiynau a goffawyd, yn myned at 
wreiddyn y mater — yn dangos fod havvl Duw i lywodraethu 
y ddaear yn hanfodol anaralladwy, gan mai Efe a osododd^ 
a wnaeth y by d — "yr oil o hono;" gan hyny, ni "roddes 
neb iddo Ef lywodraethu y ddaear." Nid llywodraeth 
gyfansoddiadol (constitutional government) yw ei lywodraeth 
Ef, ond unbenaethol (absolute). Llefarodd y pagan, Nebu- 
chodonosor, yn ardderchog ar y mater ar ol iddo ddychwelyd 
o'i Rydychain, lie y buasai dan addysg am saith mlynedd. 
"Bendithiais a moliennais," medd efe, "yr Hwn sydd yn 
byw byth, am fod ei lywodraeth Ef yn llywodraeth dra- 
gwyddol, a'i freniniaeth o genhedlaeth i genhedlaeth. A 
holl drigolion y ddaear a gyfrifir yn ddiddim, ac yn ol ei 
ewyllys ei Hun y mae Efe yn gwneuthur a llu y nefoedd, ac 
a thrigolion y ddaear, ac nid oes a atalio ei law Ef, neu a 
ddywedo wrtho, Beth yr wyt ti yn ei wneuthur;" a 
thrachefn, "Yr Hwn y mae ei holl weithredoedd yn wirion- 
edd, a'i lwybrau yn farn, ac a ddichon ddarostwng y rhai a 
rodiant mewn balchder." (Dan. x. 34-37.) Y mae Paul, 
apostol Iesu Grist, a Nebuchodonosor, y pagan frenin, yn 
un a chytun ar y mater hwn, "Canys pwy a wybu feddwl 
yr Arglwydd, neu pwy a fu gynghorwr iddo Ef ? Neu pwy 
a roddes iddo Ef yn gyntaf, ac fe a delir iddo drachefn? 
Canys o hono Ef, a thrwyddo Ef, ac iddo Ef, y mae pob 
peth. Iddo Ef y byddo gogoniant yn dragywydd, Amen." 
(Rhuf. xi. 34-36.) Y mae hen driad Cymreig, mewn tri 
ymadrodd, yn y geiriad mwyaf hapus a tharawiadol, yn 
gosod allan y syniad sydd dan sylw, "Tair prif rhagorgamp 
Duw; rhoddi bod o ddihanfod; treiglo y ceugant; a dodi 
gwell ac adfer ar a waethygodd : " sef, creu pob peth yn y 
dechreuad o ddim, cynal a llywodraethu pob peth, ac adfer 
i'w iawn-drefn gyntefig, yr hyn a waethygasai — Creadigaeth, 
Rhagluniaeth, ag Iachawdwriaeth. 



Rhaglumaeth Duw. 



225 



Soniwn am Ragluniaeth dan ddau ben, cyffredinol, ac 
arbenigol. Wrth Ragluniaeth gyffredinol, golygir goruwch- 
lywodraeth wastadol Duw dros amgylchiadau pawb a phob 
peth yn y nef a'r ddaear. Wrth Ragluniaeth neillduol, neu 
arbenigol, golygir goruchwyliaeth y Brenin mawr tuag at 
ddynion fel creaduriaid a gynysgaethodd Efe a rheswm, 
deall, ewyllys, a rhyddid, yr hyn a'u cyfansodda yn ddeiliaid 
cyfrifol iddo fel Brenin cyfiawnder yn ei lywodraeth foesol ; 
ac felly yn ddeiliaid gwobr a chosp yn ol yr hyn a wnelont 
yn y cnawd, da neu ddrwg : ac yn fwy neillduol ei oruchwyl- 
iaethau tuag at, dros, ac yn achos ei eglwys a'i bobl yn eu 
holl bersonau a'u hamgylchiadau. 

Y mae hanes goruchwyliaethau y gangen hon o'r rhag- 
luniaeth ddwyfol, gyda golwg ar helyntion gwledydd a 
chenedloedd, dinasoedd a theuluoedd, a phersonau neillduol, 
da a drwg, ac yn enwedig gyda golwg ar helyntion ac am- 
gylchiadau yr eglwys a dynion duwiol, yn cael He mawr 
iawn yn yr ysgrythyrau. 

"Ein Duw ni sydd Dduw Iachawdwriaeth ,, (Salm lxviii. 
20), ac i ddynion yn unig, hyd y gwyddom ni, y mae Efe yn 
Dduw iachawdwriaeth ; felly, yn ein hachos ni y rhyngodd 
bodd yn ei olwg Ef arddangos ei brif "ragorgamp" o "ddodi 
gwell ag adfer ar a waethygodd." Gwaethygodd myrdd- 
iynau o angelion " y rhai ni chadwasant eu dechreuad," ond 
ni ddododd Efe "well ag adfer" ar eu cyflwr hwy, eithr 
gadawodd hwynt i waethygu fwyfwy hyd byth; "Canys ni 
chymerodd Efe (yr Adfer wr) naturiaeth angelion, eithr had 
Abraham a gymerodd Efe." (Heb. ii. 16.) 

Dadguddio ei Hun i ni fel Duw ein hiachawdwriaeth yn 
Nghrist Iesu ydyw prif ddyben y dadguddiad a rpddes Efe 
i ni yn ei air, a phrif bwnc gweinidogaeth yr efengyl yn y 
pregethiad o honi i'r byd, "Sef,. bod Duw yn Nghrist, yn 
cymodi y byd ag Ef ei hun, heb gyfrif iddynt eu pechodau*" 

15 



226 



Kohekth. 



(2 Cor. v. 20.) Ond eto, y mae Efe yn Dduw rhagluniaeth 
yn ogystal a hyny; ac y mae y gwirionedd,hwn hefyd yn 
cyd-redeg a'r Hall trwy ysgrythyrau yr Hen Destament a'r 
Newydd; ac yn cael ei ddal allan yn barhaus ynddynt. 
Rhagluniaeth, neu lywodraeth y Goruchaf ar bob peth yn 
gyffredinol, ac ar helyntion ag amgylchiadau plant dynion 
yn neillduol, ydyw y mater y traethir arno yn llyfr Job o'r 
dechreu i'r diwedd. Canodd y Salmydd yntau lawer iawn 
arno ; ac y mae yr holl broffwydi hefyd yn dwyn tystiolaeth 
iddo, ac yn traethu llawer iawn arno, bob un. Mae athraw- 
iaeth Moses, a'r proffwydi, a'r Salman ar y pwnc, yn cael ei 
chadarnhau, lawer gwaith, yn nysgeidiaeth yr Athraw mawr 
ei Hun. Honai Ef fod " Gweinidogaeth y swydd hon " — 
llywodraethu pob peth yn y nefoedd a'r ddaear, wedi ei 
hymddiried gan y Tad i'w ofal Ef, fel ei Fab anfonedig. 
" Megis y rhoddaist iddo awdurdod ar bob cnawd, fel am y 
cwbl a roddaist iddo, y rhoddai Efe iddynt fywyd tragwyddol," 
medd Ef wrth y Tad yn ei weddi dros ei ddysgyblion cyn eu 
gadael. (loan xvii. 2.) Ewyllysiai Efe roddi llawn sicrwydd 
ffydd i'w ddysgyblion hyny, ac i'w ddysgyblion yn mhob 
cenhedlaeth ac oes wedi hyny, fod eu personau a'u holl am- 
gylchiadau tymhorol ac ysprydol, amserol a thragwyddol, 
yn berffaith ddiogel yn ei law Ef, yr hwn y rhoddasai y Tad 
awdurdod ar bob cnawd, ac ar bob peth yn y nef a'r ddaear 
iddo, i'r pwrpas arbenig o'u defnyddio a'u trefnu er eu lies 
a'u diogelwch hwy. Rhagddywedai iddynt y caent lawer o 
orthrymderau; y caseid ac yr erlidid hwynt er mwyn ei enw 
Ef, ond na chollid cymaint ag un blewyn o wallt eu penau, 
y rhai oeddynt oil wedi eu cyfrif ganddo; na allai un ci 
trwy'r greadigaeth symud ei dafod i gyfarth arnynt heb ei 
oddefiad a'i oruwchlywodraethiad Ef, mwy nag y gallasai 
cwn yr Aifft gyfarth a chwyrnu ar ei bobl Israel gynt, y 
dydd yr oedd Efe yn eu dwyn od^y caethiwed. Rhoddasai 



Rhagluniaetk JDuw. 



227 



Efe yn ngwydd ei ddysgyblion lawer o engreifftiau oedd yn 
profi iddynt wirionedd y dystiolaeth uchod am dano ei Hun. 
Gwelsent Ef lawer tro megis yn plygu ac yn plethu deddfau 
ac elfenau cryfion natur yn ol ei ewyllys, fel y plyga ac y 
pletha dyn ferhelyg y dyffryn. Cadarnheid felly eu ffydd 
a'u hymddiried ynddo, fel y galluogid hwy i anturio yn ddi- 
arswyd a llawen, yn ei enw ac er ei fwyn Ef, i wyneb cyn- 
ddaredd awdurdodau y byd a galluoedd y tywyllwch, ac yn 
y "pethau hyny oil, yn fwy na choncwerwyr," trwy yr Hwn 
a'u carodd. Yr oeddynt "Yn ddrych i'r byd, i angelion, ac 
i ddynion." Yr oedd pob cam a gerddent ar y ddaear yn 
cyffwrdd a thanau a adseinient hyd eithafoedd y byd a ddaw; 
yn peri i'r nefoedd wynfydu, ac i uffern ddirgrynu, a hyny 
trwy nerth eu ffydd yn eu Harglwydd, nid yn unig fel yr 
oedd Efe yn " Dywysog eu hiachawdwriaeth dragwyddol " 
hwy, ond yn gystal a hyny, fel yr oedd Efe yn " Dywysog 
breninoedd y ddaear," ac yn Arglwydd ei harglwyddi " hi, 
a holl "Awdurdodau a thywysogaethau y nefoedd ac uffern 
hefyd wedi eu darostwng iddo, at wasanaeth dybenion gor- 
uchwyliaeth fawr ei gyfryngdod, yn llwyddiant a diogelwch 
ei eglwys, i'r hon y gwnaethpwyd Ef gan y Tad, " yn Ben 
uwchlaw pob peth." Da y gallasai yr apostol loan ddy- 
wedyd, " Hon y w yr oruchafiaeth sydd yn gorchfygu y byd, 
sef ein ffydd ni." (loan v. 9.) 

Y mae yn ddigon posibl fod ffydd creadyn yn Nghrist, 
fel Gwaredwr holl ddigonol, mor gref, fel y gallai efe ddy- 
wedyd, yn ngeiriau'r apostol, "Mi a wn i bwy y credais, 
ac y mae yn ddiamheu genyf ei fod Ef yn abl i gadw yr 
hyn a roddais ato erbyn y dydd hwnw" (2 Tim. i. 12); 
tra nad yw ei ffydd ar un pryd ond gwan a methedig yn ei 
berthynas ag amgylchiadau tymhorol y byd a'r bywyd 
hwn. Gyda golwg ar ffydd ei ddysgyblion, yn yr agwedd- 
iad hwn o honi, y dy wedai eu Hathraw wrthynt unwaith ag 



228 



Koheleth. 



eilwaith, "O chwi, o ychydig ffydd." (Mat. vi. 25-30; a pen. 
xvi. 8; ac wrth Petr, pen. xiv. 31.) Ewyllysiai Efe iddynt 
gredu fod hyd nod gwallt eu penau mor ddiogel dan nawdd 
ei gadwriaeth ragluniaethol Ef ag oedd eu heneidiau yn 
nghadwedigaeth ei iachawdwriaeth Ef ; ac mae y ffydd hon 
yn ngwyliadwriaeth fanol a goruwchlywodraeth wastadol ei 
phen mawr ar a thros holl amgylchiadau ei eglwys a'i bobl 
yn y byd, yn un o brif elfenau, yn wir, y benaf oil o elfenau 
cysur a dyddanwch y saint yn eu trallodau. Dywedodd yr 
Arglwydd Iesu wrth y deg a thrigain, wrth eu hanfon i 
bregethu yr efengyl, "Wele, yr wyf fi yn rhoddi i chwi 
awdurdod i sathru ar seirff ac yscorpionau, ac ar holl gryf- 
der y gelyn, ac nid oes dim a wna ddim niwed i chwi." 
(Luc x. 19.) Nid barddoniaeth yw yr ymadroddion, nac 
i'w deall yn ffigyrol yn unig,; ni lefarodd yr Athraw mawr 
ddim ar farddoniaeth ; ond gellir cymeryd y geiriau seirff 
ac ysgorpionau yn eu hystyr lythyrenol, a naturiol, a ffig- 
yrol hefyd ; a phrofwyd eu gwirionedd yn yr ystyr lythyrenol 
yn Paul yn Melita, pan ysgydwodd efe y wiber wenwynig 
a lynasai wrth ei law i'r tan heb gael dim niwed oddiwrth ei 
brathiad, yr hyn, pan welodd trigolion yr ynys oeddynt yn 
gwybod am effeithiau marwol brathiad y gyfryw wiber, 
" Hwy a ddywedasant mai Duw oedd efe." (Act. xxviii. 6.) 
Cyferia yr apostol at amgylchiad arall yn ei hanes (1 Cor. 
xv. 32), lie y dywed, "Os yn ol dull dyn yr ymleddais ag 
anifeiliaid yn Ephesus, pa leshad fydd i mi oni chyfodir y 
meirw?" Traddodwyd ef gan yr awdurdodau, yn achos yr 
efengyl, fel yr arferent draddodi drwgweithredwyr yn fynych, 
i ymladd a'r gwylltfilod yn y chwareulys yn y ddinas hono, 
er difyrwch rr edrychwyr. Cafodd y gwylltfilod hyny 
deimlo y tro hwnw bod ganddynt gustomer peryglus i ym- 
drafod ag ef, canys cai pob un a gynygiai ymosod arno 
ddyrnod ar ei fochgern a barai iddo " gofio y rhyfel fel na 



Rhagluniaeth Dwuk 



229 



wnelai hyny mwy." Nerth ei ffydd yn awdurdod ei Ar- 
glwydd a rymusai ewynau ei fraich i roddi ergyd a'i ddwrn 
i lew neu deigr nes ei ddiddarbodi a'i syfrdanu. 

Nid i'r apostolion a chenadau cyntaf yr efengyl ar eu 
hanfoniad allan i fysg cenhedloedd barbaraidd, a bwystfilod 
rheibus, yn unig y rhoddwyd y cyfryw addewidion, ond gall 
pob cenadwr i Grist ymaflyd ynddynt, trwy ffydd, gan 
hyderu yn yr Hwn a addawodd, y bydd iddo eu cyflawnu 
iddynt; ac y mae enghreifrtiau hynod o'r amddiffyn dwyfol 
mewn gwaredigaethau rhyfedd o'r cyffelyb beryglon i'w 
cael yn fynych yn hanes bywyd cenadon diweddar. Nid 
yw Efe, yr Hwn a dderbyniodd bob awdurdod yn y nef a'r 
ddaear i'w law, we4i rhoddi yr awdurdod hono di law eto ; 
na rhoddi heibio ei gweinyddu chwaith, ac ni wna hyny 
hyd oni roddo " y Deyrnas i fyny i Dduw a'r Tad," ac yna 
bydd y diwedd, 

Y mae rhai adegau yn hanes y byd ac amgylchiadau 
eglwys Dduw yn y byd, yn galw ar fod i ddysgeidiaeth y 
gair ar y mater sydd daa sylw gael cyhoeddusrwydd neill- 
duol yn mhregethiad y gair, megis pan y mae dynion yn 
gyffredinol yn dangos tuedd amheu a gwadu llywodraeth y 
Brenin mawr ar y byd a'i amgylchiadau ; ac eglwys Dduw, 
mewn cyflwr isel ac adfydus, yn myned yn ddigalon a 
phryderus, ac yn barod i ddywedyd, " Cuddiwyd fy ffordd 
oddiwrth yr Arglwydd, a'm barn a aeth heibio i'm Duw;" 
a, " Yr Arglwydd a'm gwrthododd, a'm Harglwydd a'm 
hanghofiodd." (Esa. xl. 27; a pen. xlix. 14.) 

Nid oes un gwirionedd yn yr ysgrythyr ag y mae plant 
dynion wedi ymladd mwy yn ei erbyn na'r gwirionedd sydd 
dan ein sylw, Dywedai henuriaid Israel, yn amser Eseciel, 
" Gadawodd yr Arglwydd y ddaear," ac, " Nid yw yr Ar- 
glwydd yn gweled " (Esec. viii. 12; a ix. 9) ; ac yn amser 
Zephania, dywedent yn eu calon, " Ni wna yr Arglwydd 



230 



Koheleth 



dda, ac ni wna ddrwg." (Zeph. i. 12.) Addefai j bobl hyny 
y gallasai ddarfod i'r Arglwydd gynt ymyraeth ag achos- 
ion y ddaear ac amgylchiadau dynion, ond ei fod, erbyn 
hyny, wedi troi ei gem ar y byd, a gadael i blant dynion 
wneyd fel y mynent, heb wneyd un sylw o honynt. Dyna 
ydyw syniad nid ychydig o Gristionogion yn y dyddiau hyn ; 
credant fod yr Arglwydd gynt, dan yr hen gyfamod, yn 
cyfryngu drwy oruchwyliaethau neillduol yn achosion a 
helyntion y byd, ond ei fod yn awr, dan oruchwyliaeth yr 
efengyl, wedi gadael y ddaear yn yr ystyr hono. Ond nid 
felly y golyga y Testament Newydd ei hun ar y mater, fel 
y dangoswyd o'r blaen. 

Yr ydym yn dystion weled o honon\ lawer gwaith yn 
ein dyddiau ein hunain, yr un pethau yn digwydd ar y 
ddaear ag y sonia y proffwydi am danynt, fel ymweliadau 
neillduol y Brenin mawr yn ei ragluniaeth a phlant dynion ; 
newyn a heintiau, weithiau sychder, yn gwneyd y nefoedd 
fel pres uwch ein penau, a'r ddaear megis yn haiarn dan 
ein traed; bryd arall, gwlybaniaeth yn mallu ac yn pydru 
cnwd y maes, a llifeiriant ac ystormydd yn ysgubo ymaith 
ran helaeth o hono ger bron ein Uygaid. Weithiau y lindys, 
y locust, a phryf y rhwd yn difa cnwd y ddaear yn ngwled- 
ydd y dwyrain eto, fel cynt ; ac yn ol athrawiaeth yr hen 
lyfr, Efe oedd, yr amserau hyny, yn dywedyd wrth yr eira, 
Bydd ar y ddaear ; ac wrth gawod o wlaw, ac wrth wlaw 
mawr ei nerth Ef; " Hefyd Efe a flinai gwmwl yn dyfrhau; 
ac a wasgarai ei gwmwl goleu ; ac yr oedd hwnw yn ymdroi 
oddi amgylch wrth ei lywodraeth Ef, fel y gwnelent hwy 
beth bynag a orchymynai Efe iddynt, ar hyd wyneb y byd 
ar y ddaear. Pa un bynag ai yn gospedigaeth, ai i'w ddaear, 
ai er daioni, Efe a barai iddo ddyfod." (Job xxxvii. 6-1 1-13.) 
Ond erbyn hyn, nid oes ganddo Ef ddim oil a wnelo a 
phethau o'r fath — deddfau sefydlog natur sydd yn peri y 



Ehagluniaeth Duw. 



231 



cwbl; caiff yr eira a'r gwlaw ddyfod neu beidio a dyfod; a'r 
cwmwl ymdroi oddiamgylch neu aros yn llonydd yn ei un- 
fan, fel y byddo deddfau natur yn trefnu, ac ynfydrwydd 
yw gweddio am wlaw, neu am htn deg, neu am symud pla 
na haint, medd y ddysg hon, angenrheidrwydd deddfau 
natur yw'r cwbl. 

Y mae yn syndod y gall un dyn a broffesa grediniaeth 
yn nwyfol ysprydoliaeth yr ysgrythyr, gredu a phroffesu yr 
athrawiaeth wrth-ysgrythyrol hon hefyd, a saif fel hyn 
megis ellyll wrth borth y deml, gan wgu a dwrdio, a chadw 
draw drueiniaid amddifaid rhag traethu eu cwynion a'u 
deisyfiadau wrth eu Tad yn y nefoedd, pan y mae Efe ei 
Hun yn eu gwahodd i ddyfod ato, gan addaw eu gwrando 
"Yn mhob dim y galwont arno." 



PREGETH XIV. 



RH AGLUN JAETH DUW. 



"Fel hyn y dangosodd yr Arglwydd i mi, ac wele Ef yn ffurfio ceil- 
iogod rhedyn pan ddechreuodd yr adladd godi; ac wele, adladd 
wedi lladd gwair y brenin oedd. A phan ddarfu iddynt ddifa glas- 
wellt y tir, yna y dywedais, Arbed, Arglwydd, atolwg : pwy a gyfyd 
Jacob ? canys bychan yw. Edifarhaodd yr Arglwydd am hyn : Ni 
bydd hyn, eb yr Arglwydd, Fel hyn y dangosodd yr Arglwydd 
Dduw i mi : ac wele yr Arglwydd Dduw yn galw am farn trwy 
dan ; a difaodd y tan y dyfnder mawr, ac a ysodd beth. Yna y 
dywedais, Arglwydd Dduw, paid, atolwg : pwy a gyfyd Jacob ? 
canys bychan yw. Edifarhaodd yr Arglwydd am hyn i Ni bydd 
hyn chwaith, eb yr Arglwydd Dduw."— - Amos vii. 

Yr oedd Amos yn gydoeswr, am dymor, & Hosea, a'r ddau 
yn gweinidogaethu i'r un bobl, sef y deg llwyth; y rhai 
oeddynt wedi ymwrthod & breniniaeth tf Dafydd, ac wedi 
sefydlu breniniaeth annibynol dan " Jeroboam mab Nebat, 
yr hwn a wnaeth i Israel bechu." Dan arweiniad a dylan- 
wad y Jeroboam hwnw, gwyrodd y deg llwyth i eilun- 
addoliaeth ; gadawsant allor ag addoliad Duw eu tadau, a 
gwnaethant dduwiau ac allorau iddynt eu hunain : "Ym- 
gysylltodd Ephraim ag eilunod," ac amlhaodd allorau i 
bechu, fel "carneddau yn rhychau y meusydd," medd 
Hosea, Ond er i Ephraim adael Duw, ni adawodd Duw 



Rhagluniaeth Duw. 



233 



mo hono ef am dymor hir ; cododd ac anfonodd broffwydi 
amryw, yn olynol ato, i'w alw i ddychwelyd yn ol ato ei 
Hun. Cawsant weinidogaeth daranllyd, nerthol, ac ofnadwy 
Elias y Thesbiad; a gweinidogaeth dyner ac effeithiol Eliseus ; 
a gweinidogaethau Hosea ac Amos, a rhai ereill ar eu hoi 
hwy — a gweinidogaethau ceryddol Duw yn ei ragluniaeth 
hefyd yn cydweithio a gweinidogaeth ei weision y proffwydi ; 
ond "Uosgodd meginau, a thoddodd plwm" pob gweinidog- 
aeth : " Yn ofer y toddodd y toddwyr, canys ni thynwyd y 
drygionus ymaith oddiwrth eu drygioni." Ymlynu wrth 
eu heilunod a'u llygredigaethau fynent er pobpeth, nes o'r 
diwedd i Dduw eu bwrw o'i olwg fel " Arian gwrthodedig;" 
ac fel u arian gwrthodedig " y maent yn mysg yr holl gen- 
hedloedd y danfonwyd hwynt atynt hyd y dydd hwn, "O 
herwydd pechodau Jeroboam, mab Nebat." Gwnaeth yr 
un Jeroboam hwnw fwy o ddrwg nag a allodd holl broffwydi 
Duw a ddanfonwyd atynt wneyd o ddaioni iddynt. 

Nid oedd Amos yn broffwyd, "na mab i broffwyd," medd 
ef (pen. vii. 14), h.y., ni buasai efe yn fyfyriwr yn Ysgol y 
Proffwydi, fel y rhan fwyaf o'r proffwydi ereill ; eithr dysgybl 
natur ydoedd— " Bugail a chasglydd flfigys gwylltion," nes i'r 
Arglwydd ei alw a'i orchymyn i " fyned oddiar ol y praidd 
i fugeilio ei bobl Israel," oeddynt wedi myned ar gyfeiliorn. 
Egyr ei broffwydoliaeth gyda rhag-rybuddion difrifol i amryw 
wledydd a dinasoedd cylchynol, am y barnedigaethau Dwyfol 
oedd ar ddyfod arnynt am eu pechodau gwaeddfawr. Enwir 
Syria a Philistia, Tyrus ac Edom, a Moab a Juda; yna daw 
at Israel a Samaria, ac yno yr erys o pennod ii., adnod 6, 
hyd ddiwedd ei broffwydoliaeth. 

Prif fater gweinidogaeth Amos ydoedd coffau a dangos eu 
hanwireddau i d^ Israel ; ac fel yr oedd Duw, yn ngoruch- 
wyliaethau ei ragluniaeth wedi ac yn eu ceryddu oherwydd 
eu pechodau, lawer gwaith, ac mewn llawer modd; ac yr 



234 



Koheleth. 



ymwelai Efe a hwynt a cheryddon trymach eto, nes eu 
llwyr ddinystrio fel gwladwriaeth a chenedl, os dalient i ym- 
gyndynu dan ei oruchwyliaethau, a chyflawnwyd ei eiriau i'r 
Uythyren, fel y gwelir heddyw. 

Yn yr adran ddiweddaf o'i broffwydoliaeth, y mae telyn 
Amos yn newid ei chywair o'r lleddf i'r lion; o'r pruddaidd 
a'r galarus, i'r llawen a'r gorfoleddus : wedi canu " Galarnad 
i dy Israel," fel y dywed ef (pen. v. i). Diwedd yr alarnad 
hono ydyw, "Holl bechaduriaid fy mhobl fyddant feirw gan 
y cleddyf, y rhai a ddywedant, Ni oddiwes drwg ni, ac ni 
achub ein blaen" (pen. viii. n). Ar unwaith dyma don y 
delyn yn newid, a'r acenion melusaf yn dyhidlo oddiar ei 
thanau oddirhwng bysedd y telynor sydd yn chwareu arnynt. 
Ymgyfyd gweledigaeth ogoneddus o lwyddiant a dedwydd- 
wch Seion Duw yn y dyddiau diweddaf o flaen meddwl y 
proffwyd : Pabell Dafydd yn cael ei chodi, ei bylchau yn 
cael eu cau, yr eglwys yn meddianu gweddill Edom a'r holl 
genhedloedd — "Y mynyddoedd yn defnynu meluswin, a'r 
holl fryniau yn toddi " — caethiwed Israel yn cael ei ddych- 
welyd, a hwythau yn cael eu planu yn eu tir, byth i gael eu 
gwrthod a'u diwreiddio mwy. Coffa Iago yr ymadroddion 
hyn fel profFwydoliaethau am lwyddiant yr efengyl a galw» 
edigaeth y cenhedloedd yn y dyddiau diweddaf, yn y cyngor 
yn Jerusalem y cawn ei hanes yn Actau xv. 

Yn y gyfran a ddarllenwyd yn destyn, hysbysa y proffwyd 
i'r bobl yr hyn a ddadguddiasau yr Arglwydd iddo ef mewn 
perthynas iddynt hwy — " Fel hyn y dangosodd yr Arglwydd 
i mi" 66 Ni wna yr Arglwydd ddim a'r nas dengys ei gyf- 
rinach i'w weision y proffwydi " (pen. iii. 7), ac ni ddangosai 
yr Arglwydd ddim iddynt hwy a'r nas dangosent hwythau 
ef i'r bobl. Galwent eu cenadwri yn ami dan yr enw "Batch 
gair yr Arglwydd a gwasgai y baich hwnw yn ami mor 
drwm ar eu hysgwyddau, nes peri iddynt riddfan dano, 



Rhagluniaeth Duw. 



235 



"Gweledigaeth galed a fynegwyd i mi," medd Esaia (pen. 
xxi. 2), "yr anffyddlawn sydd yn anffyddloni, a'r dinystrydd 
sydd yn dinystrio. Am hyny llanwyd fy llwynau o ddolur ; 
gwewyr a'm daliasant megis gwewyr gwraig yn esgor; syrth- 
iais wrth ei glywed, brawychais wrth ei weled," &c. 

Ond beth a welodd y proffwyd yma ? Y mae yma' ddwy 
weledigaeth y cynygiaf wneyd ychydig nodiadau arnynt. 

I. Gweledigaeth y ceiliogod rhedyn. 

Arweinid y proffwyd (mewn gweledigaeth) megis i swyddfa 
goruchwyliaethau rhagluniaeth y Brenin mawr, i ddangos 
iddo pa beth yr oedd Efe yn ac ar fedr ei wneuthur yn 
mhellach a'i bobl wrthnysig ac anufudd. Yr oedd wedi eu 
ceryddu a'u cystuddio a llawer o oruchwyliaethau ceryddol 
eisoes, yn awr y mae yn cymeryd gwialen arall yn ei law — 
"Ac wele Ef yn ffurfio ceilogod rhedyn." Nid ydym i 
feddwl fod ffurfiad y ceiliogod rhedyn* hyn yn cynwys dim 
yn wyrthiol neu oruwchnaturiol, ond fod y Llywydd mawr 
yn trefnu ansawdd naturiol tywydd y tymor y fath fel y 
cynyrchai luosogrwydd diderfyn o'r pryfynod hyny. Gwel- 
som dymorau haf cyffelyb ein hunain lawer gwaith, y byddai 
amledd y pryfaid a gynyrchid yn difwyno ac yn difa llawer 
o ffrwyth y coed a chnwd y maes, ac yn peri llawer o flin- 
der i ddyn ac anifail. Priodolir digwyddiadau o'r fath bob 
amser yn yr ysgrythyr i weithrediad gallu ac ewyllys Duw, 
a bod ganddo Ef lais a chenadwri neillduol at blant dynion 
trwyddyntj ond ymddengys fod plant dynion erbyn hyn 
yn llawer callach na phrophwydi yr ysgrythyr, ac yn gwy- 
bod amgen pethau, fel y gallont ysgwyd eu penau mewn 
dirmyg ar hen dybiau ofergoelus o'r fath; ond nid awn i 
geisio dadleu a'r doethion hyny yn awr, ond ni a gymerwn 
"air sicrach y proffwydi" ar y mater, yr hwn, ni a gredwn, 
mai " Da y gwnawn fod yn dal arno." 

1. Yn nrych gweledigaeth y ceiliogod rhedyn gwelwn fel 



336 



Koheleth. 



y gall y Duw mawr ddarostwng gwlad a chenedl o bobl i 
wasgfa a chyfyngder, drwy offerynoliaeth y creaduriaid 
gwanaf a distadlaf. Gallasem feddwl na fuasai raid i Israel 
ofni Uawer oddiwrth geiliog y rhedyn. Pe dywedasai y 
proffwyd wrthynt iddo weled yr Arglwydd yn ffurfio llewod, 
a bleiddiaid, neu seirff tanllyd ac yscorpionau i'w hanfon 
i'w plith, gallasent frawychu ; ond ceiliogod rhedyn, ni allai 
fod dim yn arswydus iawn yn hyny ; ond "Cryf yw yr hwn 
sydd yn gwneuthur ei air Ef," pe ond ceiliog rhedyn, gall 
Ef wneyd hwnw yn "faich digon trwm ar wlad i'w c gwasgu 
hi i'r llwch." Sonir yn Eseciel (pen. xiv.' adn. 13-21) am 
bedair drygfarn Duw, a fygythiai Efe ddwyn ar Jerusalem 
am ei phechodau, " cleddyf, a newyn, y bwystfil niweidiol, 
a'r haint;" dyna y barnedigaethau a'r ceryddon trymaf; 
ond y mae llaweroedd saethau barnedigaethol ereill yn ei 
gawell Ef i'w defnyddio fel y gwelo Efe ei Hun yn dda, "y 
lindys a'r locust, pryf y rhwd, a'r ceiliog rhedyn," &c. 

"Mae deng mil o ddychryniadau'n 

Gorwedd yn ei enw pur; 
Ac aneirif at ei feddwl, 

Yn y m6r ac yn y tir : 
Mil sydd ganddo o bethau i'n drygu, 

Eilwaith myrddiwn a'n hiacM, 
Dyna'r achos pa'm y creodd 

G'nifer rhyw o ddrwg a da. " 

Wei, ynte, "Ai dysgeidiaeth yw ymryson a'r Hollalluog?" 

2. Amser y weledigaeth. " Pan ddechreuodd yr adladd 
godi, ac wele adladd wedi Uadd gwair y brenin oedd." Yr 
oeddynt yn cael dau gnwd o wair yn y flwyddyn yn y 
dwyrain ; telid y cnwd cyntaf gan y deiliaid yn Israel, fel 
rhan o'u teyrnged, i'w brenin ; wedi ei gynhauafu, cludent ef 
i'r lleoedd penodedig gan y llywodraeth at wasanaeth y 



Rhagluniaeth Dww. 237 



penadur; yr oedd yr ail gnwd yn eiddo iddynt hwy eu huru 
ain ; a phan oedd gobaith dymunol am ail gnwd da wair 
yn ymddangos, anfonodd y Brenin mawr ei bladurwyr i'w 
maesydd i godi ei deyrnged yntau oddi arnynt. Gwelodd y 
proffwyd hwynt yn troi allan yn finteioedd dirif, ac yn troi 
meusydd cnydfawr o adladd mewn parth o'r wlad yn anial 
anrheithiedig, megis wedi eu goddeitho gan dan. 

3. Eiriolaeth y proffwyd dros y bobl. Yna dywedais, 
"Arbed, Arglwydd, atolwg, pwy a gyfyd Jacob? canys 
byehan yw." . Amos oedd y cyntaf un, os nad yr unig un, 
i deimlo dros gyflwr y wlad wrth ei gweled yn cael ei thlodi 
a'i darostwng dan law geryddol Duw ; wedi eu dwrdio a'u 
bwgwth am eu pechodau nes peri iddynt ei gasau, a'i ddir- 
mygu, a'i" anmharchu; y mae efe, er hyny, yn teimlo 
drostynt, wrth weled gwasgfa a chaledi yn dyfod arnynt, 
ac yn prysuro at Dduw i eiriol drostynt am arbediad 
iddynt. Cwynai Jeremia yn chwerwedd ei enaid o herwydd 
bod y bobl yr oedd efe yn llafurio i'w gwasanaethu a'u 
Uesau yn ei erlid a'i faeddu, "Ystyria di wrthyf, O Ar- 
glwydd," medd efe, a a chlyw lais y rhai sydd yn ymryson a 
mi. A delir drwg dros dda? canys cloddiasant ffos i'm 
henaidj cofia i mi sefyll ger dy fron di i ddywedyd daioni 
drostynt, ac i droi dy ddig oddiwrthynt." (Jer. xviii. 19-26.) 
Felly Amos, a'r proffwydi ereill yr un modd ; ei gymwynas- 
wyr penaf a driniodd y byd anniolchgar a drwg fryntaf a 
gwaethaf bob amser. Yr oedd "y byd yn eu casau," am 
eu bod yn tystiolaethu am dano, bod ei weithredoedd ef yn 
ddrwg; ac felly, am yr un rheswm, y casaodd y byd y 
Gwaredwr mawrei Hun. (loan vii. 7.) 

Meddyliwch, fy narllenwyr, beth oedd gwerth un gweddiwr 
fel Amos i'w wlad ar amgylchiadau o'r fath yma — un i fyned 
ag achos ei wlad at Dduw i ddadleu ac eiriol drosti, pan yr 
oedd Efe yn dyfod allan ar lwybr ei farnedigaethau, i ymweled 



Koheteth. 



& hi o herwydd ei phechodau ? Oedd, yr oedd un Amos yn 
fwy o werth i'r genedl na deng mil o oreuon y bobl ddiweddi 
oedd ynddi. Mor ddyfal ac egn'iol mae y proffwyd yn ymbil ar 
Dduw yn eu hachos? "Arbed, Arglwydd, atolwg" — y 
maent yn cyfiawn haeddu y cerydd, nes eu llwyr ddifrodi, 
er hyny, "Arbed, atolwg;" Ti a'u harbedaist lawer gwaith, 
yn ol dy nosturiaethau, Arbed eto. Gair cyfarwydd iawn 
a'r ffbrdd i'r nefoedd yw y gair h wn, " Arbed." Y mae sain 
ei aceniad i'w glywed yn ngweddiaii y saint byth er y dydd 
y bu Abraham yn eiriol dros Sodoma hyd heddyw, ac nid 
yw y nefoedd byth yn blino arno. Cwynai y Duw mawr, 
unwaith, pan oedd yn ceryddu Israel, ac yn eu gwasgu i 
gyfyngder mawr am eu phechodau, am nad oedd neb yn 
dyfod ato i eiriol dros y bobl, fel y gwna Amos yma : "Ceis- 
iais hefyd -wr o honynt i gau y cae, ac i sefyll ar yr adwy 
o'm blaen, dros y wlad, rhag ei dinystrio, ac nis cefais. Am 
hyny," am na ddaeth neb i sefyll ar yr adwy, "Am hyny y 
tywelltais fy nigofaint arnynt, & than fy llidiowgrwydd y 
difethais hwynt ; eu ffyrdd eu hun a roddais ar eu penau 
hwynt, medd yr Arglwydd Dduw." (Esec. xxii. 30-31.) 

Nid oes un athrawiaeth groesach i athrawiaeth yr ys- 
grythyr na'r athrawiaeth oer hono a fyn haeru nad yw 
gweddi yn effeithio dim ar Dduw, y gall ddwyn effaith lesol 
ar yspryd y gweddiwr ei hun, a bod yn burion ei harfer ar 
y cyfrif hwnw ; ond nid y w o nemawr bwys, debygid. Cystal 
a dweyd nad yw Duw byth yn ateb nac yn gwrando 
gweddi y truan, nac yn teimlo nac yn gofalu dim am dano. 
Y mae y fath syniad yn rhedeg yn y gwddf i'r hyn a ddy wed 
y Duw mawr am dano ei Hun yn ei air, a'r hyn a dystiol- 
aetha patriarchiaid a phroffwydi yr Hen Destament, a Christ 
a'i apostolion yn y Testament Newydd am dano. Y mae 
s$n y tosturiaethau Dwyfol, fel s^n dyfroedd lawer, i'w 
clywed drwy yr holl ysgrythyr, ac yn Nghrist Iesu, "Yr 



Rhagluniaeth Duw. 



*39 



Hwn yw delw y Duw anweledig, a gwir lun ei berson Ef," 
pan yn trigo yn ein plith ni, yn ein natur ni ein hunain — yn 
dosturi ymgnawdoledig — yn gollwng ei dosturiaethau allan 
fel afon yn yr olwg ar bob truan a welai, gan estyn ymwared 
iddo, ei gynorthwyo, a'i ddyddanu. Ocheneidiau a dagrau 
tosturi oedd ei ocheneidiau a'i ddagrau Ef, ac yr oeddynt yn 
ocheneidiau a dagrau Dwyfol. " Od oes dim dyddanwch 
yn Nghrist, od oes dim cysur cariad, od oes dim cymdeithas 
yr yspryd, od oes dim ymysgaroedd a thosturiaethau." 
(Phil. ii. i.) Oes, yn gyflawnder diderfyn; ond nid oedd, ac 
nid oes dim yn Nghrist nad oedd yn hanfodol i'r Duwdod 
erioed. "Cofia dy dosturiaethau a'th drugareddau, canys 
erioed y maent hwy," medd y Salmydd. Haerer nad oes 
dim gwres na goleuni yn yr haul, dim dwfr yn y mor, a 
phrofer hyny, cyn dechreu haeru nad oes dim teimladau 
tosturiol yn ymysgaroedd " Tad y tosturiaethau " ei Hun. 
Dim dylanwad gan weddi y truan ar Dduw ! "ond er hyny 
y gall beri dylanwad ar galon y'gweddiwr ei hun !" Medd- 
ylier am druan yn ei gyfyngder, yn ceisio troi at Dduw 
mewn gweddi am ymwared, dan ddylanwad y dybiaeth 
hon; tagai y fath athrawiaeth ei weddi yn y fan; dechreuai 
ymsynio ynddo ei hun, "I ba ddyben y ceisiaf draethu 
fy nghwyn wrth Dduw na fedd galon i deimlo ? Ni fedd 
gweddi un dylanwad arno Ef; pa fudd fydd i mi os 
gweddiaf arno? Colli amser i ddim pwrpasfyddai i mi geisio 
gweddio arno." Caledu a dieithrio y galon oddiwrth Dduw, 
yn hytrach na'i thyneru a'i llesau fyddai effaith naturiol a 
sicr y gyfryw gred. Ymaith a hi am byth o dduwinyddiaeth 
yr eglwys ac o'r byd ! 

2. Dadl Amos dros ei ddeisyfiad am arbediad y wlad. 
"Pwy a gyfyd Jacob? canys bychan yw." Dwg ar gof i 
Dduw pwy oedd y bobl oedd dan y farnedigaeth — Jacob, 
plant y tadau, y gwnaethai Efe gyfamod a hwynt — " bychan 



340 Kohtleth. 



yw," yr oeddynt wedi eu gwasgu eisoes i wendid ac iselder 
mawr, ac os na atelid y farn hon yn fuan, buasai y ceiliogod 
rhedyn wedi llwyr fwyta Jacob i fyny. Yr oedd eto yn aros 
rai ffyddloniaid yn mysg y genedl. Cofiai Amos yn dda 
fel y buasai Elias, ychydig dros gan mlynedd cyn hyny, 
yn erfyn ar Dduw yn erbyn tadau y bobl hyn, pan y tybiai 
nad oedd o honynt, ond efe ei hun, yn ffyddlon ymlynu 
wrth Dduw a'i wasanaeth. A pha beth y mae ateb Duw 
yn ei ddy wedyd wrtho ? " Mi a adewais i mi fy hun saith 
mil o ^yr, y rhai ni phlygasant eu gluniau i Baal." Credai 
Amos fod nifer o ffyddloniaid dirgel yn aros yn Israel yn 
ei amser ef, ac y mae yn dadleu am arbediad y genedl yn 
gyffredinol, er eu mwyn hwy. Felly yr eiriolai Abraham 
am arbediad Sodoma, ar y dybiaeth y gallasai fod deg a 
deugain o rai cyfiawn o'i mewn; tynodd i lawr o'r deg a 
deugain i'r deg, a llwyddodd bob ergyd ; a llwyddasai, yn 
ddiau, pe tynasai i lawr o'r deg i un. Gwelwch, gan hyny, 
faint o werth i wlad ydy w ond nifer fechan o ddynion " yn 
ofni'r Arglwydd, ac yn gwrando ar lais ei was Ef," a fyddo 
ynddi. Ychydig y mae annuwiolion y tir yn ei feddwl 
gymaint y maent hwy yn gael megis yn nghysgod y dynion 
hyny. Hyny o wir nerth sydd mewn gwlad ydyw hyny o 
ddynion yn ofni Duw fyddo ynddi, "Bwriaist heibio holl 
annuwiolion y tir fel sothach." (Salm cxix 119.) 

4. Llwyddiant eiriolaeth y proffwyd. Edifarhaodd yr 
Arglwydd am hyn — "Ni bydd hyn," ebe'r Arglwydd, 
"Edifarhaodd;" ataliodd y farn, galwodd ar y fyddin fawr 
i encilio o'r maes, a dychwelodd y milwyr — y ceiliogod 
rhedyn— bob un i'w babell yn ddioed. 

II. Gweledigaeth y ,tan. " Wele'r Arglwydd Dduw 
yn galw am farn trwy dan." Gyda golwg ar hon, sylwn yn 

1. Fel y mae y proffwyd yn amrywio geiriadaeth yr 
adroddiad, "Wele'r Arglwydd Dduw; dywedais, Arglwydd 



Rhagluniaeth Duw. 



241 



Dduw, paid, atolwg — Ni bydd hyn chwaith, eb yr Ar- 
glwydd Dduw." Dichon mai amcan y proffwyd yn hyn 
oedd deffro sylw a dwfnhau argraff ei genadwri ar feddyliau 
y bobl, ei fod am iddynt ystyried nad rhyw ddigwyddiadau 
damweiniol oedd y goruchwyliaethau hyn; ond mai ym- 
weliadau neillduol oddiwrth yr Arglwydd Dduw ei Hun 
oeddynt. Mynai iddynt ystyried a phwy yr oeddynt yn 
ymryson. 

2. " Galw i farn trwy dan? Y wialen geryddol yn cael 
ei newid — tan ; gwres angerddol, fe dybir, oedd megis yn 
yfed i fyny for y canoldir ar derfynau y wlad, ac yn go- 
ddeithio y tir. Daliai "y bobl i lynu yn eu pechodau, a daliai 
Duw i'w ceryddu, a'r naill gerydd yn drymach na'r un 
blaenorol. Nid yw Efe byth yn galw i farn ar wlad neu 
bobl, ond pan fyddo rhyw beth neu bethau neillduol yn- 
ddynt hwy yn galw am dani, "canys nid o'i fodd y blina ac 
y cystuddia Efe blant dynion;" ac y mae Efe bob amser 
am i ddynion wybod a deall yr achos pa ham y mae Efe 
yn eu cystuddio felly. "Pan ddangosech i'r bobl hyn yr 
holl eiriau hyn," medd yr Arglwydd wrth Jeremia, "ac 
iddynt hwythau ddywedyd wrthyt, Am ba beth y llefarodd 
yr Arglwydd yr holl fawr ddrwg hwn yn ein herbyn ni ? 
neu, Pa beth yw ein hanwiredd ? neu, Beth yw ein pechod 
a bechasom yn erbyn yr Arglwydd ein Duw? Yna y 
dywedi wrthynt, O herwydd i'ch tadau fy ngadael I, medd 
yr Arglwydd, a myned ar ol duwiau dieithr, a'u gwasan- 
aethu hwynt, ac ymgrymu iddynt, a'm gwrthod I, a bod 
heb gadw fy nghyfraith, a chwithau a wnaethoch yn waeth 
na'ch tadau," &c. . (Jer. xxiii. 33.) "A chewch wybod nad 
heb achos y gwnaethum yr hyn a wnaethum i'w herbyn 
hi (Jerusalem), medd yr Arglwydd Dduw." (Esec. xiv. 23.) 

" Edrychasom am lawer, ac wele yr oedd yn ychydig ; a 
phan ddygasoch adref, chwythais arno (neu chwythais ef 

16 



Koheletk, 



ymaith), Am ba beth? medd Arglwydd y lluoedd." Nid 
rhyw ddigwyddiad damweiniol, fel y tybiwch chwi, oedd 
peth felly ; na, " Am fy nhy I, yr hwn sydd yn anghyfanedd, 
a chwithau yn rhedeg bawb i'w d^ ei hun. Am hyny y 
gwaharddwyd i'r nefoedd oddi arnoch wlitho, a gwahardd- 
wyd i'r ddaear roddi ei ffrwyth. Gelwais hefyd am sychder 
ar y ddaear, ac ar y mynyddoedd, ac ar y meusydd, ac ar y 
gwin, ac ar yr olew, ac ar yr hyn oil a ddwg y ddaear allan, 
ac ar holl lafur dwylaw." (Hag. i. 9-1 1.) " Am Ayny" — 
nid heb achos. Y mae y Brenin mawr yn«ymweled a 
gwledydd a chenhedloedd yn y cyffelyb fodd yn fynych eto; 
a rhan o waith gweinidogion y gair, megis yr oedd y 
proffwydi, a'r apostolion hefyd, ar achlysuron (megis y gwna 
Paul yn 1 Cor. xi. 35), ydyw galw sylw deiliaid eu gweini- 
dogaeth at y goruchwyliaethau hyn, a'u hegluro yn eu 
hachosion a'u dyben, yn ngoleuni yr ysgrythyrau. Y mae 
y blynyddoedd diweddaf wedi eu hynodi yn arbenig yn 
ymweliadau ceryddol Duw a llawer o wledydd a chenhedl- 
oedd y ddaear. Nid oes hanes yn ein hoes ni am gynifer 
o ddynion wedi marw trwy newyn ag a fu yn ystod y tair 
neu bedair blynedd ddiweddaf. Trengodd llawer o filiynau 
o eisiau bara yn India, China, a gwledydd ereill yn Asia, a 
rhai cannoedd o filoedd yn nwyrainbarth Ewrop.. Ysgub- 
odd llifeiriant ymaith amryw drefi cyfain yh Hungary a 
Hispaen, a gwnaethant ddifrodiadau arswydus ar dda a 
meddiannau, a ghnwd y ddaear mewn llawer o wledydd. 
Bydd y flwyddyn 1879 yn aros yn hynod ei choffad- 
wriaeth mwy yn y wlad hon; blwyddyn y proffwydai 
doethion y tywydd yma ac yn America am dani, y byddai 
angerddolder gwres ei haf yn annioddefol, ac y lladdai 
fyrddiynau o honom ; yn lie hyny blwyddyn o oerder 
gwlybyrog o'i chalan-gauaf hyd ei Hydref ydoedd ; yr oedd 
ei Mehefin a'i Gorphenaf, a'i Hawst a'i Medi, yn debycach 



/ 

Rhagtuniaeth Duw. 



243 



i Ragfyr a Ionawr, a Chwefror a Mawrth, o ran ansawdd y 
tywydd. Gwasgwyd y wlad a chaledi, bob dosbarth yn 
mron, yn ystod y tair neu bedair blynedd diweddaf, nes 
oedd ei hwyneb megis yn casglu parddu, a Uaweroedd yn 
cwyno fod hyfrydwch Prydain wedi mudo ymaith — a'i 
dyddiau goreu a llwyddiannus wedi myned heibio am byth ; 
ei hamaethyddiaeth wedi pallu, ei marsiandaeth a'i mas- 
nach wedi cilio, a'i gogoniant wedi ymadael. Y mae yn 
llawn bryd gofyn, "Am ba beth?" Nid wyf yn gwybod 
ddarfod i'r un o ddoethion gwyddor ac athroniaeth gael 
allan, na hbni y gellid rhoddi cyfrif am dywydd gauafaidd 
y flwyddyn hono, ar dir gwyddoniaeth, fod y peth yn 
effaith naturiol gweithrediad deddfau sefydlog a digyfnewid 
natur ; na, proffwydo yr oeddynt hwy, rai o honynt o leiaf, 
fel y crybwyllwyd, y byddai yn flwyddyn o wres na theim- 
lasid ei gyffelyb yn y wlad hon o'r blaen ; ond diddymodd 
y flwyddyn holl "arwyddion" y gw^r hyny, "trodd y 
doethion yn eu hoi, gan wneutbur eu gwybodaeth yn 
ynfyd." (Esa. xliv. 25.) "Am ba beth, ynte?" "Ai ni 
ellid cael gafael ar y peth" hwnw, yn herwydd yr hwn y 
dygwyd ein gwlad dan y wasgfa y cyfeiriwn ati? Onid 
oedd hi wedi myned yn ddiarebol mewn annuwioldeb a 
phob llygredigaeth yn ystod y blynyddoedd o lwyddiant 
mawr a gawsai yn y blynyddau blaenorol? Pob dosbarth 
o gymdeithas, o'r uchelaf hyd yr iselaf yn y tir, yn " cyd- 
redeg i'r unrhyw ormod rhusedd." " Na fydd ry annuwiolP 
Y mae fel pe byddai rhy w reswm ar fy w yn annuwiol ; pe 
rheswm hefyd, pan y mae dyn, neu wlad o ddynion, wedi 
myned yn " rhy annuwiol? fe ddaw rhagluniaeth a 
rhyw oruchwyliaeth i roi atalfa arnynt ; onid oedd dynion 
fel wedi ynfydu mewn balchder, gwastraff, ac afradlonedd, 
meddwdod, 11 won a chableddau, a phob math o halogrwydd? 
Lleoedd ofnadwy fyddai gorsafoedd y rheilffyrdd ar hwyr 



244 



Koheleth. 



dydd ffair yn un o'n trefi ni yn Nghymru, lie y gwelech 
luaws o feibion a merched ieuainc megis wedi "diddarbodi," 
yn ymroi i bob anweddeidd-dra mewn geiriau ac ymddyg- 
iadau, nes peri arswyd ar bob meddwl ystyriol a fyddai yn 
bresenol. Dywedir i'r brawd gonest, Robert Jones, Llan- 
llyfni, ddigwydd bod yn cyd-deithio yn y train gyda lluaws 
o'r cyfryw gymdeithion un tro, ac wedi goddef yn hir, pan 
na allai ymatal yn hwy, iddo godi ar ei draed yn eu canol, 
a thori allan mewn ton gyffrous a difrifol, gan ddywedyd, 
" Diolch i ti, O Arglwydd, am fod genyt uffem i gau cread- 
uriaid o'r fath yma ynddi!" Synodd a dychrynodd hyny 
ry wfaint arnynt am y pryd hwnw ; ond daeth llais a swn 
arall i synu a sobri y wlad yn gyffredinol yn fuan ar ol 
hyny — swn banciau yn tori ; gweithfeydd mawrion yn cau i 
fyny ; miloedd o weithwyr yn cael eu troi allan heb ddim 
ond angen a thlodi yn tremio yn eu hwynebau;" "swn 
cwynfan yn mhob heol " yn y trefi o herwydd marweidd-dra 
masnach ; ac yn mhob prif ffordd a maes a gwinllan drwy y 
wlad, fel y desgrifia Amos gyflwr gwlad Israel yn ei amser ef, 
ar un tymor o hono. 

Eto. Eiriolaeth Amos am ataliad y farn hon drachefn. 
Yr un deisyfiad a dadl, yn yr un geiriau, yn mron, sydd 
ganddo yma; gesyd Jacob eto ar yr adwy o flaen yr Ar- 
glwydd Dduw, i'w atal i fyned rhagddo yn mhellach yn 
llwybr y farnedigaeth hon, a llwyddodd yn yr un modd; 
" Ni bydd hyn chwaith, medd yr Arglwydd Dduw." Nid 
yw y weddi ond bhv iawn, ond y mae yn afaelgar a thaer 
iawn ; a " Llawer a ddichon taer weddi y cyfiawn;" yn wir, 
nid oes derfyn ar ei dichon hi. Meddyliwch pa ddyben 
fuasai i frenin Israel anfon ei fyddinoedd allan yn erbyn y 
ceiliogod rhedyn, "llu mawr Duw;" buasai byddin Duw yn 
goresgyn ac yn difrodi yr holl wlad er dim a allasai byddin 
y brenin ei wneyd i'w hatal; ond wele weddi Amos, megis 



Rhagluniaeth Duw. 



245 



ag un anadliad, yn ysgubo ymaith y ceiliogod hyny o'r wlad 
bob un; ac yn atal y farn drwy dan drachefn yr un modd. 
Aeth y weddi i'r nefoedd mewn eiliad, a daeth yr atebiad i 
lawr mewn llai o amser na hyny. 

"Y wybr faith sy'n llawn o fydoedd, 

Eto seren un ni fedd, 
Er mor fuan maent yn hedeg, 

Hed mor gyflym a dy hedd ! " 
Myrdd weddiau a wrandewaist, 

Can's mor barod yw dy ras, 
Yn y foment gynta'u lluniwyd, 

Cyn eu d'od o'r genau i maes. " 

Mae llawer o ffeithiau yn ngwybodaeth a chof lluaws 
sydd yn fyw yn ein gwlad ein hunain yn awr ydynt yn 
engreifftiau hynod o atebiad uniongyrchol i weddiau dynion 
duwiol; nodaf un yn unig. Yn y flwyddyn 1832, yr oedd 
y geri marwol (cholera) yn cymeryd dynion "ymaith megis 
a llifeiriant," yn y wlad hon ; ac yn mysg manau ereill yn 
Nghymru, talodd ymweliad a Dinbych, gan ladd y trigolion 
yn nghwr uchaf y dref ar ei gyfer, ac yn gweithio ei ffordd 
tuag at ranau ereill o'r dref yn gyflym; ac ar ddydd Sab- 
bath, yn mis Mai y flwyddyn hoho, tarawodd lawer i lawr 
megis ag un ddyrnod. Yr oedd gwaedd dychryn trwy heol- 
ydd y dref. Yn hwyr y Sabboth, cytunodd Ymneillduwyr y 
gwahanol enwadau i ddyfod at eu gilydd am bump yn y 
bore tranoeth i gyd-weddio am ataliad y pla ; a daethant 
yn nghyd yn dyrfa fawr. Clywsid am bersdnau fuasent 
feirw y nos o'r blaen a'r bore hwnw ; ond wedi y cyfarfod 
gweddi ni bu farw un o'r pla, ac ni chyffyrddodd chwaith a 
neb un o'r bobl yno ; ac hyd yr wyf yn cofio yn awr, ni 
ymwelodd y pla hwnw o gwbl a Dinbych yn yr un o'i ym- 
weliadau a'r fro wedi hyny. Gofynid i'r diweddar Dr. Lloyd 
Williams, prif feddyg y dref, beth oedd ei feddwl ef am y 



Koheleth 



digwyddiad; "Rhaid ei briodoli i weddiau pobl y capeli, ac - 
nid i ddim arall ; y mae y peth yn rhy amlwg i'w wadu," 
oedd ei ateb. Nid oedd neb yn Dinbych yr amser hwnw 
yn amheu hyny; ac nid oes neb o'r rhai sydd eto yn fyw 
yno, ac yn cofio y digwyddiad, yn amheu. hyny yn awr. 

Dwy weledigaeth a gafodd Amos ar ol y rhai hyn — 
gweledigaeth y llinyn mesur a gweledigaeth y cawellaid o 
ffrwythydd haf; y ddwy yn arwyddo bod yr Arglwydd am eu 
rhoddi i fyny a'u bwrw ymaith o'i olwg; "Nid af heibio 
iddynt mwyach," medd Efe ddwywaith, wrth egluro ystyr y 
gweledigaethau hyny i Amos; a dyma y gair trymaf o'r 
cwbl, " Ni cheryddaf hwynt mwyach," fel moddion i'w 
dychwelyd a'u meddyginiaethu ; ac ni anfonaf broffwyd 
atynt i'w rhybuddio a'u dysgu; ni ddywedaf air wrthynt 
ond hyny. Gweinidogaeth brenin Assyria i'w diwreiddio 
a'u caethgludo o'u gwlad, ac i'w gwasgaru, a'u " gogrynu 
yn mysg yr holl genhedloedd, fydd y weinidogaeth olaf 
iddynt." " Nid ymryson fy yspryd a dyn yn dragywydd." 
Yr oedd wedi ymryson ag Ephraim genhedlaeth a chen- 
hedlaeth, dros ddau can mlynedd, drwy weinidogaeth cer- 
yddon yn ei ragluniaeth, a gweinidogaeth ei air drwy ei 
weision y proffwydi, a'r cwbl yn aneffeithiol ; bellach, y mae 
yr ymryson ar ben, "Nid af heibio iddynt mwyach." Yr 
wyf yn ymwrthod a hwynt fel fy mhobl; yn rhoddi Ephraim 
i fyny, "Ar Assyriad fydd ei frenin am iddo wrthod troiP 
"A'r pethau hyn oil a ddigwyddasant yn siamplau iddynt 
hwy, ac a ysgrifenwyd yn rhybudd i ninau, ar y rhai y 
daeth terfynau yr oesoedd." (i Cor. x. 17.) "Er rhybudd 
i ni." Nid er difyrwch i ni fel hanesiaeth gyffredin, ond er 
rhybudd i ni i ochelyd ei fFyrdd hwy, na byddom "eilun- 
addolwyr, na godinebwyr, na themtiom Grist, ac na rwg- 
nachom, megis y gwnaeth rhai o honynt hwy," medd yr 
apostoL Yr ydym ninau yn ddeiliaid yr un gweinidog- 



Rhagluniaeth Duw. 



247 



aethau dwyfol ag oeddynt hwy, ie, cawsom ni " weinidog- 
aeth mwy rhagorol " nac a gawsant hwy. Llefarodd Duw 
wrth y tadau hyny trwy y proffwydi; ond y mae Efe yn y 
"dyddiau diweddaf hyn yn llefaru wrthym ni yn ei Fab;" 
ac os derbyniodd pob trosedd ac anufudd-dod dan y weini- 
dogaeth hono "gyfiawri daledigaeth, Pa fodd y diangwn ni 
os esgeuluswn iachawdwriaeth gymaint?" 

Yn ngoleuni dysgeidiaeth ei air yr ydym yn gweled fod 
holl oruchwyliaethau ceryddol y Brenin mawr tuag at blant 
dynion yn foddion gras iddynt, tra y maent yn amlygiadau 
o'i soriant at bechod, ac o'i anfoddlonrwydd tuag atynt o her- 
wydd eu pechodau, y maent ar yr un pryd yn amlygiadau 
o'i raslonrwydd a'i garedigrwydd ; oil wedi eu hamcanu ac 
yn tueddu i ddwyn a dychwelyd dynion ato ei Hun, 
" Rhoddais i chwi lendid dannedd yn eich holl ddinasoedd, ac 
eisieu bara yn eich holl leoedd ; eto, ni ddychwelasoch ataf Fi, 
medd yr Arglwydd. Myfi hefyd a atelais y gwlaw rhagoch, 
pan oedd eto dri mis hyd y cynauaf, gwlawiais hefyd ar un 
ddinas, ac ni wlawiais ar ddinas arall; un rhan a gafodd 
wlaw, a'r rhan ni chafodd wlaw a wywodd, Gwibodd dwy 
ddinas neu dair i un ddinas i yfed dwfr, ond nis diwallwyd ; 
eto, ni ddychwelasoch ataf Fi, medd yr Arglwydd. An- 
fonais yr haint yn eich mysg, megis yn ffordd yr AifTt; eich 
gwyr ieuainc a leddais a'r cleddyf, gyda chaethgludo eich 
meirch; a chodais ddrewi eich gwersylloedd i'ch ffroen; 
eto, ni throisoch ataf Fi, medd yr Arglwydd. Tarew- 
ais chwi a diflaniad, ac a mallder, pan amlhaodd eich 
gerddi a'ch gwinllanoedd, a'ch ffigiswydd a'ch olewydd, y 
lindys a'u hysodd; eto, ni throisoch ataf Fi, medd yr Ar- 
glwydd, Mi a ymchwelais rai o honoch, fel yr ymchwel- 
odd Duw Sodoma a Gomora; ac yr oeddych fel pentewyn 
wedi ei achub o'r gyneu dan; eto, ni throisoch ataf Fi, 
medd yr Arglwydd." (Pen, iv. 6-1 1.) Dyna restr hir o'r 



248 



Koheleth. 



ceryddon trymion lawer a weinyddasai'r Arglwydd ar 
Israel. Mynai i'r bobl ddeall mai Efe oedd yn dwyn yr 
holl bethau hyny arnynt, ac mai ei amcan grasol ynddynt 
oil oedd eu dychwelyd oddiwrth eu heulunod a'u pechodau 
ato ei Hun, i'w meddyginiaethu a'u bendithio. Unwaith eto, 
cyn rhoddi Israel i fyny i farn llwyr ddifrodiad, mae yr 
Arglwydd, trwy y proffwydi, yn galw yn daer arnynt i droi 
a dychwelyd ato — "Ceisiwch yr Arglwydd, a byw fyddwch, 
rhag iddo dori allan yn nhy Joseph fel tan a'i ddifa. Ceis- 
iwch yr Hwn a wnaeth y saith seren ac Orion; ceisiwch 
ddaioni ac nid drygioni, fel y byddoch fyw, ac felly yr 
Arglwydd, Duw y lluoedd, a fydd gyda chwi, fel y dywed- 
asoch. Eto, Casewch ddrygioni, a hoffwch ddaioni, a gosod- 
wch farn y n y porth \ ac fe allai y bydd Arglwydd Dduw y 
lluoedd yn raslawn i weddill Joseph." (Pen. v. 6-8, 14, 15.) 

Gwelsom oruchwyliaethau cyffelyb i'r rhai a nodwyd o'r 
blaen ami waith yn ein gwlad a'n hoes ein hunain. Yr un 
Duw sydd yn llywodraethu'r ddaear a holl amgylchiadau 
gwledydd a chenhedloedd y ddaear eto; a'r un amcanion 
doeth a grasol sydd ganddo yn ei oruchwyliaethau yn awr 
ag oedd ganddo gynt; "Hyn oil a wna Duw ddwywaith 
neu dair," drachefn a thrachefn, " a dyn, i ddwyn ei enaid 
ef o'r pwll, i'w oleuo a goleuni y rhai byw." (Job xxxvi. 1.) 



v 



PREGETH XV. 



EFENGYL DUW. 



"Eithr yr ydwyf yn hysbysu i chwi, frodyr, am yr efengyl a bre- 
gethais i chwi, nad yw hi ddynol ; canys nid gan ddyn y derbyniais 
i hi, nac y'm dysgwyd ; eithr trwy ddadguddiad Iesu Grist." — 
Gal. i. II, 12. 

Yn y bregeth ragflaenol i hon, ceisid dangos allan athraw- 
iaeth gair Duw am ei oruchwyliaethau neillduol Ef yn ei 
ragluniaeth tuag at blant dynion yn eu hamrywiaethau a'u 
dybenion. 

Y mae y testyn a ddarllenwyd yn awr yn gosod o'n blaen 
fater pwysicach hyd yn nod na hwnw — " Yr efengyl a bregethir 
i m\" O ba le y mae hono? O ba ffynonell y tardda hi — 
ai o'r nef ynte o'r ddaear? O Dduw ai o ddynion? Mater 
o'r pwys mwyaf i bob un sydd yn cymeryd arno ei phre- 
gethu hi, ac i bawb sydd yn ei phroffesu, ac yn ei gwrando. 

Y mae y mater hwn o ddechreuad gyrfa gweinidogaeth 
yr efengyl ar y ddaear, wedi bod yn bwnc y dadleuwyd 
mwy yn ei gylch nac yr un arall yn y byd, a mwy yn y 
blynyddau diweddaf hyn nag erioed o'r blaen, fel y mae 
mewn modd arbenig yn brifbwnc y dydd. 

Un o amcanion proffesedig yr Hwn a ddechreuodd ei 
thraethu ydoedd, "Bwrw y tan dadleuol hwn ar y ddaear;" 



250 



Koheleth. 



ac y mae y tan hwnw yn parhau yn anniffoddedig, ac yn 
anniffoddadwy ami trwy yr oesau. Bu holl beirianau daear 
ac uffern ar lawn waith yn ceisio ei roi allan am yn agos i 
ddwy fil o flynyddoedd; ond "y dyfroedd lawer" a dywallt- 
wyd arno nis gallasant ei ddiffoddi, na'r "afonydd" cryfion 
a lifasant drosto ei "foddi." Tybiodd y Fire Brigade lawer 
tro, eu bod wedi llwyddo i'w anhuddo; ond tori allan i 
fflamio yn fwy angherddol a wnai drachefn a thrachefn. O 
ba le y daeth y tan rhyfedd hwn, gan hyny ? Ai tan a ddis- 
gynodd o'r nef, ynte ai tan a enynodd yn nghorsleoedd 
lleidiog y ddaear yw? Yn y testyn, cawn atebiad Paul i'r 
cwestiwn. Nid fel un yn dweyd ei feddwl a'i farn bersonol 
ei hun ar y mater, y llefara yr apostol, eithr fel tyst yn llys 
brawd, yn rhoddi tystiolaeth sicr, benderfynol, oddiar wybod- 
aeth sicr a diamheuol o'r mater — " Nid yw hi ddynol" 

I. Ystytiwn fawr bwysigrwydd y cwestiwn sydd dn blaen, 
pa un ai dynol ai dwyfol yw yr efengyl a bregethir i m\ 

i. Y mae yn dyfod atom yn enw Duw, gan ymwisgo ag 
awdurdod Duw. Gelwir hi " Efengyl Duw am ei Fab Ef, 
Iesu Grist," "Efengyl gogoniant y bendigedig Dduw," a'i 
bod i gael ei phregethu, — " Yn ol gorchymyn y tragwyddol 
Dduw yn mhlith yr holl genhedloedd, er mwyn ufudd-dod 
ffydd." (Rhuf. xvi. 26.) Os yw yr honiadau hyn yn wir- 
ionedd, rhaid fod pwysfawredd annhraethol fwy yn perthyn 
i'w gweinidogaeth hi nac a ddichon fod yn perthyn i ddim 
arall dan haul. Ac o'r tu arall, tybier mai twyll a ffughoniadau 
dynol ydyw'r cwbl, y mae o bwys i chwilio, a chael allan, a 
phrofi hyny, fel yr ymwrthoder a hi, yr hwtier ac y ffieiddier 
hi fel y twyll a'r cabledd mwyaf rhyfygus ac ofnadwy. 
Teimlai Paul yn angerddol yn yr achos hwn, " Pe byddai i 
ni (ddynion), neu i angel o'r nef, efengylu yn amgen nac yr 
efengylasom i chwi, bydded Anathema," medd efe; a 
thrachefn, "Megis y rhagddywedasom, felly - yr ydwyf 



Efengyl Duw, 



yr awrhon drachefn yn dywedyd, Os efengyla neb i chwi 
amgen na'r hyn a dderbyniasoch, bydded Anathema, 
canys yr awrhon ai peri credu dynion yr ydwyf, ynte Duw?" 
Pe buasai Paul yn byw yn ein dyddiau ni, cyfrifasid ef yn 
ddyn penboeth, cul, a rhagfarnllyd iawn gan rai athrawon 
eangfrydig yn y dyddiau hyn, y rhai a fynant ddryllio 
rhwymau, a thaflu rheffynau pob credo a chyffes, a chate- 
cism, a ffurf o athrawiaeth oedd gan y tadau gynt oddi- 
wrthynt "Pethau bachgenaidd" oedd pethau felly, a 
bechgyn oeddynt hwy, y tadau; ond y mae dynion yr oes 
hon yn wyr, a rhaid i'w hathrawon hi yn awr edrych ar 
"roddi heibio bethau bachgenaidd," &c. Ceisir ein per- 
swadio nad yw credo ac athrawiaeth* pa fath bynag fydd- 
ont, o nemawr bwys, mai nid cyfundrefn o athrawiaeth yw 
yr efengyl a Christionogaeth, ond yspryd a bywyd — 
"Yspryd a bywyd o hunanberthiad er llesau ereill," Ie, 
yspryd a bywyd ydyw hanfod Gristionogaeth yn ddiau. 
" Y meddwl yma," o hunan-ymwadu er lies ereill, " Yr hwn 
oedd hefyd yn Nghrist Iesu," y mae hi yn ei gymell yn 
gyntaf ac yn benaf peth ar bob un a fyno fod yn ddysgybl 
iddi hi; ond rhaid i'r yspryd Dwyfoledd hwn gael corff 
cyfaddas i drigo ynddo, a gweithio trwyddo; "Ffurf ac ym- 
adroddion tachus" a, "Yr athrawiaeth sydd yn ol duwioldeb* 
yw yr enwau a rydd yr apostol ar y corff hwn. Os na fydd y 
corff— y ffurf o ymadroddion — yr athrawiaeth — yn "iachus," 
ni bydd yr yspryd yn hir heb fyned yn nychlyd a heintus 
ynddo. Archai yr apostol loan i'r credinwyr " Na dder- 
bynient i dy, ac na ddy wedent ' Duw yn rhwydd ' wrth un 
athraw na fyddai yn dwyn dysgeidiaeth Crist" ganddo, 
Yr oedd Paul ac loan yn gymaint dros fywyd a buchedd 
iach a neb fu erioed ar y ddaear, ac yr oeddynt yn gymaint 
a hyny hefyd dros "Athrawiaeth tachus" Od oes yspryd 
dwyfbl yuddi hi, yr efengyl, rhaid iddi gael ffurf corff dwyfol 



252 Koheletk 



am dano; ond os dynol yw ei hyspryd, gwna corff dynol o 
ryw ffurf, neu heb ffurf, y tro iddi, nid yw o bwys pa beth 
fyddo ; ond medd y testyn, " Nid yw hi ddynol." 

2. Y mae yn ffaith yn hanesyddiaeth Cristionogaeth o'i 
dechreuad, fel y rhag-grybwyllwyd, ei bod wedi bod yn 
fater dadleuon ac ymrafaelion mwy na dim arall a ym- 
ddangosodd ar y ddaear erioed. " Y rhai sydd yn aflon- 
yddu y byd " (yn troi y byd a'i wyneb yn isaf ), y gelwid ei 
chenadau cyntaf, ac aflonyddu a throi y byd a'i wyneb yn 
isaf y mae hi byth o hyny hyd yn awr. Yr ydym yn gweled 
fel y mae hi yn ysgwyd, yn cynyrfu, ac yn berwi y byd 
drwyddo y dyddiau hyn. Yr ydym yn gweled y geiriau a 
lefarodd "Tywysog a Pherffeithydd ffydd" yr efengyl 
ychydig cyn dyoddef o hono, yn cael eu cyflawnu yn 
llythyrenol ger ein bron, "A minau, os dyrchefir fi oddiar y 
ddaear, a dynaf bawb ataf fy hun." Ffrwyth y dyrchafu 
hwnw oddiar y ddaear i'r groes yw yr holl ddadleu hwn yn 
nghylch ei berson a'i efengyl Ef. Camgymerodd arch- 
orTeiriaid a llywodraethwyr yr Iuddewn yn ddirfawr pan 
ddywedent, " Os gadawn ni ef fel hyn, fe a y byd ar ei ol 
ef." Tybient ond ei gael i'r groes unwaith, y darfyddai am 
ei enw a'i achos yn fuan; na, druain, gadewch chwi Ef fel 
yna, derfydd y son am ei enw a'i athrawiaeth o'r byd cyn 
pen hir ; ond os dyrchefwch chwi ef i'r groes, fe grea bower 
newydd mwy nerthol ac effeithiol nac un power y teimlwyd ei 
ddylanwad erioed cyn hyny yn llywodraeth Duw; power a 
dyn sylw a chalonau holl fodau deallol y bydysawd, yn 
angelion, dynion, a chythreuliaid at y groes hono fel canol- 
bwnc mawr, o'r hwn y tardd eu gwynfyd neu eu gwae tra- 
gwyddol, yn ol fel y byddo ystad ansawdd eu calonau tuag 
ato. 

O amgylch Person, a chroes, a chrefydd y Gwaredwr y 
saif * yn awr dyrfa fwy nac a fu erioed o'r blaen ; ac yn 



Efengyl Duw. 



*53 



gyffelyb i'r dyrfa hono yn Jerusalem, rhai yn cablu, yn 
gwawdio, yn ysgwyd pen, ac yn llaesu gweflau; a rhai, 
fel Mair ei fam Ef, a Mair Magdalen, a'r dysgybl yr oedd 
Efe yn ei garu ; tra yr oedd y cleddyf yn myned trwy eu 
heneidiau oeddynt yn ymlynu wrtho, ac yn ei garu yn fwy 
nac erioed. 

Ymddengys fod y frwydr fawr benderfynol rhwng y dyrfa 
dau lu o gyfeillion a gelynion " ei groes Ef " ydynt yn sefyll 
o'i hamgylch hi, yn myned yn boethach, boethach bob 
dydd. Y mae llu y gelynion yn chwyddo yn gyflym, yn 
cynwys gwreng a boneddig, cyfoethog a thlawd, dysgedig 
ac annysgedig, yn annuwiaid a phandduwiaid, yn agnostiaid, 
yn wyddonwyr ac anffyddwyr o bob math ac enw; oil "yn 
myned allan i'r gad," ac yn bloeddio i'r frwydr. Y mae y 
wasg annuwiaidd, fel y ddraig a welodd loan, yn bwrw allan 
o'i safn aneirif "ysprydion aflan tebyg i lyffaint," mewn 
traethodau ac erthyglau yn ei newyddiaduron dyddiol ac 
wythnosol, a chyhoeddiadau misol a chwarterol; a thrwy 
areithiau a darlithiau trwy drefydd Lloegr yn gyffredinol — 
rhai fel yn ysgyrnygu danedd gan gynddaredd yn erbyn yr 
efengyl — rhai yn ceisio ymresymu yn fwy pwyllog — rhai 
megis yn dyweyd yn deg wrthi, ac yn tynu llaw dros ei 
phen, ac megis dan wenu yn ceisio gwthio dagr i'w chalon 
yr un pryd. Daw Gwyddonwr annuwiaidd yn mlaen yn 
fawreddog a hamddenol, a chais wthio ei drosol cryf dan sail 
"Twr y praidd, castell merch Seion " — Cenhedliad goruwch- 
naturiol dynoliaeth y Gwaredwr, a dyna athraw* arall, 
Athraw Cristionogol, medd efe, yn dyfod i gynorthwyo y 
Hall, a chydhaera y ddau, yn benderfynol iawn, bod y fath 
genhedliad yn beth nad oedd yn bosibl iddo ddigwyddo 
erioed, ac na bydd byth. 



* Stopford Brookes. 



254 



Koheletk 



Tybiwn weled y proffwyd Esaia yn sefyll ar fynydd Seion, 
ac yn edrych ar y cyngreiriaid hyn, ac yn eu hanerch, gan 
lefain, " Ymgyfeillechwch, bobloedd, a chwi a ddryllir; 
gwrandewch, holl belledigion y gwledydd; ymwregyswch, 
a chwi a ddryllir; ymwregyswch, a chwi a ddryllir. Ym- 
gynghorwch gynghor, ac fe a ddidymir; dywedwch y gair, 
ac ni saif; canys y mae Duw (Emmanuel) gyda ni." (Esa. 
viii. 9, 10.) Yna yn troi at y rhai y mae eu calonau yn 
crynu dros arch Duw, ac yn dywedyd wrthynt hwythau — 
" Fel hyn y dywed yr Arglwydd, Nac ofnwch waradwydd 
dynion, ac nac arswydwch rhag eu difenwad hwynt, canys y 
pryf a'i bwyty fel dilledyn, a'r gwyfyn a'u hysa fel gwlan, 
eithr fy nghyfiawnder a fydd yn dragy wydd ; a'm hiachaw* 
dwriaeth o genhedlaeth i genhedlaeth." (Ib vi. 7, 8.) 

Wei, y mae lief Esaia megis wedi fy nhaflu oddiar y 
llinell y ceisiwn gyrchu ar hyd iddi, ond dyna ydoedd ; nad 
yw gwersylloedd Seion chwaith yn ysgafala fel yr oedd 
gwersyll y Midianiaid pan ruthrodd Gedon arno; ond y 
maent hwythau hefyd yn gwisgo eu harfogaeth, ac yn ym- 
barotoi i'r frwydr. Udaganodd archesgob Caergaint yn gryf 
ac yn groew i alw ei filwyr yn nghyd; a'r un modd y 
gwnaeth y Bedyddwyr a'r Annibynwyr yn nghyfarfodydd 
blynyddol eu hundebau yn mis Hydref diweddaf. Udgan- 
odd Conference y Wesleyaid hefyd ei udgorn cryf yntau i'r 
un perwyl; felly y mae y Hwythau efengylaidd yn dyrchafu 
eu banerau " yn enw eu Duw." Ni roddir " Twr y praidd " 
i fyny i'r gelyn, heb ymdrech benderfynol i'w ddiogelu. 

Rhaid i'r d5n gref annuwiaidd ac anffyddol hon eto 
gael ei chwrs ; aeth llawer ton gyffelyb iddi, ond nid mor 
gref a hi, heibio o'r blaen, ac fe a hon heibio hefyd. Nid 
ydym ni yn Nghymru allan o berygl derbyn niweidiau oddi- 
wrth y cenllif annuwiaidd hwn fel y gallwn ymdawelu ac 
ymgysuro, gan ddywedyd, " Pan ddel y ffrewyll lifeiriol, ni 



Efengyl Duw. 



•*55 



ddaw atom ni." Y mae Cymru yn fwy noeth ac agored 
i ymosodiadau o'r fath yn awr nac y bu erioed o'r blaen, fel 
y mae ein pobl yn dyfod yn fwy cydnabyddus a'r Seison, ac 
a'r llenyddiaeth Seisnig; ac y mae mwy nac a dybiai Rawer 

bapyrau a thraethodau annuwiaidd Lloegr yn cael eu der- 
byn a'u darllen gan ieuenctyd ein gwlad. Ah ! nid amser 

1 grefyddwyr Cymru i gweryla y naill a'r Hall ydyw yr amser 
hwn yn anad im amser, pan y mae y cleddyf yn dyfod ar y 
wlad, ac o fwy nac im cyfeiriad. Heblaw annuwiaeth ac 
anffyddiaeth, dyna y goegffyddiaeth Rufeinig hithau gyda'i 
gwagddefodau a'i ffurfiau ar waith yn hudo ac yn ceisio 
pawb a alio lyncu; heidiau o Jesuitiaid wedi dyfod trosodd i 
nythu yn ein plith, a " thrwy ymadrodd teg a gweniaith yn 
ceisio llithio eneidiau anwadal." " Deffrown yn gyfiawn, ac 
na phechwn," canys nid oes gan rai, yn Nghymru eto, y 
wybodaeth hono o Dduw a'r gwirionedd, i allu gwrthsefyll 
ymosodiadau y gelynion hyn arnom. 

Ymddengys pwysigrwydd y cwestiwn dan sylw yn y lie 
nesaf, os meddyliwn beth fyddai canlyniadau Uwyddiant 
gelynion yr efengyl a Christionogaeth ; ond pwy a ddichon 
eu dirnad a'u traethu? Ond tybiwch eu bod yn llwyddo i 
ymlid yr efengyl allan o'r byd, ac i'w lenwi ag egwyddorion 
annuwiaeth. Wei, dyna fyd ! byddai ei ddiwedd yn waeth 
na'i ddechreuad, " Da fuasai i'r byd hwnw pe nas ganesid 
ef " — byd o dywyllwch, byd o felldith, byd o wae, a thrueni, a 
marwolaeth. Beth am yr ychydig gredinwyr allasent fod wedi 
eu gadael ynddo? Ie, druain, y truanaf o'r holl drueiniaid 
fyddent hwy, " Y seiliau wedi eu dinystrio," eu gobaith wedi 
ei ddiffodd ; holl fiynonau eu cysur wedi sychu, " Heb Grist, 
heb obaith, heb nefoedd — heb Dduw, heb ddim !" Collasant 
eu holl feddiannau a werthfawrogent yn llawer mwy na'u 
by wydau ; ni werthasent eu hawl mewn ond un addewid o'u 
hen lyfr am holl gyfoeth y bydysawd, pe cawsent y cynyg; 



256 



Koheleth. 



ond dyna'r hen lyfr hwnw wedi darfod am dano, a'i holl 
addewidion yn gorwedd yn gelaneddau meirwon ar wyneb 
ei ddalenau. Nid oes bellach ddim i'w wneyd ond claddu 
y gelain allan o'r golwg, a chau i fyny yr holl demlau drud- 
fawr a gyfodwyd i'w bregethu, neu eu troi yn dai masnach, 
neu yn demlau rhusedd a thrythyllwch. Gwerthu allan 
swyddfaau y Feibl Gymdeithas a'r cymdeithasau cenadol, a 
galw adref yr holl genadau anfonedig i'r byd paganaidd. 
Casglu yn nghyd yr holl lyfrau crefyddol a gyhoeddwyd o 
ddyddiau yr apostolion hyd yr adeg pan gyflawnir hyn ; i 
wneyd un goelcerth fawr o honynt oil, fel na adawer o hon- 
ynt un oil, na dim oil yn ngweddill; a dyma fyd glan, heb 
ynddo na theml na phregeth, na mawl na gweddi, na son 
am Dduw ac addoli o'i fewn ; byd, a'r goleuni fel y tywyll- 
wch, a chysgod angeu heb drefn ynddo — byd He nad oes 
mwyach na rhinwedd, na phechod, na chydwybod, na gwir- 
ionedd, na chyfiawnder, o'i fewn i fod — byd nad oes iddo 
na Chreawdwr na Chynaliwr, na Thad, na Barnwr — na 
barn, na byd i ddyfod ; na nef, nac uffern, yn ei aros ! 

Ond wele ferch Seion (yr ychydig weddill credinwyr) yn 
eistedd ei hunan, yn weddw ymddifad, yn galaru, gan ddy- 
wedyd, "Am hyn yr ydwyf yn wylo; y mae fy llygad — fy 
Uygad yn rhedeg gan ddwfr, o herwydd pellau oddiwrthyf 
ddyddanwr a ddadebrai fy enaid ; fy meibion sydd anrheith- 
iedig, am i'r gelyn orchfygu." (Galar. i. 16.) Do, dygasai y 
gelyn oddiarni ei hen lyfr; y dyddanwr a ddadebrai ei 
henaid yn mhob cyfyngder, a sychasai ei dagrau yn mhob 
trallod, ac a barasai iddi orfoleddu yn mhob gorthrymderau 
— o'r blaen; am hyn y mae ei "hocheneidiau yn ami, a'i 
chalon yn ofidus," ond nac ofna, " Ti, ferch Seion," canys 
"byddi bell oddiwrth y gorthrymder" yna, "ac ni nesa 
atat." " Ni lwydda un offeryn a lunier i'th erbyn." Beth 
bynag a a ar goll, ni cholli di byth y "Dyddanwr a ddad- 



Efengyl JDuw. 



ebrai dy enaid." Y mae galluoedd y byd hwn, a galluoedd 
uffern obry, wedi bod ar eu llawn egni am filoedd o flynydd- 
oedd bellach yn ceisio dwyn dy Ddyddanwr oddi arnat, ac 
wedi methu — " Gair dy Dduw di a saif byth." 

Unwaith eto, ar y dybiaeth i'r gelynion hyn i'r efengyl 
lwyddo yn eu hamcan. Wei, yn ddiau, byddai yn eu 
gwersyll " Lawenydd a gorfoledd, gan ladd gwartheg a 
lladd defaid, gan fwyta cig, ac yfed gwin; bwytawn ac 
yfwn, canys y fory," meddant, "byddwn feirw." (Esa. xxii. 
13.) "Gwnawn y goreu a allom o honi bellach, tra gelwir 
hi heddyw; nid oes genym ond y byd a'r bywyd hwn am 
dani, rhodiwn a rhedwn bob un yn ffyrdd ei galon a'i duedd- 
iadau, tra parhao ein heddyw, ac y fory, wedi y darfyddo 
ef, byddwn ninau wedi darfod a by w a bod ! " 

Gwnai, druan, fe rodiai ac fe redai dynoliaeth i ben ei 
gyrfa ar y ddaear yn fuan iawn dan lywodraeth a dylanwad 
annuwiaeth ; neu yn hytrach, hi a nofiai yn ei gwaed ei hun 
i rywle — i rywle oddi yma. Cafodd y byd un enghraifft 
ofhadwy o'i gallu hi i "deyrnasu i farwolaeth" yn y Chwyl- 
droad yn Ffrainc, yn 1798. Dyna wlad wedi ymddiddar- 
bodi yn ymroddi i hunan-lofruddiaeth dan ei dylanwad. 
Yn pasio Actau yn ei chymdeithasfa wladwriaethol i ddi- 
ddymu Duw — a'i enw a'i addoliad, ei air a'i ddydd — a di- 
ddymu angeu, a barn, a byd tragwyddol allan o fodoliaeth 
a chof; ac yn gwneyd annuwiaeth yn ei gwedd erchyllaf 
yn gyfraith y wlad, gan ddarbod fod i'r bobl addoli rheswm 
yn mherson putain, os mynent addoli o gwbl. Ar ol 
cyflawni yr orchest fawr, dyna lie yr oedd " Lladd gwartheg 
a defaid, bwyta cig, ac yfed gwin \ " a chanu clychau, a thanio 
magnelau, a chyneu coelcerthau a phob rhialtwch. Erioed 
yn hanes y byd, ni chyrhaeddasai ynfydrwydd a rhyfyg dyn 
i'r fath raddau a hyny, ac nid yw yn debyg y gwna yn y 
ffurf hono byth mwy. 



Roheleth. 



Ond byr fu y gorfoledd a'r llawenydd hwnw, " Megis dros 
enyd awr." Dyna long y llywodraeth annuwiaidd 

*'Yn lledu 'i hwyliau i'r damweiniol wynt, 
Ac yn ymollwng i'r trochionog for, 
A'r tonau certh cynddeiriog o bob tu, 
Yn euro ami, gan ei 'sgytian hi. 
Esgyna weithiau i'r uchelder fry, 
Ar frig y gwyllt wanegau, yna i lawr, 
Disgyna i'r dyfnderau dig — cyffrous. 
Ger Haw mae traethell ar yr hon ymdyr, 

Y feisdon frigwen yn lafoerion troch. 

" Y llong a hyrddia'r gwynt a'r tonau mlaen 
Yn uniongyrchol rhyngddi a'r graig gerllaw ; 
Teyrnasa dychryn weithian ar y bwrdd, 
Mae'r dwylaw oil mewn penbleth flin a braw, 
Gwallgofant, cynddeiriogant yn fwy-fwy, 
A rhed a rhuthra'r naill i wddf y Hall. 

"Yr olwg welir arnynt sydd fel pe 
Buasai wyneb annwn wedi ei droi 
I lawr goruweh eu penau, a'i chwerwddig 
Waddodion yn ymdywallt yn orlif 
O losgfal tanllyd i'w hysprydoedd, nes 

Y maent yn fflamio yn uffernol dan ; 
A mwg a gwreichion o'r ufelion poeth, 
Yn torchi i fyny o geudod ddig y ffwrn, 
Fel Etna neu Vesuvius, pan y bydd 

Y tan gnofeydd trwy'u hymysgaroedd dwfn, 
Yn creu cyfogfa erchyll er gwaghau, 

Eu cylla gorlawn o elfenau gwrth. 

Tros dridiau a haner bu y llong a'r llwythj 

Yn ymladd a rhyferthwy y dymhestl gref. 

"O'r diwedd tery'r llestr wrth y graig, 
A neidia'n ol i enill nerth drachefn, 
Ail gyrcha tua'r graig fel tarw gwyllt, 
Ac ail darawa arni gyda rhuthr, 
A nerth anorfod, ac ofnadwy drwst — 



Ef&ngyl £)uw. 



2$9 



Nerth y gwrthdrawiad eto a'i teifl 'n ol, 
A thon ymchwyddog gyda dirfawr rym, 
A'i hyrddia hi drachefn 'ngwrth y graig. 

"Yn nghanol twrf arswydus tdnau a gwynt, 
A chriau, Uefau, cablau, a rhegfeydd 
Y gweddill dwylaw, ymagora'r llong, 
Ymddryllia, chwala, yn ysgyrion man, 
A'r dyfnder mawr agora 'i erchyll safn, 
A llynca iddo : i hun y llong a'r llwyth, 
A'r tdnau gwyrddion ddawnsiant ar ei bedd. " * 

Nid yw y desgrifiad yna ond gwanaidd o'i gydmaru a 
ffeithiau hanes echryslonderau y llywodraeth annuwiaidd yn 
Ffrainc yn ystod y tair blynedd a haner y bu hi mewn 
awdurdod yno. Trywanodd ei hunan i farwolaeth yn yr 
ystod byr hwnw, yr hwn yn briodol iawn a elwir "Teyrnas- 
iad Dychryn " ( the Reign of Terror). " Y rhai a ddel ar ei ol, 
a syna arnynt o herwydd ei dydd ef; a'r rhai o'r blaen a 
gawsant fraw." (Job xviii. 20.) Ar ben y tair blynedd a 
haner hyny, gwelodd y rhai a ddiangasent yn fyw drwy 
gyflafanau ofnadwy y "teyrnasiad dychryn" hwnw, fod cyd- 
nabyddiaeth o hanfodaeth Bod Goruchaf yn hanfodol i 
fywyd cymdeithas a gwladwriaeth ; a dyna yr un gymdeith- 
asfa wladwriaethol a drwyddedasai yr Act i ddihanfodi y 
Bod hwnw, yn darbod ac yn trwyddedu Act i'w wahodd yn 
ol i fodoliaeth, gan benodi dydd gwyl gyhoeddus i'w dderbyn 
a'i groesawi, i'w alw yn "Ddydd Gwyl y Bod Goruchaf!" 

Dyna a wnaeth hi, annuwiaeth, pan gafodd yr awdurdod 
wladol i'w dwylaw, a dyna a wnai hi eto, pe adferid yr 
awdurdod hono iddi; a dyna yr hyn a ddymunai calonau ei 
chyfeillion lluosog yn y wlad hon ac ar y Cyfandir ei weled, 
ac yr ymegniant i'w ddwyn oddiamgylch. 



# Emmanuel, Cy£. I., tud. 56, 57. 



260 



Roheleth. 



Unwaith eto. Y mae pwysigrwydd y cwestiwn dan ein 
sylw yn ymddangos yn wyneb yr ystyriaeth, Os nad yw 
Cristionogaeth o Dduw — os mai dynol yw hi — mai ofer 
fyddai treulio dim amser i ystyried a chwilio hawliau un 
grefydd arall ar y ddaear, er cael allan pa un a oes unrhyw 
grefydd oruwch-ddynol ei tharddiad yn bod neu beidio. Y 
mae pob un o honynt a fu yn adnabyddus yn y byd erioed, 
neu y sydd ynddo yn awr — yn baganiaeth yn ei holl wahanol 
ffurfiau ac agweddau, yn Fahometaniaeth, ac Iuddewiaeth, 
fel y mae Iuddewiaeth yn awr, fel yn cyd-ateb y cwestiwn — 
"Pa le y ceir y ddoethineb oruwch-ddynol hono?" — gan 
ddywedyd, bob un, " Nid yw ynof fi." A dyma ni wedi ein 
gadael "yn mro tywyllwch a chysgod angeu; os edrychwn 
tua'r nefoedd, nid oes oleuni; os ar y ddaear, wele drallod a 
thywyllwch, a niwl cyfyngder;" a byddwn felly wedi ein 
gwthio i dywyllwch, ac wedi ein cau i fyny ynddo, a "Gwae 
ni, darfu am danom." "Edrychasom am oleuni, ac wele 
dywyllwch; am ddisgleirdeb, ac yn y fagddu yr ydym yn 
rhodio." 

Ond pa beth a gynygia y rhai a fynent ddwyn yr efengyl 
oddiarnom yn ei lie hi ? Wei, y mae ganddynt hwythau 
iechydwriaeth i'w chynyg a'i chymeradwyo i ni yn He y Hall. 
Nid " Iachawdwriaeth a fydd byth, a chyfiawnder ni dder- 
fydd," chwaith; iechydwriaeth drwy science, iechydwriaeth 
dymhorol ; a dyna yn unig sydd ar ddyn eisieu, meddant. 
Trefn ac amodau yr iechydwriaeth hon ydynt, dysgu ad- 
nabod a deall natur i ddyn, a'i ddwyn i fyw yn ol y deddfau 
hyny — mewn ufudd-dod gwastadol iddynt ; yna, fe ddaw y 
byd yn iach, yn foesol, rhinweddol, a dedwydd; felly Ueiheir 
ei drallodion, ac yr amlheir ei gysuron a'i fanteision. Drwy 
gydymffurfio a deddfau natur, fe ddaw dyn yn arglwydd ac 
yn feistr ar natur, fel y gall wneyd paradwys iddo ei hun o 
honi. Nid oes arno angen am ddim goruwch-naturiol er ei 



Efengyl Duw. 



261 



ddedwyddwch, ac nid oes dim o'r fath beth iddo i'w gael, 
nac yn bosibl iddo gael chwaith pe buasai angen am dano, 
&c. Nid oes genym ddim yn erbyn yr iechydwriaeth scien- 
tific al hon, cyn belled ag y mae hi yn myned ; pob Uwydd- 
iant iddi i leddfu trallodion, ac amlhau manteision a chysuron 
bywyd dyn — dymunem bob llwyddiant i'w hathrawon i 
addysgu a chynyddu eu gwybodaeth, ond y mae arnom ni 
eisieu rhywbeth mwy a gwell na'i hiachawdwriaeth hi, rhy w- 
beth a fydd by th ; oes, y mae rhy w grefu am ry wbeth a fydd 
byth yn aros o hyd yn nghalon dynoliaeth, na allodd athrawon 
y wyddoniaeth \ hon ei pherswadio i'w roddi i fyny ; a'r crefu 
hwnw yn codi o'r hyn sydd anfarwol — yr " Yspryd sydd mewn 
dyn" — peth na allodd efe erioed ysgwyd ymaith a llwyr 
ryddhau ei hun oddiwrtho. Ceir llaweroedd o engreifftiau 
yn hanes oriau olaf annuwiaid ac anffyddwyr, fel yr ymgodai 
y peth hwnw i'w hwynebau, ac y llwyr ddifethai, mewn un 
awr, holl lafur blynyddoedd eu bywyd, i'w ddileu.* 

Nid yw a ein hefengyl ni" yn diystyru un addysg foesol a 
buddiol a dyno gwyddoneg allan o ddeddfau natur, ond yn 
eu cymeradwyo a'u cadarnhau. Cyfeiria llyfr ei dadguddiad 
hi yn fynych at ddysgeidiaeth natur, gan anog pawb i wneyd 
y goreu a allont o honi ; ond, y mae gyda hyny, yn dyr- 
chafu ei ddysgyblion i dir uwch na deddfau natur, at Awdwr 
natur a'i deddfau, ac yn seilio ei athrawiaeth o foesoldeb ar 
berthynas y dyn ag Ef. Dechreuad, a sylwedd, a swm y 
ddysgeidiaeth hon ydyw, "Ofn yr Arglwydd, hyny ydyw 
doethineb; a chilio oddiwrth ddrwg sydd ddeall" (Job xxviii. 
28), a "Swm y cwbl a glybuwyd yw, Ofna Dduw, a chadw 
ei orchymynion Ef, canys hyn yw holl ddyled dyn" — hyn yw 
yr holl ddyn, ei lonaid a'i ddigonedd. Gwesgir hyn at ei galon 
a'r ystyriaeth o'i gyfrifoleb i Dduw mewn barn a byd i ddyfod, 
" Canys Duw a ddwg bob gweithred i farn, a phob peth dir- 
gel, pa un bynag a fyddo ai da ai drwg." (Preg. xii. 12, 13.) 



262 



Koheleth. 



Ond dylwn grybwyll yn y fan yma, mai nid drwy y moes- 
oldeb a ddysga y mae yr efengyl yn cyfiawnhau ac yn 
cadw, er nad heb y moesoldeb hwnw, chwaith ; ond trwy y 
peth goruwch-naturiol hwnw sydd ganddi, iawn dros bechod 
— y " Brynedigaeth sydd drwy ei waed Ef" — a thrwy hwnw 
y "Cyflawnir cyfiawnder y ddeddf" yn mhob un sydd yn 
credu. 

Yn awr, cyn terfynu, " Beth a ddywedwn ni wrth y pethau 
hyn?" Pa ateb a roddwch chwi i'r gofyniad fu dan ein 
sylw ? O ba le y deilliodd ac y daeth yr efengyl hon ? Yr 
ydych, lawer o honoch, yn gydnabyddus a hi, drwy ei 
gwrando, er ys llawer o flynyddoedd, ac y mae genych ryw 
farn benodol am dani bellach. Clywsoch beth yw tybiau 
annuwiaid ac anffyddwyr, a llawer o ddoethion y byd hwn 
am dani ; twyll dynol, twyll yr offeiriadaeth i hudo a gwyr- 
droi y bobl ydyw, meddant hwy; ond beth a debygwch 
chwi am dani ? Gwn na fynech gael eich cyfrif yn mhlith 
ei gwadwyr a'i chablwyr ; chwi a addefwch ei dwyfolder ; 
paham, gan hyny, nad ydych yn ufuddhau iddi ? Meddyl- 
iwch am y cwestiwn arall hwnw, "Beth fydd diwedd y rhai 
nid ydynt yn ufuddhau i efengyl Duw " ? Y mae diwedd i 
fod ar ei gwrando cyn hir ) a beth fydd y diwedd hwnw i 
wrandawyr anghrediniol ac anufudd ? Y mae ymddygiad 
annuwiaid ac anffyddiaid proffesedig yn gyson a'u proffes 
hwy ; ond y mae ymddygiad a phroffes y rhai a gydnabydd- 
ant ddwyfoldeb yr efengyl heb ufuddhau iddi, yn hollol 
anghyson a'u gilydd. 

Beth a debygwch chwi, y rhai sydd yn ei chredu, am 
dani? Y mae genych chwi "y dystiolaeth ynoch eich hun- 
ain" o'i dwyfoldeb — tystiolaeth eich profiad o honi, fel 
"efengyl gallu Duw," tystiolaeth na ddichon neb ei dwyn 
oddiarnoch. "I chwi, y rhai ydych yn credu, y mae Efe," 
yr hwn y credasoch ynddo, "yn urddas" — yn werthfawr, yn 



Efengyl LHiw. 



263 



anwyl. Ai nid eich profiad yw, ei fod Ef a'i efengyl yn 
myned yn fwy-fwy anwyl genych wrth weled a chlywed fel 
y mae y gelynion yn myned yn fwy hyf a beiddgar i'w 
gwadu a'i chablu ? Gwraig garuaidd, unwaith, pan oedd ei 
phriod mewn dryswch yn ei amgylchiadau, ac yn cael ei 
feio a'i farnu yn drwm gan ei gymydogion, yr hyn, pan 
wybu hi, a barodd iddi deimlo yn ofidus iawn. Un diwrnod, 
pan oedd yn ei swyddfa, ac yn athrist uwchben ei gyfrifon, 
aeth ato ac a'i cofleidiodd, gan dori allan mewn lief wylofus, 
a dywedyd, " O ! fy anwylyd, ni feddyliais erioed fy mod yn 
eich cam mor fawr hyd oni chlywais fel y mae tafodau en- 
llibus yn eich rhedeg i lawr ! " " Wei, fy anwylyd," atebai 
yntau, " y mae eich ffyddlondeb a'ch cariad chwi bob amser 
yn werthfawr iawn genyf, ond yn fwy felly nag erioed dan 
yr amgylchiadau gofidus presenol." Yn gyffelyb y teimla 
"Y briodasferch, gwraig yr Oen," pan fyddo y gelynion yn 
cablu ac yn gwaradwyddo enw ei phriod ; dyna yr amser y 
teimla ei chariad ato gryfaf yn ei henaid. Y mae yntau, yn 
y nefoedd, yn gwerthfawrogi ffyddlondeb a chariad ei eglwys 
tuag ato; pan y mae hi yn nghanol ei gablwyr a'i elynion 
yn y byd. " Y mae genyt ychydig nerth, a thi a ged waist 
fy ngair, ac ni wedaist fy enw. Wele, mi a wnaf iddynt hwy 

synagog Satan (gelynion ei enw Ef); wele, meddaf, gwnaf 
iddynt ddyfod ac addoli o flaen dy draed, a gwybod fy mod 

1 yn dy garu di," medd Efe wrth yr eglwys yn Philadelphia. 
(Dat. iii. 3, 9.) Pa le bynag y mae eglwys fel hono i'w 
chael eto, dyna'r eglwys y mae ei lygad Ef yn edrych ami 
gyda chymeradwyaeth a hoffder, ac y mae ei nawdd a'i am- 
ddiffyn trosti ; sl chaiff pawb o'i hamgylch, a'r holl eglwysi, 
wybod ei fod yn ei charu ac yn ei hanrhydeddu a'i bresen- 
oldeb grasol ynddi. 



NODIAD PR BREGETH FLAENOROL. 



[Amcan y seren-nod (*) ar tudalen 261 ydyw galw sylw 
y darllenydd at yr hyn sydd yn canlyn. Tua pen deufis 
wedi i mi barotoi y bregeth flaenorol i'r wasg, a chyn ei 
hanfon i swyddfa'r argraffydd, daeth y Nonconformist aV 
Independent am Ionawr 6ed, 1881, i law, yn cynwys hanes 
claddedigaeth y nofelyddes fydenwog "Ceorge Eliot," gan 
y Parch. Edward White. Wrth ei ddarllen tarewid fi a 
syndod i gael tystiolaeth mor ddyddorol a phwrpasol, ac 
mor fuan hefyd, i wirionedd yr haeriad yn yr adran o'r 
bregeth y dodwyd y seren-nod wrtho. Credaf nad anny- 
ddorol, ond yn hytrach mai dyddorol iawn fydd gan ddar- 
llenwyr y gyfrol hon, ac yn enwedig y rhai na chawsant y 
cyfleusdra i'w weled o'r blaen, ei weled ef yn gyneithiedig 
yma. Gan ei fod mor hynod darawiadol ac effeithiol o'r 
dechreu i'r diwedd, dodir ef yn gyflawn heb ddim talfyriad.] 



"At Olygydd y Nonconformist a 1 r Independent 

"Syr, — Fel tyst oedd yn bresenol ar achlysur claddedigaeth 
'George Eliot, 5 yn Nghladdfa Highgate, dydd Mercher diweddaf, 
ymddengys i mi fod yr achlysur yn rhoddi mantais i wneyd sylw 
calonogol arno, fel tystiolaeth o du y ffydd Gristionogol, yn ychwanegol 
at eich sylwadau chwi yn eich erthygl ragorol yn eich rhifyn am ddydd 
Iau diweddaf. Y mae beirniadaeth, hyd yn nod o natur gydymdeim- 
ladol, megis allan o le yn mherthynas a chladdedigaethau yn gyffred- 



Nodiad ir Bregeth FlaenoroL 265 



inol, yn mron ; ond yr oedd digwyddiadau yn perthyn i'r un y cyfeirir 
ato, ydynt, nid yn unig yn esgusodi, ond agos yn ein gorfodi i wneyd 
cydnabyddiaeth ddiolchus o'r ymadroddion a draethwyd uwchben yr 
anrhydeddus ymadawedig. 

"Nid oes un cwestiwn am ffydd Gristionogol llawer o'r person au 
parchus oedd yn bresenol ar yr amgylchiad galarus ; nac ychwaith, o'r 
tu arall, fod y blaid fawr agnosticaidd yn ei nerth, ac yn gyhoeddus 
bresenol yno — hen gymdeithion a chydweithwyr bywyd yr ymadaw- 
edig ; y dynion a fuont yn dysgu y genedl Seisnig er ys dros ddeng 
mlynedd ar hugain, fel ffrwyth eu hymchwiliadau i gyfrinion mater 
a meddwl, nas gallwn wybod dim am hanfodaeth Duw personol 
neu am fyd i ddyfod ; fod gwyrthiau, yn enwedig y gwyrthiau a 
briodolir i Grist, yn bethau anghredadwy; a'r rhai a roddasant eu 
holl dylanwad drwy ystod y tymor hwnw o blaid annuwiaeth gy- 
hoeddus, o Brydain i Japan. Crybwylla Miss Isabella Bird, yn hanes 
ei theithiau diweddar, bod gweithiau y very dynion oedd yn bresenol 
yn Highgate y dydd hwnw, wedi eu cyfieithu i'r Japanaeg, ac y def- 
nyddir hwynt yn hyf a hyderus gan y bobl yno yn erbyn y cenadau 
efengylaidd sydd yn eu gwlad, fel tystiolaeth a phrawf nad oes gan y 
dynion galluocaf yn Lloegr ddim ffydd mewn Duw personol, neu 
Lywodraethwr moesol, nac mewn byd a bywyd dyfodol i ddynolryw. 

"Yn wybyddus i fesur o opiniynau cyhoeddedig y blaid hon, o'r 
hon yr oedd y foneddiges ymadawedig yn addurn urddasol, aethum i 
Highgate, nid yn unig fel un yn teimlo dyddordeb yn ei gweithiau hi, 
ond hefyd yn ddwfn-bruddaidd gan y meddwl y byddai i'w Uuaws 
cyfeillion athronyddol a fyddent yn sefyll o gylch ei bedd — os safent 
wrth y dystiolaeth a ddygasent drwy eu bywyd — os ymgadwent yn 
gyson a hono uwch ben bedd yr athrawes enwog — y byddent, meddaf, 
dan orfod i ymgadw yn ddistaw, heb yngan gair am Dduw a byd 
arall ; ac na chaniataent ddim gwrthddadleuaeth yn erbyn yr hyn 
a ddysgasent dros ddyddiau cenhedlaeth gyfan. 

"Erioed yn fy holl fywyd ni'm synwyd ac y'm Uawenychwyd yn 
fwy drwy gael ar ddeall fod fy ofnau hyny yn ddi-sail. Yn lie distaw- 
rwydd y rhai "na wyddant ddim," yr oedd yno lefaru; a sicrha y 
Daily News, golygydd yr hwn sydd yn nghyfrinaeh y blaid, fod yr 
hyn a lefarwyd yn cyd-gordio yn drwyadl a theimladau pawb oedd yn 
bresenol. Dewiswyd i lefaru ar yr achlysur foneddwr sydd yn adna- 
byddus fel un nad yw yn credu, ond gan lleied sydd yn bosibl, yn 
nwyfoldeb Cristionogaeth, ond sydd yn gyfaill ddiffuant i'r gwyddon- 
wyr oedd yn gydgynulledig yno, ac yn nodedig felly i awdures y 



266 



Koheleth. 



'Ffugchwedl Jubal,' yn yr hon y mae hi, medd- y Spectator, yn ceisio 
profi fod marwolaeth, He y collir pob ymwybyddiaeth o fodoliaeth, yn 
elw moesol, gan fod pob hunanolrwydd yn darfod gyda darfyddiad y 
meddwl. Wei, fe anerchodd Dr. Sadleir ei gydalarwyr fel hyn — (ac 
y mae, fel y tybiaf fi, yn bur gysurlawn i wybod, nid oddiar gasgliad, 
ond ar awdurdod bendant, fod ei eiriau yn dderbyniol a chymeradwy 
gan ei gydalarwyr) — yn nghlywedigaeth y dynion galluog ac ymrodd- 
gar hyny, a fuasent bob amser yn wadwyr o'r Duwdod, a safent yn 
ben-noethion o amgylch y bedd. Gwnaeth Dr. Sadleir, nid yn unig 
gyfarchiad i'r gwir a'r personol Duw, gan adolygu arno i noddi a chol- 
eddu yr yspryd ymadawedig, a gofalu yn ei Ragluniaeth dyner am y 
rhai sydd yn aros ar ol, hyd nes y byddai iddynt hwythau gael eu 
dwyn i baradwys, ond aeth yn mlaen gan eu hanerch fel hyn: — 'Fy 
nghydalarwyr, boed i ni gyflawnu y ddyledswydd hon a osodwyd 
arnom, nid gyda syniadau a serchiadau daearol yn unig, ond hefyd 
gyda gobeithion nefol. . . . Byddai yn chwith i feddwl nad oedd 
hi a greodd bethau anfarwol, ddim yn anfarwol ei hun. Byddai yn 
chwith i dybied fod enwau a dylanwadau yn anfarwol, a'r eneidiau a 
roddasant anfarwoldeb ynddynt yn farwol a therfynol. Na, y mae y 
serch a'r galar a deimlir ar eu hymadawiad megis yn broffwydoliaethau, 
a'r ymlyniad sydd ynom wrth eu coffadwriaethau, yn wystlon parhaus 
i ni o fyd a bywyd gwell i ddyfod. Felly, gan hyny, gallwn gymeryd gyda 
ni adref eiriau Crist — " Na thralloder eich calon, yr ydych yn credu yn 
Nuw, credwch ynof finau hefyd ', Yn nhy fy N had y mac llawer o drigfan- 
au. " 1 Gan gyfarch yr ymadawedig, dywedai yn mhellach, ' Ardderchog 
ac anwyl gyfaill, yr ydym yn canu yn iach i ti, ond am ychydig bach o 
amser, hyd nes delo angeu eto, ac uno a'u gilydd, y rhai a wahanodd 
efe, byth i ymadael mwy.' 

" Yna adroddai weddi yr Arglwydd, gyda'r deisyfiad, * Bydded i ni, 
pan ddelo awr ein ymddatodiad, allu ymdawelu ynot Ti, a chael rhan 
yn nghydgynulliad mawr dy weision ffyddlon a'th blant yn Dy dra- 
gwyddol deyrnas.' Dybenodd y gwasanaeth gyda'r fendith-wers — 
* Yn awr, boed iddo Ef, yr Hwn a roddes i ni ddyddanwch tragwyddol, 
a gobaith da trwy ras, gysuro ein calonau, a'n cadarnhau i bob gair a 
gweithred dda.' 

"Wrth wrando ar y geiriau yna, ac edrych ar y lluaws ysgrifenwyr 
agnosticaidd, yn wyddonwyr, celfyddwyr, beirdd, nofelwyr, a meddyl- 
wyr, y rhai a lafuriasent mor ddiwyd am hir amser i geisio dym- 
chwelyd 1 y ffydd yn Nghrist a byd i ddyfod, ' yn ein plith, ymddangosai 
un o ddau beth yn gasgliad anocheladwy i'm meddwl i, sef ? naill na 



Nodiad z'V Bregeth Flaenorol. 



267 



feddai y gwyr hyn mo'r gwroldeb i arddel eu credo ar y fath amgylch- 
iad, a'u bod wedi dyfod yma i gyflawnu rhith o seremoni a ddirmygant 
ynddynt eu hunain tra yn ei chyflawni (ond y mae'r dybiaeth yn an- 
nyoddefol), neu ynte, y maent yn cael eu llethu dan y teimlad o wir 
alar, nes y maent uwch ben, ac megis ar fin y bedd tywyll yn ym- 
gilio oddiwrth eu damcaniaethau gwyddonol, mai nyni, y rhai ydym 
yn ymlynu wrth y 'dyddanwch tragwyddol a'r gobaith da,' yr hwn 
a rydd yr efengyl yn unig i ni, sydd yn gwneyd yn iawn. Yr wyf yn 
credu mai y dybiaeth olaf yw yr un gywir, a bod terfyniad disymwth 
bywyd un mor alluog — -un o athrylith mor gref, mor eang, mor swynol 
— un a enillasai ein calonau oil, yn gymaint drwy ei thynerwch, a thrwy 
ei grymusder, wedi agor ffynonau o deimlad yn y dynion mawrion 
hyn, na chyffroisid erioed o'u mewn drwy eu myfyrdodau gwyddonol, 
a'u henill yn ddychweledigion gwirfoddol, am yr adeg hono o leiaf, 
j ffydd y bobl gyffredin yn Nuw fel Tad ein Harglwydd Iesu Grist, ac 
mewn bywyd anfarwc4 tu draw i'r bedd. Bydded i'r profiad dwys 
effeithiol hwn hyn allan lywodraethu gwaith a llafur dyfodol yr 
ysgrifbinau hyny, y rhai, hyd yma, a fallasant y gobaith gwynfydedig 
hwn yn meddyliau miloedd lawer o ddynion. — Yr eiddoch, &c, 

< « EDWARD WHITE." 



Wei, dyna fintai o Sauliaid yn mysg y proffwydi! A 
rhyfeddach o lawer oedd gweled y Sauliaid hyny yn mysg 
y proffwydi efengylaidd, nac oedd gweled y Saul hwnw gynt 
yn mysg y proffwydi Hebreaidd. Ni buasai hwnw erioed 
yn Dduw-wadwr, nac eilunaddolwr, nac anffyddiwr chwaith ; 
ond, wele, uwchben bedd " George Eliot," fintai o athrawon 
annuwiaeth ac anffyddiaeth y byd yn yr oes hon, ac yn 
gyffelyb i'r Saul hwnw gynt, yn mysg meibion y proffwydi 
yn Rama, yn diosg eu dillad annuwiaidd oddi am danynt, 
ac yn proffwydo yn rhagorol, fel efengylwyr, yn gyffelyb 
i'r Saul arall yn y Testament Newydd, " Yn pregethu y 
ffydd yr hon gynt a anrheithiasent." Gwyn fyd na allem 
obeithio y gwnant barhau i lyny wrth y ffydd hono o hyn 



268 



Koheletk. 



allan, fel y gwnaeth y Saul o Tarsis; ond ofnwn y digwydda 
iddynt yn ol y wir ddiareb, "Hwch wedi ei golchi, a ddyctr 
wel i'w hymdreiglfa yn y dom!" Un lofr a gwan ydyw 
annuwiaeth, er ei holl fost ; y mae gweinidogaeth angeu, pan 
nesao ati, yn peri iddi welwi a chrynu. Ni allai hi sefyll yn 
dalgref uwchben y bedd y dodid y rhan farwol o "George 
Eliot" i lawr ynddo heb droi ei golwg draw, a rhedeg i 
geisio cipio gafael yn nghobaith yr efengyl, am yr adeg 
hono, beth bynag; a gobeithio y daliant eu gafael ynddo 
wedi cael prawf felly ynddynt eu hunain, mai "Megis ty 
pryf copyn " ydyw y gobaith a ddyry eu gwyddoniaeth hwy . 
yn eu gollwng pan bwysont arno, ac yn darfod pan ym. 
aflont ynddo. Ni chaed yr un grefydd^ nac un trefniant o 
wyddoniaeth, na dysgeidiaeth eto a allodd ddal a dyddanu 
meddwl dyn pan yn gyfyng arno, ond y gobaith a osodwyd 
o'n blaen yn yr efengyl," am yr hwn y dywed yr apostol, 
"Hwn sydd genym ni, megis angor yr enaid, yn ddiogel ac 
yn sicr, ac yn myned i mewn at yr hyn sydd o'r tu fewn i'r 
lien." (H*'>. vi. 19.) 



PREGETH XVI. 



EFENGYL DUW, ETO. 



" Eithr yr ydwyf yn hysbysu i chwi, frodyr, am yr efengyl a bregethais 
i chwi, nad yw hi ddynol, canys nid gan ddyn y derbyniais i hi, nac 
y'm dysgwyd, eithr trwy ddadguddiad Iesu Grist." — Gal. i. 12. 

Ni a brofasom o'r blaen fod y cwestiwn pa un ai o Dduw ai 
o ddynion y mae yr efengyl a bregethir i ni, y cwestiwn 
penaf a phwysicaf oil yn ei berthynas a phob un sydd yn 
ei phregethu, yn ei phroffesu, ac yn ei gwrando. Os o ddyn- 
ion y mae hi, "Ofer yn wir yw y bregeth;" ac fe geir y 
pregethwyr "yn gau-dystion i Dduw." Ofer, hefyd, yw 
ffydd ei chredinwyr, y maent "eto yn eu pechodau;" ac 
ofer, yr un modd ydyw ei gwrando. Ni all na phregethwr 
na chrediniwr, na gwrandawr, gael un budd na lleshad 
ysprydol a sylweddol oddiwrthi. O'r tu arall, os o Dduw y 
mae hi, angenrhaid yw ei phregethu i'r bobl — i'r holl bobl, 
trwy yr holl fyd. Os o Dduw y mae hi, y rwymedigaeth 
benaf a phwysicaf a'r bob un a'i gwrandawo ydyw ei chredu 
a'i derbyn fel efengyl Duw, fel y byddo cadwedig; a'r 
pechod mwyaf, yr hwn sydd yn dwyn yr euogrwydd trymaf, 
a'r gosb benaf, ydyw anghrediniaeth o honi, ac anufudd-dod 
iddi; "Pa fodd y diangwn ni, y rhai ydym yn troi ymaith 
oddiwrth yr Hwn sydd yn llefaru o'r nef ?" 



Roheteth. 



Fel hyn y dywed pregethwr cyntaf yr efengyl hon i'r 
Iuddewon, ac i'r Cenhedloedd hefyd, am dani, with y rhai 
yr ysgrifenai efe atynt — " Byddwch barod bob amser i ateb 
i bob un a ofyno i chwi reswm am y gobaith sydd ynoch, 
gydag addfwynder ac ofn." (i Petr iii. 1 5.) I roddi rheswm 
am y gobaith, yr hyder yn nwyfoldeb eich crefydd yr ydych 
yn proffesu ei feddu. 

Yn y testyn cawn dystiolaeth y dyn mwyaf, a phregethwr 
penaf yr oes Gristionogol, ar y mater; un nad oedd yn 
gwneyd cyfrif o ddim, ac nad oedd ei einioes ei hun yn 
werthfawr ganddo, os gallai orphen ei yrfa trwy lawenydd, 
a'r weinidogaeth a dderbyniasai gan yr Arglwydd Iesu, i 
dystiolaethu efengyl gras Duw (Act. xx. 24), ac y mae 
ei dystiolaeth ef yn un o bwys arbenig ar y mater, fel caf 
ddangos eto. 

Ceisiaf alw eich sylw yn awr at un gangen yn unig o 
brofion dwyfoldeb yr efengyl, mor belled ac y caniata ter- 
fynau cyfyng pregeth i wneyd hyny, gyda chrybwyll bod 
gan yr apostolion a'r dysgyblion cyntaf brofion neillduol 
iddynt hwy eu hunain o'i tharddiad dwyfol hi, na chafodd, 
ac na chaiff neb ar eu hoi byth mo honynt. Tystiolaeth- 
ent hwy, gan ddywedyd, "Yr hyn a welsom, yr hyn a glyw- 
som, yr hyn a edrychasom arno, ac a deimlodd ein dwylaw 
am Air y bywyd, canys y bywyd a eglurhawyd, ac ni a 
welsom, ac yr ydym yn tystiolaethu i chwi y bywyd tra- 
gwyddol, yr hwn oedd gyda'r Tad, ac a eglurhawyd i ni. 
Yr hyn a welsom ac a glywsom yr ydym yn ei fynegu i 
chwi, fel y caffoch chwithau hefyd, y rhai na chawsoch 
erioed y cyfleusdra i weled a'ch llygaid, a chlywed a'ch 
clustiau, a theimlo a'ch dwylaw, Air y bywyd, fel y cawsom 
ni, y tystion etholedig" — fel y caffoch chwithau, trwy gredu 
ein tystiolaeth ni, "gymdeithas gyda ni, a'n cymdeithas ni, 
yn wir, sydd gyda'r Tad, a chyda ei Fab Ef, Iesu Grist." 



Efengyl Duw. 271 



(1 loan i. 1-3.) Ac yn gyffelyb y llefara Petr, un arall o'r 
tystion hyny, gan ddywedyd, "Hwn a gyfododd Duw y 
trydydd dydd, ac a'i rhoddes Ef i'w wneuthur yn amlwg, 
nid i'r bobl oil, eithr i'r tystion etholedig o'r blaen gan 
Dduw, sef i ni, y rhai a fwytasom ac a yfasom gydag Ef, 
wedi ei adgyfodi Ef o feirw. Ac Efe orchymynodd i ni 
bregethu i'r bobl, mai Efe yw yr Hwn a ordeiniwyd gan 
Dduw yn Farnwr byw a meirw." (Act. x. 40-42.) 

Dengys yr apostolion, yn eu holl epistolau, yr awydd 
mwyaf am ddyrchafu yr eglwysi — yr holl gredinwyr, i'r un 
tir uchel o "lawn sicrwydd ffydd a gobaith yn yr efengyl" ag 
yr oeddynt hwy, yr apostolion eu hunain, yn sefyll arno, 
"Fel y caffoch chwithau hefyd gymdeithas gyda ni;" fel y 
profoch ac y mwynhaoch yr un dyddanwch ag ydym ni yn 
ei fwynhau; fel y galloch, "wedi eich gwreiddio a'ch seilio 
mewn cariad, amgyffred gyda'r holl saint, beth yw y lied, 
a'r hyd, a'r dyfhder, a'r uchder • a gwybod cariad Crist, yr 
hwn sydd uwchlaw gwybodaeth, fel y'ch cyflawner a holl 
gyflawnder Duw." (Ephes. iii. 18, 19.) Ac na byddoch 
mwyach yn blantos yn bwhwman, yn agored i gymeryd eich 
cylcharwain gan bob awel dysgeidiaeth a anadlo arnoch, 
ond yn sefydlog, sicr, a diymod yn ffydd yr efengyl, modd 
y galloch fwynhau ei thangnefedd a'i gorfoledd hi yn eich 
eineidiau. 

Ond awn at y cwestiwn, Y profion o Ddwyfoldeb yr 
efengyl, a'r gangen arbenig o'r profion hyny y cyfeiriwyd ati, 
gan fyned heibio i'r proffwydoliaethau am y Messia yn yr 
Hen Destament, a'u cyflawniad ynddo Ef, "Tywysog a 
pherffeithydd ffydd" yr efengyl yn hanes y Testament 
Newydd, a'r gwyrthiau a gyflawnodd Ef ei Hun, a'r apos- 
tolion wedi hyny yn ei enw Ef, fel seiliau i'r gwirionedd 
dwyfol, &c. ; awn, gan fyned ati hi ei hun, yn annibynol ar 
bob peth amgylchiadol ac oddiallan iddi, fel y mae hi yn 



Koheletk 



cael ei dadlenu o'n blaen yn yr efengylau a'r epistolau, yn 
nghyd a'i dylanwad a'i heffeithiau ar y byd. Ei chynwysiad, 
mewn gair, ydyw, "Crist Iesu, yr Arglwydd." Efe yw ei 
sylwedd a'i chyflawnder, y sydd "yn cyflawni yr oil yn oil," 
yn "bob peth yn mhob peth" ynddi, fel na fedd ac na fyn 
hi neb ond Efe, neb na dim gydag Ef. Yn y drefn o ras 
ac iachawdwriaeth a ddadguddia hi i'r byd, cauir allan bob 
enw a haeddiant ond ei enw a'i haeddiant Ef ei Hun. Ni 
sonia am enw a theilyngdod, na dim oil, a wnaeth un patri- 
arch na phroffwyd, na brenin nac offeiriad, nac efengylwr 
nac apostol, na merthyr na sant, nac angel chwaith. Ei 
thystiolaeth bendant hi ydyw, "Nid oes iachawdwriaeth yn 
neb arall ; canys nid oes enw arall dan y nef wedi ei roddi 
yn mhlith dynion, trwy yr hwn y mae yn rhaid i ni fod yn 
gadwedig." (Act. iv. 12.) Ymdrechodd gau apostolion, yn 
nyddiau Paul, ddwyn efengyl arall i mewn i'r eglwysi,' i 
"ddatroi efengyl Crist," fel y dywed ef; ac y mae olynwyr 
i'r gau apostolion hyny yn aros ac yn parhau yn y byd hyd 
y dyddiau hyn. Yr efengyl a fyn osod Mair yn gyfartal a'r 
Gwaredwr yn ei swydd fel "Cyfryngwr rhwng Duw a dynion," 
ac a ychwanega seintiau o bob rhyw a math, da a drwg, 
gyda hyny ; a phregethu iachawdwriaeth trwy offeiriadaeth 
dwyllodrus "y dyn pechod," a seremoniau a defodau cnawdol 
yn lie yr iachawdwriaeth "trwy ffydd yn ei waed Ef," a 
bregethai Paul a'i gyd-apostolion. Y mae y ddelw ddynol 
mor amlwg ar wedd " yr efengyl arall " hon, ag yw yr un 
ddwyfol ar wedd yr efengyl apostolaidd hono. Wrth eu 
hyspryd ac "wrth eu rTrwythau yr adnabyddir hwynt." 

Ond edrychwn yn awr ar yr efengyl hon, y dywed yr 
apostol yn y testyn, nad " yw hi ddynol," ond a ddysgasai 
efe gan Dduw' trwy ddadguddiad goruwchnaturiol o honi 
iddo. Nid oedd efe yn ddyledwr i neb un o'r rhai "oeddynt 
o'i flaen ef yn apostolion" am ddim oil o'i ddysgeidiaeth 



Efengyl Duw. 



efengylaidd ; " Y rhai cyfrifol, ni chwanegasant ddirn i mi," 
medd efe. Yr un efengyl oedd gan Paul ag oedd gan yr 
apostolion ereill ; derbyniasent hwy hi gan eu Harglwydd 
a'u Hathraw, pan oedd Efe yn bresenol yn y corff gyda 
hwynt, yn y ffordd naturiol o gyfranu a derbyn addysg; 
derbyniodd Paul yntau yr un efengyl -trwy ddadguddiad 
goruwchnaturiol o honi o'r nefoedd iddo. Edrychwn arni, 
ynte, yn y profion a ddwg hi ei hun o'i dwyfoldeb. Yn 

I. El THYSTIOLAETH AM BERSON EI HAWDWR FEL DUW- 
DDYN. 

II. Yn hanes ei fywyd, ei ddioddefiadau, a'i far- 

WOLAETH, EI ADGYFODIAD O'R BEDD, A'i ESGYNIAD i'r 
NEFOEDD. 

III. Yn ei hathrawiaeth, yn seiliedig ar y ffeith- 

IAU AM EI BERSON,. A'l FYWYD, A'l ANGEU. 

IV. El BUDDUGOLIAETHAU, A'l DYLANWAD AR Y BYD. 

I. Person ei Hawdwr. Rhaid i ni ddechreu gyda gwyrth, 
a'r wyrth benaf o'r noil wyrthiau, " Mawr ddirgelwch," neu 
fawr wyrth "duwioldeb" — "Colofn a sylfaen Cristionogaeth " 
— "Duw a ymddangosodd yn y cnawd." (i Tim. iii. 16.) 
Hon yw tystiolaeth " y dysgybl yr oedd Efe yn ei garu," ar y 
mater hwn, "Yn y dechreuad yr oedd y Gair, a'r Gair 
oedd gyda Duw, a Duw oedd y Gair." (loan i. i.) Dyna 
dystiolaeth bendant — mor bendant ag y dichon geiriau osod 
allan — am ddwyfoldeb y person y Ueferir am dano. Eto, 
"A'r Gair a wnaethpwyd yn gnawd, ac a drigodd yn ein 
plith ni; ac ni a welsom ei ogoniant Ef, gogoniant megis yr 
Unig-anedig oddiwrth y Tad, yn llawn gras a gwirionedd." 
(Ib adn. 14.) Dyna y wyrth — y wyrth a wnaeth yr An- 
feidrol arno Ef ei Hun yn Mherson y Gair tragwyddol, trwy 
ei ddarostwng ei Hun i gymeryd arno natur dyn ac "Ag- 
wedd gwas," er mwyn dyn ; y mae holl wyrthiau a'r rhyfedd- 
odau ar ddynion, ac ar elfenau natur, y rhydd yr ysgrythyr 

18 



Roheletk 



hanes am danynt, fel yn diflanu ofx golwg yn ymyl hon. 
Ofer yw cynyg tystiolaethau o'r fath hyn i athrawon an- 
ffyddiaeth ; gwawdiant a dirmygant hwy bob peth o'r fath 
fel breuddwydion neu ddychmygion athrawon twyllodrus i 
ddallu a hudo meddyliau hygoehis. Ond gallem ninau 
ofyn iddynt, Pa le, pa bryd, pa un, yn holl hanes oes dynol- 
iaeth ar y ddaear, a freuddwydodd neu a ddychmygodd 
am ddim oil yn debyg i'r wyrth o ymgnawdoliad y Duw- 
dod? O ba feddwl, ond y meddwl Anfeidrol ei Hun, y 
gallasai y fath idea ddeilliaw? Fel y dywedodd Swynwyr 
yr Aifft uwch ben un o wyrthiau Moses yno, " Bys Duw yw 
hyn," y gallwn ninau ddywedyd uwch ben y dystiolaeth am 
ymgnawdoliad y Gair, Meddwl Duw yw hwn. Y mae hwn, 
"fel y mae y nefoedd yn uwch na'r ddaear," yn uwch nac 
un meddwl a ddaeth i galon dyn, nac un creadur arall 
erioed, "Yn ddiddadl, mawr yw dirgelwch Duwioldeb." 

Ond daw athraw y wyddoneg annuwiaidd yn mlaen, a 
Uefara gydag awdurdod oracl anffaeledig, gan ddywedyd 
uwch ben tystiolaeth yr efengyl am genhedliad goruwch- 
naturiol dynoliaeth y Gwaredwr, " Anmhosibl !" Y mae 
gwyddoneg yn cau allan o gylch dichonedigaeth y syniad o 
wyrth, neu ddigwyddiad goruwchnaturiol. Dengys hi fod 
pob digwyddiad a fu erioed, neu a fydd byth, yn gynyrch neu 
effaith gweithrediad naturiol anian a'i deddfau, ac ni chyn- 
yrchant hwy byth ddim a fyddo uwchlaw iddynt eu hunain. 
Natur yn ymddadblyg^i drwy weithrediadau rheolaidd ei 
deddfau ydyw yr holl ddigwyddiadau, y trefniadau, a'r 
bodau a'r sydd yn hanfodi. Ni ddengys gwyddoneg i 
mi un prawf o fodoliaeth y peth a elwir yn Fod Goruchaf, 
yn Greawdwr, Lluniwr, a Llywodraethwr y byd. Nid oes 
ganddi hi ddim a wnelo "a'r gyfryw dyb." Ai rhyfyg ynom 
fyddai gofyn i athrawon a dysgawdwyr y wyddoneg hon, 
O ba le y daeth y meddwl yna sydd ynoch chwi eich hun- 



iZfengyl Duw. 



*7S 



ain, yr hwn sydd yn gallu chwilio i mewn i gyfrinion natur 
a'i deddfau, a dadansoddi ei helfenau hi drwy osod y naill i 
actio ar y Hall? Y meddwl sydd megis "yn gosod terfyn 
ar dywyllwch, ac yn chwilio allan bob perffeithrwydd, 
hyd yn nod meini tywyllwch, a chysgod angeu." (Job 
xxviii. 3.) Y mae efe yn feistr, ac yn meistrioli anian a'i 
deddfau, i raddau helaeth. O ba le y daeth y rheswm hwn? 
A ymgenhedlodd efe o hono ei hun yn mru oer a marw 
naturiaeth, ac ymweithio allan o honi, gan ymddangos 
megis drychiolaeth ger ei bron? "Y mae efe yn estyn ei 
law at y gallestr," ac yn ei dryllio yn chwilfriw \ yn peri i 
afonydd dori drwy y creigiau, ac yn dymchwelyd mynydd- 
oedd o'r gwraidd ; yn cloddio allan eu mwnau a'u metal- 
oedd o'r dyfnderoedd, "Ac y mae ei lygaid Ef yn gweled 
pob peth gwerthfawr a chuddiedig." (Ib 9, 10.) Try ei 
olwg i'r ffurfafen fry, mesura bwysau a phellderau heuliau a 
phlanedau, ac olrheinia eu rhodau a'u gyrfaoedd; hola 
hanes a helynt y comedau gwylltion a wibiant heibio iddo 
ar eu gyrfaoedd drwy y ceugant annherfynol. Pwy yw hwn 
sydd yn dwyn y nef a'r ddaear megis dan warogaeth iddo 
ei hun? Y mae hanfodaeth bywyd yn natur, yn wyrth 
ynddi \ yn beth goruwchnaturiol — yn wir, y mae pob bywyd 
yn wyrth. A chaniatau, mewn ffordd o ymresymu, fod 
natur a'i deddfau yn hanfodi erioed fel y maent yn awr, fel 
y myn athronwyr annuwiaidd haeru, dyma fywyd yn aros 
eto i roddi cyfrif am dano. Y mae ein gwyddonwyr eu 
hunain yn gorfod sefyll a synu uwch ben y dirgelwch hwn. 
Ffurfiant ddamcaniaeth ar ol damcaniaeth i geisio rhoddi 
cyfrif am dano, ond methant foddloni eu hunain a'r un 
ddamcaniaeth, a gorfodir hwynt i addef y dichon fod rhyw- 
beth, rhyw bower yn bodoli o'r tu draw, os nid uwch law i 
natur a'i deddfau; rhyw "agnostic" anadnabyddus ac anad- 
nabyddadwy, na allodd, hyd yn nod eu gwyddoniaeth hwy, 



276 



Koheleth. 



gael gafael arno hyd yma, ond y gobeithiant ei chwilio 
allan rywbryd; ond, beth bynag, nid Bod Anfeidrol, yn 
Greawdwr a Lfywodraethwr natur a'i deddfau ydyw. 

Y mae bywyd, gan hyny, bywyd o bob math a gradd 
sydd yn hanfodi yn natur, yn ddeilliadaeth oruwch natur, 
yn beth y methodd dyfeisiau ei gwyddonwyr hi drwy osod 
ei helfenau i actio ar eu gilydd, gael ganddi gynyrchu un 
rhyw na math o hono, " Eu holl ddoethineb a ballodd." A 
chaniatau, fel y sylwyd, ei bod hi a'i deddfau yn hanfodion 
annechreuol, yr oedd dyfodiad y bywyd hwn i hanfodi ynddi, 
yn wyrth — yn beth uwchlaw iddi hi. Gellir dywedyd am 
bob hanfod o hono, o bob gradd a math, fod " ei had ef yn 
aros ynddo," i'w drosglwyddo a'i barhau o genhedlaeth i 
genhedlaeth, fel nad yw yr olyniaeth ddidor o hono, fel yr 
oedd ei ddechreuad, yn wyrth. Y mae yr impyn estronol a 
goruwchnaturiol hwn ar bren naturiaeth wedi ei naturioli 
megis, a'i wneyd fel un o gynyrchion priodol natur ei hun ; 
er hyny, y mae pob bywyd is-raddol yn aros byth yn y fan 
y dechreuodd, heb gynyddu dim ; yr un a'r unrhyw ydyw 
pob bwystfil ac anifail, pob aderyn a physgodyn, pob coed 
a llysiau oil, yn aros ac yn parhau megis yr oeddynt yn y 
dechreuad; ond am y bywyd, yr yspryd, sydd yn y dyn, 
nid oes diwedd ar ei dyfiant a'i gynydd ef mewn gwybod- 
aeth, dyfais, a chelfyddyd — y mae rhyw ymestyn ac ym- 
eangu di-ddiwedd ynddo ef. Yn y dyn, gan hyny, y cawn 
wyrth benaf y cread ar y ddaear; ynddo ef, wele fywyd 
ysprydol ac anfarwol wedi ei briodi a'r bywyd anifeilaidd a 
marwol ; bywyd nad yw natur a'i deddfau yn adnabod dim 
o hono, nac yn meddu llywodraeth na dylanwad arno, ond 
yn unig ar y ty o bridd y mae efe yn preswylio ynddo, a 
phan dyner hwnw T i lawr, fe " ddychwel y pridd hwnw i'r 
ddaear fel y bu," a disgyna y bywyd anifeilaidd oedd ynddo 
fel "chwythiad yr anifail i'r ddaear;" ond eheda y bywyd 



Efengyl Duw. 



277 



ysprydol hwn ymaith trwy ganol holl ddeddfau natur, heb 
ei gyffwrdd gan yr un o honynt, gan esgyn i fyny i'w fro 
gynhenid ei hun, "at Dduw, yr Hwn a'i rhoes ef." Rhyfedd 
ddarfod i'r yspryd hwn erioed syrthio i'r amryfusedd ofnadwy 
o geisio gwadu ei Dad, " Tad yr ysprydoedd a byw ! " 

Dyma wyrth, un "ofnadwy a rhyfedd" hefyd, yn bresenol 
ynom ni ein hunain, un y mae "Tragwyddol allu a Duw- 
dod" ei Hawdwr i'w "gweled yn amlwg" ynddi, with ei 
hystyried hi. " Yr Hwn sydd alluog a wnaeth i mi fawredd," 
meddai Mair, manl yr Iesu, wedi iddi gael datguddiad o'r 
ffaith — y wyrth benaf o'r holl wyrthiau — Cenhedliad gor- 
uwchnaturiol dynoliaeth y Gair Tragwyddol yn ei bru hi. 
Y mae haeriad hyf, rhyfygus, yr athrawon gwyddonol, fod 
gwyrthiau yn anmhosibl, yn diflanu ar unwaith ger bron y 
wyrth ydym yn gael ynom ein hunain. " Yr hwn sydiyn 
llunio yspryd dyn ynddo," a allai hefyd lunio y wyrth fwy 
na hono yn "Y Bachgen a anwyd, a'r Mab a roddwyd i ni, 
yr Hwn y gelwir ei enw, Rhyfeddol, Cynghorwr, y Duw 
Cadarn, Tad Tragwyddoldeb, Tywysog Tangnefedd." (Esa. 
ix. 6.) Ond y mae athrawon ereill, ac athrawiaeth arall, yh 
ein cyfarfod eto, fwy anghyson a gwrthun na'r Hall. Proffesa 
hon gred yn Nuw fel Bod personol a thragwyddol, ac mewn 
Cristionogaeth hefyd, fel crefydd, a'r grefydd oreu sydd i'w 
chael, am a wyr hi ; yna a ei hathraw ac a eistedd i lawr, a 
chymer ei bin yn ei law, a thyn ef drwy holl wyrthiau yr 
efengyl, o'r ymgnawdoliad hyd yr adgyfodiad o feirw y try- 
dydd dydd, fel chwedlau gweigion am bethau, medd ef, y 
mae yn anmhosibl ddarfod iddynt erioed gymeryd lie ; dym- 
chwela, felly, yn ei fryd ei hun, deml Cristionogaeth i'r llwch, 
gan ei dynoethi hyd ei sylfaen \ ac eto, y mae efe, os coel- 
iwn ef, yn Gristion trwyadl a da iawn. Wei, ni a'i gadawn 
ef yn y fan yna, i fwynhau ei hun yn nhawelwch ei gyd- 
wybod, fel y dywed ef, 



278 



Koheleth. 



Y mae athrawon ereill drachefn a geisiant esponio ymaith 
y gwyrthiau o'r efengyl, drwy eu priodoli, naill ai i amry- 
fusedd neu gamgymeriad yr efengylwyr, neu eu gor-awydd i 
ychwanegu at fawredd a gogoniant eu hathraw a'u Har- 
glwydd, yn ngrym eu sel drosto, &c. ; ac hefyd, nad oes 
ond dau efengylwr, Matthew a Luc, yn son gair am y cen- 
hedliad goruwchnaturiol; na ddarfu iddo Ef, yr Iesu ei hun ? 
honi hyny erioed, na'r apostolion yn eu hepistolau chwaith. 
Chwenycha y rhai hyn, fel Joseph ei gwr hi, unwaith, cyn 
iddo gael datguddiad o'r nefoedd, "fwrw Mair ymaith yn 
ddirgel," er yn wahanol iawn i'r gwr cyfiawn hwnw yn eu 
hyspryd a'u hamcan. 

Gwir yw nad yw yr efengylwyr Marc ac loan yn rhoddi 
tystiolaeth uniongyrchol am genhedliad goruwchnaturiol 
dynoliaeth y Gwaredwr; ni ddywedant hwy ddim y naill 
ffordd na'r Hall ar yr achos cyfriniol hwnw ; pethau amlwg 
bywyd cyhoeddus y Gwaredwr oedd y pethau y traethent 
hwy am danynt. Gwelai yr Yspryd Glan, yr Hwn oedd yn 
dysgu ac yn cyfarwyddo yr ysgrifenwyr sanctaidd, yn angen- 
fheidiol cofnodi y ffaith o wyrth fawr y cenhedliad goruwch- 
naturiol, y " mawr ddirgelwch," yn nechreuad yr efengyl, ac 
etholodd y ddau dyst, Matthew a Luc, yn unig, i ddwyn 
tystiolaeth iddi, fel drwy y ddau dyst hyny, y byddai safadwy 
a chredadwy y dystiolaeth hono, yr hon y w " colofn a syl- 
faen" yr oruwch-adeiladaeth Gristionogol; ac wedi gosod y 
sylfaen hono i lawr yn eu tystiolaeth hwy, yr oedd yr adeil- 
adwyr ereill, yn yr efengylau a'r epistolau, i fyned yn mlaen 
gyda gwaith yr oruwch-adeiladaeth. Ond, a ydym i ganiatau 
na soniodd, na honodd, ac na chyfeiriodd y Gwaredwr mawr 
ei Hun ddim unwaith at genhedliad goruwchnaturiol ei 
ddynoliaeth? Gyda gwylder mawr, a'r "parchedig ofn" 
sydd yn gweddu, yn neillduol i wr o'm bath i, y dymunwn 
gynyg syniad ar y mater hwn, nad wyf yn gwybod ddarfod 



Efengvl Duw. 



279 



i neb arall o'r blaen ei grybwyll ; os gwnaed, da fyddai genyf 
gael gwybod hyny, rhoddai foddlonrwydd i'm meddwl gael 
ar ddeall fod rhywun arall wedi syniaw yr un peth. Fodd 
bynag, anturiaf yn wylaidd ei gynyg i sylw, dan y ddau 
benawd hyn : yn 

1. Nad yw y Gwaredwr unwaith, ar un achlysur, yn cyd- 
nabod Joseph fel ei dad Ef. " Mab y dyn " ydyw ei hoff 
enw arno ei Hun, ac fel "Mab y dyn," cyfeiria yn wastad 
at Dduw fel ei Dad, (nid wyf yn cyffwrdd yn awr a'r pwnc o 
Dragwyddol Faboliaeth ei Berson Dwyfol.) Arddelwa ei 
Hun lawer gwaith yn Fab Duw, fel yr oedd Efe yn Fab y 
dyn. Derby niodd, gyda chymeradwyaeth arbenig, gyffes 
Petr am dano mewn atebiad i'w ofyniad, " Pwy y mae dyn- 
ion yn dy wedyd fy mod I, Mab y dyn ? " a " Phwy meddwch 
chwi, ydwyf fi ? " "A Simon Petr a atebodd ac a ddywed- 
odd, Ti yw Crist, Mab y Duw byw"— Ti, "Mab y dyn," 
ydwyt y Crist, y Messia, "Mab y Duw byw." "A'r Iesu, 
gan ateb, a ddywedodd wrtho, Gwyn dy fyd di, Simon mab 
Jona ; canys nid cfg a gwaed a ddatguddiodd hyn i ti, ond 
fy Nhad, yr Hwn sydd yn y nefoedd." (Mat. xvi. 13-17.) 
Na, "Nid cig a gwaed a ddatguddiodd hyn" am Fab y dyn. 
"Ti yw Elias," neu "Ti yw Jeremias," neu "Ti yw Iesu o 
Nazareth, mab Joseph," fuasai atebiad cig a gwaed. Ond, 

2. At y gair a lefarodd Efe wrth ei fam, pan nad oedd 
Efe ond deuddeng mlwydd oed, pan gollasai ei rieni Ef, a'i 
gael yn y Demi, yn nghanol y Doctoriaid, "yn gwrando 
arnynt, ac yn eu holi hwynt," yr oeddwn am gyfeirio yn 
neillduol. Anturiodd ei fam ymliwio ag Ef yn dyner ar yr 
amgylchiad hwnw, gan ddywedyd wrtho, " Fy mab, paham 
y gwnaethost hyn a ni ? Wele, dy dad a minau, yn ofidus 
a'th geisiasom di. Ac Efe a ddywedodd wrthynt, Paham y 
ceisiech fi ? Oni wyddech chwi fod yn 1 haid i mi fod yn 
nghylch y fethau a berthyn i'm TadV (Luc ii. 48, 49.) 



280 



Koheleth. 



Neu, fel y cytuna ein beirniaid yn gyffredin yn awr, "Oni 
wyddech chwi fod yn rhaid i mi fod yn nhy fy Nhad?" 
Cystal a dweyd, " Nid eich ty chwi, yn Nazareth, yw ty fy 
Nhad — fy nghartref I ; y ty hwn (y Demi) a ddewisodd fy 
Nhad yn y nefoedd i osod ei enw ynddo, i ddwyn yn mlaen 
ei wasanaeth a'i addoliad, y w fy nghartref priodol I ; oni 
wyddech chwi hyny? chwi a ddylasech ei wybod. Y mae 
anwybodaeth pawb arall o hyn yn esgusodol, ond nid felly 
chwi. Tydi, fy mam, a wyddost, pe na ddy wedasai neb wrthyt, 
nad oes i mi dad dynol ; a thithau, Joseph, a wyddost nad 
ydwyt dad i mi, a chefaist ddatguddiad o'r nef nad oes un 
dyn, mwy na thithau, yn dad i mi." Ond "Hwy ni ddeall- 
asant y gair a ddywedasai Efe wrthynt. A'i fam Ef a gadw- 
odd yr holl eiriau hyn yn ei chalon." (Luc ii. 50, a 19.) 
Parodd y geiriau syndod a phetrusder mawr i'w meddyliau 
yn ddiau ; beth allasai fod meddwl y bachgen ynddynt ! 
Ymddengys yn debygol iawn ddarfod iddynt holi y naill y 
Hall yn eu cylch — i Joseph ofyn i Mair, a oedd hi wedi dat- 
guddio cyfrinach ei genhedliad iddo? ac iddi hithau ofyn yr 
un peth iddo yntau. Gwyddent nad oedd neb ond un o 
honynt hwy eu dau ar y ddaear a allasai fynegi iddo y cyf- 
ryw beth. Wedi i'r naill gael sicrwydd gan y Hall na ddat- 
guddiasai yr un o honynt y dirgelwch iddo, gorphwysai y 
peth yn ddwys iawn ar feddwl Mair, " Cadwodd y gair yn ei 
chalon," gan ymholi ynddi ei hun, a oedd y plentyn yn deall 
eisoes, o hono ei hun, ddirgelwch goruwchnaturiol ei genhedl- 
iad? Rhaid y llanwai yr ystyriaeth ei henaid a "Gwylder 
a pharchedig ofn" yn ei bresenoldeb byth wedi hyny. " Yr 
oedd Joseph, a'i fam Ef, yn rhyfeddu am y pethau a ddy- 
wedwyd am dano Ef " gan Simeon ac Anna yn y deml, pan 
ddygasant Ef yno yn faban i'w gyflwyno i'r Arglwydd, agos 
i ddeuddeng mlynedd cyn hyny ; ond yr oeddynt yn rhy- 
feddu mwy o lawer wedi clywed y fath eiriau ganddo Ef ei hun, 



Efengyl Duw. 



281 



Ond rhaid ymatal^ canys yr amser a ballai, i sylwi ar 
ymadroddion ereill o eiddo y Gwaredwr ydynt yn taflu 
awgrymiadau at y mawr ddirgelwch hwn, a geiriau Paul 
(Heb. ix. 11), y rhai a ystyrid bob amser gan feirniaid ac 
esponvvyr uniongred, eu bod yn dwyn tystiolaeth benodol i 
genhedliad goruwchnaturiol dynoliaeth y Ceidwad. Swm y 
cwbl yw hyn, Bod mawredd yr idea o ymgnawdoliad y Gair 
Tragwyddol, symledd, cysondeb, a phrydferthwch digyffelyb 
yr hanes a rydd y ddau efengylwr am genhedliad goruwch- 
naturiol ei ddynoliaeth Ef, yn annibynol ar bob peth arall, 
yn dwyn y fath dystiolaeth i ddwyfoldeb yr efengyl ag sydd 
raid iddi rwymo pob meddwl ystyriol a diragfarn, i'w derbyn 
a'i chredu, " nid fel gair dyn, ond fel y mae hi yn wir, yn air 
Duw." 

II. Y piofion di dwyfoldeb y mae yr efengyl yn eu dwyn yn 
ei hanes am fywyd, dioddefiadau^ marwolaeth, ac adgyfodiad 
ei Hawdwr. Hanes ydyw hwn na fu erioed, nad oes, ac 
na fydd byth chwaith, ddim dynol cyffelyb iddo ; " A bydded 
ein gelynion yn farnwyr." Hanes bywyd a buchedd person 
difai, difrycheulyd, heb nam, na gwendid, na methiant, na 
lithrodd yn ngwyneb un brofedigaeth, mewn na gair na 
gweithred, na thymer nac ymddygiad. Ni ddaethai i galon 
un dyn erioed, cyn y dyn Crist Iesu, nac ar ei ol Ef chwaith, 
i hbni perffeithrwydd difrycheulyd ei fywyd ; ond y mae Efe 
yn gosod ei hun ar y tir uchel hwnw, ac yn herio ei elynion 
maleisus yn eu hwynebau, gan ddywedyd, " Pwy o honoch 
a'm hargyhoedda I o bechod." Ni cheisiodd, ac ni feiddiodd 
neb o ddysgyblion un athraw, a fawrheid ganddynt ar gyfrif 
ei ddoethineb a'i rinweddau, ei bortreiadu yn eu hanes am 
dano, fel dyn perffaith a difai. Ond y mae dysgyblion a 
haneswyr bywyd yr Iesu, oil yn gytun, yn tystiolaethu felly 
am dano Ef. " Yr Hwn ni wnaeth bechod, ac nid oedd 
twyll yn ei enau," meddai un ; " Yr hwn nid adnabu bechod," 



282 



Roheleth. 



medd y Hall; "Y cyfryw arch-offeiriad, diddrwg, dihalog, a 
didoledig oddiwrth bechaduriaid," ac "Oen difeius a difrych- 
eulyd," ac a'r cyfryw ymadroddion y llefarent bob un am 
dano Ef. 

Edrychwch arno yn y portread a gawn o hono yn yr 
efengylau a'r epistolau, ac ar ddynion sanctaidd Duw, yn 
batriarchiaid, proffwydi, ac apostolion, fel y maent hwythau 
yn cael eu portreiadu yn yr ysgrythyrau, rhaid dywedyd 
wrtho yn ngeiriau y Salmydd, " Tecach ydwyt na meibion 
dynion" (Salm xlv. 2). Ie, 

"Fy Iesu yw tegwch pena'r byd 
A thegwch nef y nef ; 
Ac mae y cwbl sydd o werth, 
Yn gyfan ynddo Ef. " 

Ond gwrandewch dystiolaeth gelyn, un o brif athrawon 
anffyddiaeth yn Ffrainc, James Jaques Rosseau, yr hwn 
oedd yn ei flodau ychydig cyn toriad allan y Chwildroad 
ofnadwy yn 1798. Mewn Uythyr at gyfaill, efe a ddywed: 

"Yr wyf yn addef fod rnawrhydi yr ysgrythyrau yn fy 
llenwi ag edmygedd, fel y mae purdeb yr efengyl yn effeithio 
ar fy nghalon. Darllenwch weithiau ein hathronwyr, gyda 
holl orwychedd eu rheitheg; pa mor isel, mor ddirmygus 
ydynt, mewn cydmariaeth a'r ysgrythyr ! A ydyw yn bosibl 
nad yw y llyfr, sydd mor syml, ar yr un pryd mor oruchel, 
yn ddim amgen na gwaith dynol ? A ydyw yn bosibl nad 
yw y person rhyfedd, hanes yr hwn y mae y llyfr yn gynwys, 
yn neb amgenach na dyn yn unig ? A gawn ni ef byth yn 
ymddangos yn debyg i benboethyn, neu sectariad uchel- 
geisiol ? Y fath fwyneidd-dra, a'r fath burdeb yn ei foes a'i 
ymddygiad ! Y fath raslonrwydd effeithiol yn ei ymddan- 
gosiad? Y fath arucheledd yn ei wirebau ! Y fath ddoeth- 



Efengyl Duw. 



283 



ineb ddofn yn ei ddysgeidiaeth ! Y fath bresenoldeb meddwl, 
a'r fath graffineb a gwirionedd yn ei atebion ! Mor gyflawn 
oedd ei lywodraeth ar ei dymer a'i nwydau ! Pa le y mae y 
dyn — yr athronydd, a allai fyw a marw fel y bu efe fyw a 
marw, heb fethiant na ffaeledd, heb wneyd dim arddangosiad 
o hono ei hun ? Pan ddarlunia Plato ei ddyn rhinweddol 
dychymygol, yn cael ei lwytho a holl waradwydd euogrwydd, 
eto yn teilyngu gwobrwyon uchaf rhinwedd, y mae yn des- 
grifio character Iesu Grist i'r dim ; y mae y tebygolrwydd 
mor ddynodol, fel y darfu i'r hen dadau oil sylwi arno. Pa 
ragfarn a dallineb a raid fod, i gydmaru mab Sophroniscus 
a Mab Mair? Y fath anfeidrol anghyfartaledd y sydd 
rhyngddynt ! Socrates yn marw yn ddiboen a diwaradwydd, 
a allai yn hawdd gynal a chadw ei garacter hyd y diwedd ; 
a phe na buasai i'w farwolaeth, er mor esmwyth ydoedd, 
goroni ei fywyd, gallesid ameu pa un a oedd Socrates, gyda 
ei holl ddoethineb, yn ddim amgen na gwag-ymhonydd. 
Efe a ddyfeisiodd drefniant o foes-ddysg, meddir; ond yr 
oedd ereill o'i flaen wedi gosod y moesoldeb hwnw allan mewn 
ymarferiad o hono. Nid oedd ganddo ef, gan hyny, ddim 
i'w wneyd ond adrodd yr hyn a wnaethent hwy, a gosod 
allan eu hesiamplau mewn gwersi. Buasai Aristocles yn 
gyfiawn cyn i Socrates ddeffinio cyfiawnder; rhoddasai 
Leonidas ei fywyd dros ei wlad cyn i Socrates ddysgu gwlad- 
garwch fel dyledswydd; yr oedd y Spartiaid yn ddynion 
sobr cyn i Socrates arganmol sobrwydd; yr oedd llaweroedd 
o ddynion rhinweddol yn ngwlad Groeg cyn iddo ef egluro 
ac arganmol rhinwedd. Ond pa le y dysgodd Iesu, yn 
mysg ei gydwladwyr ef, y moesoldeb pur a goruchel i'r hwn 
y rhoddai efe ei hun yn unig y fath ddeffiniad ac esiampl o 
hono? Gwnaeth y ddoethineb uchaf yn adnabyddus yn 
nghanol y penboethiaid mwyaf rhagfarnllyd. Ymddengys 
marwolaeth Socrates, yn athronyddu gyda'i gyfeillion, yr un 



284 



Koheleth. 



fwyaf dewisol a ellid ddymuno ; ac angeu Iesu, yn trengu 
yn y dirdyniadau mwyaf poenus, yn cael ei wawdio a'i sarhau 
a'r edliwiadau bryntaf gan genedl gyfan o bobl, yr un mwyaf 
dychrynllyd a ellid meddwl am dano. Derbyniai Socrates, 
yn wir, y cwpan gwenwyn dan fendithio y rhai a'i cyflwynent 
iddo dan wylo ; ond Iesu, yn nyfnder gwasgfeuon y poenau 
llymaf, a weddiai dros ei boenydwyr creulon a maleisus. Ie, 
os oedd marwolaeth Socrates yn deilwng o athronydd, y mae 
bywyd a marwolaeth Iesu, yn deilwng o Dduw ! A dybiwn 
ni nad yw yr hanes yn yr efengyl yn ddim ond ffug-chwedl? 
Yn wir, fy nghyfaill, nid y w yn dwyn dim o nodau ffug ; yn 
y gwrthwyneb, nid yw hanes Socrates, yr hwn nid oes neb 
yn cymeryd arnynt ei ameu, yn cael ei ardystio a'i ategu 
mor gryf a hanes Iesu Grist. Nid yw y gyfryw dybiaeth 
yn gwneyd dim ond symud ychydig ar yr anhawsdra, heb 
ei symud ymaith. Y mae yn fwy annichonadwy i feddwl 
y gallasai nifer o bersonau ddyfeisio ac ysgrifenu y fath 
hanes, na chredu y gallai un fyw a marw fel y desgrifir 
ynddi. Nid oedd y llenorion Iuddewig yn alluog i gynyrchu 
dim cyffelyb iddi j ac yr oedd y moesoldeb cynwysedig yn 
yr efengyl yn beth hollol estronol ac anadnabyddus iddynt 
hwy. Y mae nodau gwirioneddolrwydd yr holl hanes mor 
ddynodol ac anefelychadwy, fel y byddai ei dyfeisydd yn un 
iriwy rhyfeddol na'r arwr penaf." 

Dyna fel yr ysgrifenodd un o ben-campwyr anffyddiaeth 
ei hun yn y ganrif ddiweddaf. " Beth, gan hyny, a ddy wedwn 
ni wrth y pethau hyn?" Ni a ddy wedwn nad oes angen i 
mi ddywedyd un gair yn ychwaneg ar y pen hwn; ond eto, 
ni a ddywedwn fod y dystiolaeth yn brawf nerthol o allu 
dwyfol yr efengyl, pan wasgai y fath gyffesiad o'i dwyfol- 
der o galon un o'i gelynion penaf a mwyaf galluog. Do, 
fe wasgodd ei grym dwyfol hi mor galed arno, pan ysgrif- 
enai y dernyn hyawdl uchod, nes peri iddo ef, y Balaam 



Efengyl buw. 



285 



diweddar, droi i fendithio a mawrhau yr efengyl a Christion- 
ogaeth, yn lie eu dirmygu a'u melldithio, fel y gwnaeth i'r 
Balaam hwnw gynt, fendithio Israel Duw, pan yr amcanasai 
eu melldithio a ? u rhegu. 

Ond cyn gadael y pen hwn, rhaid ychwanegu ychydig 
eiriau ar y prawf mawr, yr olaf a'r penaf o'r profion oil — 
"Yr adgyfodiad oddiwrth y meirw y trydydd dydd" Os 
safadwy yw y dystiolaeth a ddygir i'r wyrth hon, safadwy yw 
pob gair o'r tystiolaethau ereill am wyrthiau y Gwaredwr; 
os gwrthbrofir hon, y mae yr oruwch-adeiladaeth yn syrthio 
yn garnedd. " Os Crist ni chyfodwyd, ofer, yn wir, yw ein 
pregeth ni; ofer hefyd yw eich ffydd chwithau," medd 
Paul. (1 Cor. xv. 24.) Ar y ddwy wyrth, gwyrth y cen- 
hedliad, a gwyrth yr adgyfodiad, y mae holl alluoedd y 
gwrthwynebwyr yn cael eu crynhoi i wneyd eu hymosodiad 
mwyaf egn'iol a phenderfynol yn awr. Y mae yr olaf yn 
bwysicach na'r cyntaf; oblegid, pe caniateid y dichon mai 
trwy genhedliad naturiol y ganwyd y Gwaredwr, ni byddai 
hyny yn peri un angenrheidrwydd arnom i roddi fyny ei 
ddwyfoldeb personol, a phurdeb difrycheulyd ei natur ; ond 
os rhoddir i fyny y ffaith o'i adgyfodiad, y mae yr holl 
efengyl yn cydymollwng ac yn cydsyrthio. 

1. Gofalodd yr Ysbryd Glan am fod i'r ffaith fawr hon 
gael ei chadarnhau a thystiolaeth o'r fath sicraf ; nid oes un 
ffaith hanesyddol wedi ei hategu a phrofion eglurach a 
chadarnach, ie, mor eglur a chadarn a hon; os gwrthodir 
profion hon, yn iach i bob hanesyddiaeth, ni ellir pwyso na 
hyderu ar ddim fel gwirionedd dilys a ddysgir ganddi, a 
theflir y byd i dywyllwch a phetrusder am bob peth y tyst- 
iolaetha hi ddarfod iddo ddigwydd erioed ar y ddaear. 

2. Dechreuodd yr apostolion gyhoeddi y ffaith am Adgy- 
fodiad eu Harglwydd ar ben y degfed dydd a deugain wedi 
hyny, pan gyflawnwyd "Addewid yr Yspryd" arnynt; a 



286 



Roheleth. 



hyny yn Jerusalem, yn wynebau yr archoffeiriaid, a'r hen- 
uriaid, a'r bobl a'u croeshoeliasent Ef, gan eu cyhuddo yn y 
modd cryfaf a mwyaf diarswyd, o "wadu y Sanct a'r 
Cyfiawn," a lladd " Ty wysog y By wyd," " yr hwn a gyfod- 
odd Duw," meddynt, "O'r hyn yr ydym ni oil yn dyst^.'* 
Yr oedd yr un-ar-ddeg yn un a chytun yn dwyn y dystiol- 
aeth hon, ac ni chynygiodd yr archoffeiriaid a'r henuriaid 
hyny unwaith wrthateb eu tystiolaeth, ond eu bygwth, a'u 
euro, a gorchymyn iddynt "na lefarent mwyach yn yr enw 
hwn." A dyna yr amser, os byth, i wadu a gwrthbrofi 
tystiolaeth yr apostolion. 

3. Fe gredodd miloedd lawer o'r Iuddewon yn Jerusalem 
a Judea dystiolaeth yr apostolion, y rhai, gan mwyaf, yn 
ddiau, a welsent ac a glywsent yr Iesu ei hun, ag a fuasent 
yn dystion o lawer o'i weithredoedd nerthol Ef, yn ystod 
tymor ei fywyd cyhoeddus yn eu mysg. 

4. Y mae yr hanesydd Iuddewig, Josephus,' yr hwn oedd 
yn gydoeswr a'r apostolion, er nad yn Gristion, yn cydna- 
bod fel gwirionedd ddarfod i'r Iesu "ymddangos yn fyw i'w 
ddysgyblion wedi iddo adgyfodi o feirw;" y mae efe hefyd 
yn petruso pa un a oedd yn gyfreithlon a phriodol i alw 
Crist Iesu yn ddyn; ac yn tystiolaethu am dano mai Efe oedd 
y Crist y rhagddywedasai y proffwydi am dano. Ni chyffes- 
odd efe ei hun yn ddysgybl iddo, y mae yn wir ; ac y mae 
ei dystiolaeth ef, ar y cyfrif hwnw, yn gryfach ar yr achos, 
gan ei fod ef, un o ddynion anrhydeddusaf a dysgedicaf o'i 
genedl, yr hwn nad oedd yn arddel ei hun yn Gristion, yn 
cadarnhau tystiolaeth yr apostolion yr amser yr oeddynt 
hwy yn ei chyhoeddi i'r byd. 

Yn olaf, ac yn benaf o'r tystion, wele, Saul, o Tarsis ; 
ei droedigaeth ef ydyw y graig fawr y mae anffyddiaid yr 
oesau wedi bod yn euro ac yn dryllio eu penau yn ei her- 
byn. Prin y meiddiodd yr un o honynt haeru nad efe oedd 



Efengyl Duw. 



287 



awdwr yr epistolau sydd a'i enw wrthynt; ac nad oedd efe 
yn ddyn dysgedig a galluog iawn, mewn gwirionedd ; rhaid 
yw iddynt gydnabod hefyd y buasai efe y gelyn a'r erlidiwr 
penaf i ddysgyblion ac enw yr Iesu am dymhor o'i fywyd, 
ac iddo ddyfod wedi hyny y blaenaf a'r penaf o'r apostolion. 
Beth i'w wneyd o'r hanes a rydd y dyn hynod hwn am ei 
droedigaeth a'i ddychweliad i'r "ffydd, yr hon gynt a anrheith- 
iasai?" Adrodda hi drachefn a thrachefn, yn y synagog, o 
flaen y cyngor, a cher bron "Llywiawdwyr a breninoedd.' , 
Cyn ei droedigaeth, efe a ddywed ddarfod iddo "allan o 
fesur erlid eglwys Dduw, a'i hanrheithio hi, gan lusgo gw^r a 
gwragedd, a'u cau mewn carcharau," am eu bod yn galw 
eu hunain ar enw yr Iesu; "a chan ynfydu yn fwy yn eu 
herbyn," iddo eu "herlid hyd ddinasoedd dieithr hefyd;" 
a hwn ar unwaith 

"Pan oedd y byd yn agor ei ddorau i'w dderbyn, 
Gan addaw pob mwyniant os unai ag ef, 
Yn cofleidio y groes, gan gyfrif yn elyn, 
Bob un a geisiai fyn'd rhyngddo a'r nef ; 99 

gan orfoleddu yn ei holl ddioddefiadau dros yr hwn gynt a 
erlidiasai ; a phe buasai ganddo fll o fywydau, aberthasai 
hwynt yn llawen "ar allor a gwasanaeth ei ffydd Ef." 
Cyfrifa bob peth yn dom ac yn golled er mwyn "ardderch- 
owgrwydd gwybodaeth Crist Iesu ei Arglwydd." Taerai 
yn wyneb y byd " ei fod Ef (yr Iesu) yn fyw," a'i fod ef 
wedi "gweled y Cyfiawn hwnw, a chlywed lleferydd ei 
enau Ef." Nid oedd ganddo ddim i'w ddysgwyl, ac nid 
oedd yn dysgwyl dim, ond " rhwymau, blinderau, carchar 
a chyffion, newyn a noethni, ac enbydrwydd, ac angeu'' 
merthyr yn y diwedd, yn dal am ei lafur; ond nid oedd 
"yn gwneyd cyfrif o ddim!" Y fath oedd y dyn rhyfeddol 
hwn ; un o'r dynion cryfaf ei synwyr a'i alluoedd y teimlodd 



Roheleth. 



y ddaear ei draed yn rhodio ami erioed — yr ymresymydd 
mwyaf craff a gafaelgar ei feddwl, cyflawnaf a chyflymaf 
ei ddealldwriaeth a'i athrylith a welwyd mewn tin oes. 
Erys yn y Testament Newydd fel "maen tramgwydd a 
chraig rhwystr" ar ffordd annuwiaid ac anffyddiaid yr 
oesau, y methodd eu holl ymdrechion ei symud ymaith — 
safant wrth y maen, a llefarant fel ynfydion uwch ei ben. 
Ydyw, y mae troedigaeth a thystiolaeth Paul wedi eu 
gwneuthur, fel y dywedir am Jerusalem (Zech. xii. 3), 
" Yn faen trwm i'r holl bobloedd, pawb a ymlwytho ag ef, 
yn ddiau, a rwygir, er ymgasglu o holl genhedloedd y 
ddaear yn ei erbyn ef." Golwg rwygedig druenus sydd ar 
Strauss a Renan, dau brif athraw yr Annuwiaeth Ban- 
theistaidd ddiweddar, pan yn ymlwytho a'r maen hwn. 
Wrth geisio ei dreiglo ymaith o'r ffordd, cafodd pendefig 
ieuanc, Arglwydd Lyttleton, yn y ganrif o'r blaen, ei lethu 
dano, a'i lwyr argyhoeddi o wirionedd dwyfol yr efengyl, a 
dygodd allan draethawd galluog iawn o'i phlaid. Da y 
gallasai Paul lefaru am dani fel y gwna yn y testyn — " Nid 
yw hi ddynol? &c. 

Yn ddiweddaf oil, y ffaith o'i esgyniad a'i ogoneddiad yn 
y nefoedd. Coron a phen ar y cwbl yw hyn — " Yr Hwn a 
ddisgynodd, yw yr Hwn a esgynodd goruwch yr holl nef- 
oedd, fel y cyflawnai bob peth." Dyma y ffeithiau mwyaf 
rhyfedd a gogoneddus a welwyd erioed yn llywodraeth y 
Brenin mawr ; y ffeithiau am Berson, bywyd, dioddefiadau, 
marwolaeth, adgyfodiad, ac esgyniad a gogoneddiad yr 
Iesu yn y nefoedd; ac dyna hi yn dechreu yn ngwyrth y 
darostyngiad yn Bethlehem, yn rhedeg yn afon o wyrthiau 
drwy yr angeu ar y groes, ac i'r bedd, i wyrth fawr yr adgy- 
fodiad y trydydd dydd, yna i'r "tra-dyrchafiad ar ddeheulaw 
y Mawredd yn y goruwchleoedd." Yn ddwyfol oil o'r 
dechreu i'r diwedd; yn " efengyl gogoniant Crist, yr Hwn 



Efengyl Duw. 



yw delw Duw." "Ar yr hyn bethau y mae yr angelion yn 
chwenych edrych;" yr hyn bethau na ddaethant byth i 
galon dyn nac angel i feddwl am danynt, nes eu dad- 
guddio yri yr efengyl. 

III. Yn ei hathrawiaeth seiliedig ar y ffeithiau am ei Berson 
aH fywyd. Heb ddysgeidiaeth yr efengyl yn ei hathraw- 
iaeth buasai ei ffeithiau yn ddirgelwch cuddiedig i ni byth. 
Gallasem ddyfalu ac ymbalfalu dan ein dwylaw yn nghylch 
eu hystyr, a'u hamcan, a'u dybenion, heb ddyfod byth i 
feddu sicrwydd gwybodaeth o'r gwirionedd; ond yn yr 
efengyl y mae Duw ei hun yn " hysbysu i ni ddirgelwch ei 
ewyllys yn ol ei foddlonrwydd ei hun, yr hon a arfaethasai 
efe ynddo ei hun" (Eph. i. 9). Yn egluro i bawb beth yw 
"cymdeithas y dirgelwch, yr hwn oedd guddiedig yn Nuw 

ddechreuad y byd, yr hwn a greodd bob peth trwy Iesu 
Grist" (ib iii. 9). Yn awr gallwn ni ateb gofyniad Eliphas i 
Job, "A gly waist ti gyfrinach Duw?" (Job xv. 8) gan ddy- 
wedyd, Do, ni a glywsom y gyfrinach dragwyddol oedd 
"yn guddiedig ynddo Ef o ddechreuad y byd!" Y mae 
Efe, yn yr efengyl, yn gwahodd pawb i gymdeithas y dir- 
gelwch gogoneddus hwnw; fel, os safwn uwch ben dir- 
gelwch yr ymgnawdoliad, a gofyn, " Ai gwir yw y preswylia 
Duw gyda dyn ar y ddaear?" y gallwn ateb yn ei eiriau 
Ef ei hun, gan ddywedyd, gwir yw, "Canys felly y carodd 
Duw y byd, fel yr anfonodd Efe ei unig-anedig Fab, fel na 
choller pwy bynag a gredo ynddo Ef, ond caffael o hono 
fywyd tragwyddol." (loan iii. 16.) Pa ham y daeth Efe, 
"Etifedd pob peth," i fod yn dlawd, "heb le i roddi ei ben 

1 lawr," yn "Wr gofidus a chynefin a dolur?" "Fel y'n 
cyfoethogid ni trwy ei dlodi Ef, ac fel trwy ei gleisiau Ef 
yr iacheid ni." Pa ham yr aeth Efe trwy y fath ddioddef* 
iadau poenus, ac angeu gwaradwyddus? "Y Cyfiawn yn 
lie yr anghyfiawn, fel y dygid ni at Dduw." Pa ham y 

19 



koheleik 



cystuddiwyd ac y drylliwyd ei enaid cyfiawn, "Yr Hwn nid 
adnabu bechod?" "Am iddo gael ei wneuthur yn bechod 
drosom ni, fel y'n gwnelid ni yn gyfiawnder Duw ynddo 
Ef." " Efe a archollwyd am ein camweddau ni, Efe a ddryll- 
iwyd am ein camweddau ni; cospedigaeth ein heddwch ni 
oedd arno Ef." Tywalltodd ei waed a'i enaid i farwolaeth 
fel y byddai i ni " Brynedigaeth trwy ei waed Ef, sef 
maddeuant pechodau." Adgyfododd o'r bedd i'n cyfiawn- 
hau ni; esgynodd i'r nef i eiriol drosom ni, ac "fel y cyf- 
lawnai bob peth." Fel hyn y mae dysgeidiaeth yr efengyl 
yn agor ac yn egluro holl gyfrinion dyfnion ymgnawdoliad 
a bywyd, dioddefiadau ac angeu, adgyfodiad a gogonedd- 
iad y Gwaredwr, ac yn ein harwain i "gymdeithas y dir- 
gelwch oedd yn guddiedig yn Nuw cyn yr oesau." 

Ond "nid adnabu neb o dywysogion y byd hwn" y 
ddoethineb hon. Pan oedd Paul yn ei phregethu, yr oedd 
yr Iuddew deddfol yn tramgwyddo, a'r Groegwr doeth yn 
ei dirmygu fel "ynfydrwydd." Ac y mae Iuddewon a 
Groegwyr y dyddiau presenol yn union yr un fath a'u tadau 
hyny. Fel ynfydrwydd yr edrycha ein doethion gwyddonol 
gan mwyaf ar yr efengyl yn awr. Y mae ei hathrawiaeth 
a'i hyspryd hi yn fTolineb yn ngolwg "y dyn anianol." 
"Cyfiawiihad trwy flydd, cadwedigaeth trwy ras, iachaw- 
dwriaeth a bywyd tragwyddol drwy haeddiant ufudd-dod a 
marwolaeth y Cyfiawn dros yr anghyfiawn," ydynt syniadau 
na all ei ddoethineb ef mo'u goddef ; ond, "i chwi, y rhai a 
alwyd, Iuddewon a Groegwyr y mae Efe," medd yr apostol, 
"yn Grist gallu Duw, a doethineb Duw;" ac felly trwyddi 
hi, y mae Efe yn gwneyd "doethineb y byd hwn yn yn 
fyd-rwydd." 

Dyma'r efengyl a bregethir i ni, ac y mae hi ei hunan yn 
dyst iddi ei hunan ei bod yn ddwyfol drwyddi draw. Ni 
allasai un Iuddew deddfol, na Groegwr doeth, na barbariad, 



Efengyl Dutb. 



na Scythiad, un dyn nac angel chwaith, feddwl byth am 
drefn fel hon, i "roi gwell ac adfer" ar fyd o ddynion wedi 
gwaethygu a dinystrio ei hun; a sylwedd 

"Yr efengyl a bregethir, nid yw ef ddim ond hyn, 
Mynegi'r weithred ryfedd wnaed ar Galfaria fryn, 
Cyhoeddi rhad faddeuant yn haeddiant marwol glwy', 
A diwedd Uygredigaeth i'r sawl a gredo mwy. " 

IV. Ei buddugoliaethan di dylanwad ar y byd. 

Os ydyw hi yn honi ei bod o Dduw, rhesymol fyddai 
disgwyl a gofyn iddi, "Pa arwydd yr wyt ti yn ei wneuthur 
fel y gwelom ac y credom i ti?" Wei, edrychwch ami yn 
ei babandod, yn troi allan i'r byd ar ddydd y Pentecost, yr 
ieuengaf a'r wanaf o holl grefyddau y byd — yn troi allan i 
ymladd yn eu herbyn oil — yn erbyn eu hegwyddorion, eu 
hyspryd, eu defodau, a'u harferion llygredig, a holl rag- 
farnau cryfion y byd o'u plaid, ni fyn hi wneyd heddwch 
na chyflafareddiad a'r un o honynt; deil ei chleddyf, 
"Cleddyf yr yspryd, yr hwn yw gair Duw," yn ei Haw, ac ni 
fyn ei ddychwelyd i'r wain, hyd oni osodo ei holl elynion 
dan ei thraed. Ar ddydd y Pentecost, yn Jerusalem, dyna 
hi ar ei phrawf : un-ar-ddeg o ddynion tlawd, dinod y w nifer 
ei byddin, i wynebu ar yr awdurdodau, yn offeiriaid, ac yn 
ysgrifenyddion, a Phariseaid dysgedig a gelynol, a'r werin 
ragfarnllyd ac anystyriol yn fyrddiynau. " Y mae'r dynion 
yn ynfydu," medd rhai ; " Llawn o win melus ydynt," 
medd ereill. Ust! dyna y fagnel fawr yn taro ar y gelyn, 
"Chwi a wadasoch y Sant a'r Cyfiawn, a Thywysog y 
bywyd a laddasoch— Edifarhewch, gan hyny" — ac yn y 
fan, dyna dair mil o'r gelynion yn syrthio yn archolledig, 
ac yn cael eu cymeryd yn garcharorion i'r ffydd newydd ! 
Rhaid ei bod hi o Dduw, ni wnaeth dim dynol beth fel hyn 
erioed. 



koketetk 



"Aeth y gyfraith allan o Seion, a gair yr Arglwydd o 
Jerusalem." Aeth allan "yn gorchfygu ac i orchfygu," 
" Gan fwrw cestyll i'r llawr, a phob uchder sydd yn ymgodi 
yn erbyn gwybodaeth Dduw;" a chaethiwio meddyliau 
dynion wrth y myrddiynau yn mhob man i "ufudd-dod 
Crist." Yn yr olwg ar y buddugoliaethau hyny, torai prif 
arwr y fyddin allan, mewn lief gorfoledd, gan ddywedyd, 
" I Dduw y byddo y diolch, yr hwn yn wastad sydd yn peri 
i ni oruchafiaeth yn Nghrist, ac sydd yn eglurhau arogledd 
ei wybodaeth trwom ni yn mhob He." (2 Cor. ii. 14.) 

Cyngor doeth a roddodd Gamaliel i erlidwyr cyntaf yr 
efengyl yn Jerusalem — "Ciliwch oddiwrth y dynion hyn, 
canys os o ddynion y mae y weithred hon, neu y cyngor 
hwn, fe a ddiddymir; eithr os o Dduw y mae, ni ellwch 
chwi, rhag eich cael yn ymladd yn erbyn Crist." (Act v. 38, 
39.) Ond ymladd yn erbyn Duw a fynent hwy, a'u holyn- 
wyr yr un modd, am oesau, drwy ladd a llosgi, a difetha y 
saint, a'r efengyl dan eu hewinedd, yn profi ei dwyfoldeb, 
drwy wneyd " gwaed ei saint yn hadyd i'r eglwys," fel, po 
fwyaf a leddid mwyaf oil fyddai i'w lladd. Nid yn nyddiau 
yr apostolion yn unig y profodd hi ei dwyfolder felly, ond 
yn mhob cenhedlaeth ac oes ar ol hyny hyd y dydd hwn. 

un man yr aeth iddo "ni throdd ei chleddyf yn ol, ac ni 
ddychwelodd ei bwa yn wag." Cododd gofgolofnau o'i 
buddugoliaethau yn mhob un o'i brwydrau; ac "ni phalla, 
ac ni ddigalona, hyd oni osodo farn ar y ddaear," ac y cy- 
hoedda yr angel, yn ei udgorn mawr, nes dadseinio yr holl 
nefoedd, "Aeth teyrnasoedd y byd yn eiddo ein Har- 
glwydd ni, a'i Grist Ef !" 

Wrth derfynu, dywedwn, yn 

1. " Efengylwyr Seion, dringwch rhagoch i fynydd uchel," 

1 fynyddoedd uchel "ffydd yr efengyl;" i awyr iachus 
adfywiol hyder diysgog yn ei dwyfolder; mai "Gallu Duw 



Efengyl Duw, 



2 93 



yw hi, er iachawdwriaeth i bob un sydd yn ei chredu;" ac 
yn y pregethiad o honi, fel moddion ordeiniedig gan Dduw 
i ddwyn dynion i'w chredu. Oddi ar fynyddoedd uchel y 
ffydd hon y gellwch "ddyrchafu eich lief trwy nerth." 
Dyna un elfen fawr yn nerth ac effeithioldeb pregethiad 
Paul, a'r apostolion ereill, o honi, "yn ol yr hyn a ysgrifen- 
wyd, credais, am hyny y llefarais; yr ydym ninau hefyd 
yn credu, ac am hyny yn llefaru. 

2. Chwychwi sydd yn ei phroffesu, "Glynwch yn eich 
proffes;" ac, "yn unig," yn arbenigol, "ymddygw,ch yn 
addas i Efengyl Crist, fel y byddoch ddiargyhoedd a di- 
niwed, yn blant difeuis yn nghanol cenhedlaeth ddrygionus a 
throfaus, yn mhlith y rhai yr ydych yn dysgleirio fel goleu- 
adau yn y byd." Na fydded arnoch gywilydd o efengyl 
Crist, ac na fydded i efengyl Crist achos cywilydd o honoch 
chwithau. Y prydferthaf ar y ddaear ydyw y Cristion sydd 
yn rhodio yn weddus ft alwedigaeth y galwyd ef iddi \ a'r 
gwrthunaf o bechaduriaid yw hwnw sydd yn proffesu yr 
efengyl ac yn ei bradychu drwy ei fywyd anaddas iddi. 

3. Wrandawyr y Gair, dywedwn yn ngeiriau Iago, yr 
apostol, "Byddwch wneuthurwyr y Gair, ac nid g wran- 
dawyr yn unig, gan eich twyllo eich hunain; canys os yw neb 
yn wrandawr, ac heb fod yn wneuthurwr, y mae hwn yn 
debyg i #r yn edrych ei wynebpryd naturiol mewn drych, 
ac a aeth ymaith, ac yn y fan efe a anghofiodd pa fath 
ydoedd." (Iago i. 22-24.) Ydyw, medd y gair tragwyddol 
ei hun, " Y mae hwn yn gyffelyb i wr ffol, yr hwn a adeil- 
adodd ei dy ar y tywod, a'r gwlaw a ddisgynodd, a'r llif- 
ddyfroedd a ddaethant, a'r gwyntoedd a chwythasant, ac a 
gurasant ar y tf hwnw, ac efe a syrthiodd, a'i gwymp a fu 
fawr." (Mat. vii. 26, 27.) Eneidiau gwerthfawr, GocheJ- 
wch y cwymp mawr hwnw. 



PREGETH XVII. 



GWAITH DUW. 



"Gweddi Habacuc y proffwyd, ar Sigionoth, Clywais, O Arglwydd, 
dy air, ac ofnais : O Arglwydd, bywha dy waith yn nghanol y 
blynyddoedd; yn dy lid, cofia drugaredd." — Habacuc iii. I, 2. 

Y baich a welodd Habacuc y proffwyd yw yr ymadrodd 
cyntaf yn llyfr y broffwydoliaeth hon; ac yma y mae y 
proffwyd yn bwrw i lawr y baich hwnw mewn gweddi ger 
bron Duw, ac wedi hyny yn canu y gan ogoneddus a gan- 
lyn, hyd ddiwedd ei broffwydoliaeth. 

Un hynod a dieithr megis, yn mysg y proffwydi, ydyw 
Habacuc. Nid oes un crybwylliad am ei enw yn yr 
ysgrythyr cyn nac wedi iddo ymddangos a chyflawni ei 
weinidogaeth. Ni ddywedir o bwy yr hanodd, nac yn mha 
le a pha bryd yr oedd yn byw, fel yr hysbysir am bob un, 
yn mron, o'r proffwydi ereill. Nid yw yntau chwaith yn 
crybwyll enw un dyn, na phatriarch, na phroffwyd, na 
brenin, nac offeiriad a fuasent o'i flaen, nac oedd yn byw yr 
un amser ag ef ; nac yn crybwyll enw un wlad na dinas 
oedd ar y ddaear; ni sonia unwaith am Juda, nac Israel, 
nac Ephraim wrth eu henwau, nac ond un genedl yn unig, 
y Caldeaid, a hyny ond unwaith yn unig, o herwydd bod y 
genedl hono yn rhan neillduol o "faich" ei broffwydoliaeth; 



Gwaith Duw. 



295 



rhydd y crybwylliad hwnw ar ddeall i ni ei fod yn byw cyn 
caethgludiad Juda i Babilon, felly yn gydoeswr a Jeremia, 
neu ychydig o'i flaen ef, fe ddichon. 

Dywedasai yr Arglwydd wrth y proffwyd bod ganddo 
gyfrinach i'w dangos iddo drwy weledigaeth, ac archai iddo 
wylio a disgwyl yn amyneddus am y weledigaeth hono. Y 
mae yntau yn penderfynu gwneyd hyny, " Safaf ar fy nis- 
gwylfa, ac ymsefydlaf ar y twr," medd ef, "1 edrych beth a 
ddywed Efe wrthyf, a pha beth a atebaf pan y'm cerydder." 
Cyn agor y weledigaeth o'i flaen, archai yr Arglwydd i'r 
proffwyd barotoi llechau, ac iddo ysgrifenu ar y llechau yn 
eglur holl eiriau y weledigaeth, i'w gosod ger bron y bobl 
ar byst eu pyrth, i roddi rhybudd prydlon iddynt o'r hyn 
oedd ar ddyfod arnynt, fel y rhedent — y prysurent i ddych- 
welyd at Dduw, ac ymostwng ger ei fron mewn edifeirwch 
am eu pechodau, cyn i sylwedd y weledigaeth ymaflyd yn- 
ddynt, a'u hanrheithio fel gwlad a chenedl o herwydd eu 
drygioni. 

Wedi i'r proffwyd wneyd fel y gorchymynasid iddo — ys- 
grifenu y weledigaeth, a gosod y llechau i fyny mewn 
lie cyhoeddus, fel y darllenai y bobl hi, ciliai ef o'r neilldu i 
edrych a gwylio beth fyddai'r effaith arnynt — a redent hwy 
gan brysuro i ymostwng ger bron Duw i ymbil am arbediad, 
ynte ymgaledu ac ymgyndynu fwy-fwy a wnaent. Yr olwg 
a welai ar y rhan fwyaf o honynt, pan yn darllen geiriau y 
weledigaeth ar y llechau, oedd, " yn ymchwyddo," yn ym- 
hythau, yn ymgaledu mewn annystyriaeth ; yn digio wrth y 
proffwyd, ac " yn ddiystyr ganddynt, yn troi un i'w faes ac 
arall i'w fasnach," ac i'w ffyrdd drygionus fel o'r blaen. 
Felly hefyd yr oedd Uawer o'r un bobl drachefh, wedi i 
eiriau y weledigaeth hon gael eu cyflawni arnynt, ac iddynt 
gael eu hanfon i Babilon, a gosod Eseciel yn Wyliedydd 
arnynt, Achwyna ef yn drwm ar ei wrandawyr hyny wrth 



296 



Koheleth. 



Dduw, gan ddywedyd, "O Arglwydd Dduw, y maent hwy 
yn dywedyd am danaf, Onid damegion y mae hwn yn eu 
traethu?" (Esec. xx. 49.) Bryd arall, cawn yr Arglwydd 
yn achwyn arnynt wrth y proffwyd, gan ddywedyd, "Tithau, 
fab dyn, meibion dy bobl sydd yn siarad i'th erbyn wrth y 
paradwydd, ac o fewn y drysau, ac yn dywedyd naill wrth 
y Hall, gan ddywedyd, Deuwch, atolwg, a gwrandewch beth 
yw y gair sydd yn dyfod oddiwrth yr Arglwydd, Deuant 
hefyd atat, fel y daw y bobl, ac eisteddant o'th flaen fel fy 
mhobl ; gwrandawant hefyd dy eiriau, ond nis gwnant hwy, 
canys a'u geneuau y dangosant gariad, a'u calon sydd yn 
myned ar ol eu cybydd-dod. Wele di, hefyd, iddynt fel can 
cariad un hyfrydlais, ac yn canu yn dda, canys gwrandaw- 
ant dy eiriau ond ni's gwnant hwy." (Pen. xxviii. 30-33.) 
Desgrifiadau byw, i'r llythyren, o filoedd o wrandawyr y 
gair yn Nghymru yn awr — dyfod i wrando yn rheolaidd, ac 
hwyrach yn canmol llais a dawn y pregethwr, a dyna'r 
cwbl — "ni's gwnant." Ond yr oedd ambell un o wran- 
dawyr a darllenwyr geiriau gweledigaeth Habacuc yn 
darllen ac yn ystyried, yn credu ac yn rhedeg hefyd — " Y 
cyfiawn a fydd byw trwy ei ffydd." Yn y fan hono yn unig 
y cawn y gair ffydd yn ein cyfieithiad Cymreig, a'r un 
Seisnig yr un modd, o'r Hen Destament. Gwna yr apostol 
Paul ddefnydd arbenig o hono, fel tystiolaeth bendant o'r 
Hen Destament, i'r athrawiaeth o gyfiawnhad trwy ffydd 
heb weithredoedd y ddeddf. (Rhuf. i. 17; Gal. iii. n; a 
Heb. x. 28.) 

Dywed Paul, pan y cyfeiria at ymweliadau ceryddol a 
barnol Duw a'i bobl Israel gynt, i'r pethau hyny oil ddig- 
wydd yn siamplau iddynt hwy, a'u bod wedi eu hysgrifenu 
er addysg i ninau, ar y rhai y daeth terfynau yr oesau. (1 Cor. 
x. 11.) Myn llawer ein perswadio i gredu nad oes dim a 
wnelo y pethau "a ddigwyddasant iddynt hwy" oedd yn 



Gwaith Duw. 



297 



byw dan oruchwyliaeth yr Hen Destament a ni sydd yn 
byw dan oruchwyliaeth y Testament Newydd. A phan 
y byddo pethau felly yn digwydd i ni dan yr oruchwyliaeth 
hon, nad ydynt i'w golygu fel ceryddon dwyfol arnom, o 
herwydd tin pechodau mewn un modd; ond mai pethau 
yn digwydd yn ol trefn reolaidd natur ydynt. Nid felly, pa 
fodd bynag, y credai yr ysgrifenydd ysprydoledig penaf yn 
y Testament Newydd, i'Mn addysg i ni" medd efe, yr 
ysgrifenwyd yn yr ysgrythyr y pethau a ddigwyddasant 
iddynt hwy, fel na chwenychem ddrygioni, fel na themtiem 
Grist, fel na odinebem, na rwgnachem, &c, megis y gwnaeth- 
ant hwy; a thrwy hyny dwyn arnom ein hunain yr un 
cyffelyb geryddon ac a gawsant hwy. Da y gwnaem 
wrando yn hytrach ar lais apostol ysprydoledig nac ar lais 
yr athrawon hyny a ddysgant athrawiaeth hollol wahanol a 
chroes i'r eiddo ef. Ein doethineb a'n dyledswydd ni, gan 
hyny, yn ol cyfarwyddyd yr apostol, wrth ddarllen eu hanes 
hwy, a hanes ymweliadau ceryddol Duw a hwynt am eu 
pechodau, ydyw edrych ein hwynebau ein hunain yn y 
drych a esyd yr hanes hwnw o'n blaen, i weled pa un a 
ydym ni a'n gwlad yn awr, a goruchwyliaethau y Brenin 
mawr tuag atom, ddim yn dwyn llawer o gyfFelybrwydd 
iddynt hwy, a'r goruchwyliaethau dwyfol tuag atynt hwy. 

Ond beth oedd cyflwr gwlad Judea, a beth oedd goruch- 
wyliaethau ceryddol Duw ar y wlad o herwydd eu pechodau, 
yr hyn a barai i Habacuc a Jeremia, a'r proffwydi, ofni a 
chrynu fel yr oeddynt yn achos y genedl ? Gan ddarfod i 
mi gyffwrdd a'r pethau hyn dro o'r blaen, ac y daw yn ein 
ffordd eto i wneyd yr un peth cyn cymeryd cenad ym- 
adawol a'r testyn, ni chaf y waith hon ond gwneyd ychydig 
gyfeiriadau at rai pethau. 

1. Yr oedd Juda a Jerusalem wedi bod yn hir dan wein- 
idogaeth Rhagluniaeth a phroffwydi Duw, er eu dychwelyd 



298 



Koheleth. 



a'u diwygio oddiwrth eu pechodau, a hwythau wedi ym- 
galedu ac ymlygru fwy-fwy yn eu hanwireddau dan y 
gweinidogaethau hyny, fel y gwelwn y proffwydi, Jeremia 
yn neillduol, yn achwyn llawer, ac yn ymofidio yn ddirfawr 
o'r herwydd. Ai nid yw y pechodau y cyhuddir hwy o 
honynt i'w cael yn doraeth cnydfawr yn ein gwlad ein 
hunain yn awr? ac ai nid yw goruchwyliaethau Duw yn ei 
ragluniaeth tuag at Brydain Fawr yn bur gyffelyb i'r gor- 
uchwyliaethau a weinyddodd Efe tuag at Juda a Jerusalem 
gynt ? Gwasgodd arnynt hwy yn eu hamgylchiadau tymorol 
lawer gwaith, nes eu dwyn i "gyfyngder a drygfyd, a chyni," 
drwy ddifwyno ffrwyth y maes, ac anfon haint ar eu hanifeil- 
iaid, eu defaid, a'u gwartheg ; gwnaeth felly a ninau yn y 
blynyddau diweddaf. Cyfrifir fod colled y wlad hon, drwy 
fethiant cynhauafau dwy flynedd (1878-9), yn gant a deg-a- 
deugain o filiynau o bunau, yr hyn a ddarostyngodd ei 
hamaethyddiaeth a'i masnach i gyflwr isel iawn; ond a 
ydym ni yn " ystyried y wialen hon, a phwy a'i hordeiniodd," 
a beth y w ei dyben ? 

2. Aeth Juda a Jerusalem, drwy hir ymgaledu ac ymgyn- 
dynu felly dan oruchwyliaethau Duw, i'r fath ystad a chyflwr 
o'r diwedd, fel y rhoddodd yr Arglwydd hwynt i fyny yn ei 
soriant, ac y dygodd arnynt weinidogaeth galetach nac un 
a brofasent o'r blaen, er y dydd y daethai eu tadau dros yr 
Iorddonen hyd y dydd hwn, pan y caethgludwyd hwy o 
honi i Babilon. Yr oedd yn anhawdd iawn ganddo Ef 
wneuthur hyn — rhoddi "anwylyd ei enaid" yn Haw eu 
gelynion, a bwrw "had Abraham ei anwylyd" ymaith o'i 
olwg. Y mae swn ymysgaroedd ei dosturiaethau i'w glywed 
yn rhuo yn ei leferydd wrthynt drwy y proffwydi yn fynych. 
"Cymer addysg, O Jerusalem! rhag i'm henaid ymadaw 
oddi wrthyt, rhag i mi dy osod yn anrhaith, yn dir anghy- 
faneddol." (Jer. vi. 8.) Ond ni fynai dderbyn cerydd, na 



Gwaith Duw. 



chymeryd addysg, fel yr achwynir arni drachefn : "Eithr ni 
wrandawsant, ac ni ogwyddasant eu clust • ond rhodiasant 
yn ol cynghorion a childynrwydd eu calon ddrygionus, ac 
aethant yn ol ac nid yn mlaen (yn waeth ac nid yn well). 
O'r dydd y daeth eich tadau chwi allan o wlad yr Aifft hyd 
y dydd hwn, mi a ddanfonais atoch fy holl weision, y proff- 
wydi, bob dydd gan fore-godi ac anfon : Er hyny, ni wran- 
dawsant arnaf fi, ac ni ostyngasant eu clust, eithr caledasant 
eu gwarau \ gwnaethant yn waeth na'u tadau. Am hyny, 
ti a ddywedi y geiriau hyn oil wrthynt, ond ni wrandawant 
arnat; gelwi hefyd arnynt, ond ni wrandawant di." (Pen. 
vii. 24-27.) A'r cyffelyb ymadroddion lawer iawn, a Uawer 

weithiau, y llefarodd yr Arglwydd wrthynt ac am danynt 
drwy ei holl weision y proffwydi ; ond llosgodd holl feginau 
ei ragluniaeth a'i air, " a chan, dan y darfu'r plwm \ yn ofer 
y toddodd y toddydd : canys ni thynwyd y rhai drygionus 
ymaith. Yn arian gwrthodedig y gelwir hwynt bellach; am 
wrthod o'r Arglwydd hwynt" (pen. vi. 29, 30), ac wedi i'w 
Duw eu gwrthod, i ba le yr ant, a beth a ddaw o honynt ? 

1 law Nebuchodonozer, i'w caethgludo i Babilon am ddeng 
mlynedd a thriugain ; ac er y cant eu gwaredu oddiyno, a'u 
dwyn yn ol i'w gwlad eu hunain, eto, ni adferir hwy byth 
i'w hurddas gwladwriaethol yn ngolwg y cenhedloedd, fel y 
buasent o'r blaen ; ni bydd iddy nt byth frenin o had Dafydd 
i eistedd ar ei orseddfainc ef mwy ; bydd creithiau eu hen 
bechodau, a cheryddon Duw arnynt o herwydd eu pechodau 
hyny, yn aros ar wyneb eu sefyllfa a'u cyflwr fel cenedl a 
gwladwriaeth o hyny allan ; dan warogaeth i'r cenhedloedd 
— y Persiaid, y Groegiaid, a'r Rhufeiniaid, y naill ar ol y 
Hall — y byddant mwy, hyd oni ddel Crist i "eistedd ar or- 
seddfa Dafydd," mewn ystyr ysprydol, "ac i'w chadarnhau 
hi a barn ac a chyfiawnder, o hyn allan byth." (Esa. lx. 9.) 

Dyna y pethau a ddigwyddasant iddynt hwy, ac "a 



3oo 



Koheleth. 



ysgrifenwyd er addysg i ni;" dyna fel y terfynodd yr h!r 
ymryson a fuasai rhwng Duw a'r bobl hyny, trwy weinidog- 
aethau ei ragluniaeth, ei air, a'i yspryd er eu dychwelyd 
oddiwrth eu pechodau, fel y gallasai Efe eu harbed a'u 
bendithio, ac y mynent hwythau wrthod gwrando, a thrwy 
y cwbl fyned yn mlaen yn ffyrdd eu calon gildynus. Ond beth 
yw yr addysg i ni yn y pethau hyn? Yr addySg ydyw, Os 
y w yr un pechodau yn ffynu yn ein gwlad, y rhai y cyhuddid 
hwy o honynt, ac os ydym yn gweled fod y Brenin mawr 
yn ceryddu Prydain yn y blynyddau hyn, drwy yr un cyffelyb 
oruchwyliaethau yn awr, ag y ceryddodd Efe y bobl gynt; 
ac os ydyw hithau yn parhau i fyned yn mlaen, gan ym- 
galedu fwy-fwy yn ei phechodau, fod genym achos mawr i 
ofni a chrynu, rhag y bydd yr un cyffelyb ddiwedd i Brydain 
Fawr, a'i Llundain fawr, ac a fu i Juda enwog, a'i Jerusalem 
ardderchog. Mae miloedd yn y deyrnas hon, pe y traethid 
pethau fel hyn yn eu clywedigaeth, a chwarddent yn ddir- 
mygus am ben y fath hygoeledd penboeth; na, nid oes 
dim perygl y darostyngir Prydain byth i'r cyflwr hwnw. 
Felly hefyd y meddyliai ac y dywedai Babilon, gan ddy- 
wedyd, " Byth y byddaf yn arglwyddes. Myfi sydd, ac 
nid neb bnd myfi. Nid eisteddaf yn weddw, ac ni chaf 
wybod beth yw diepiledd," &c. (Esa. xlvii. 7, 8.) Ond pa 
le y mae Babilon heddyw? Rhybuddiai y proffwyd hi pan 
oedd hi yn uchder ei gogoniant yn llefaru felly yn ei chalon, 
gan ddywedyd, " Ond y ddau beth hyn a ddaw i ti yn ddi- 
symwth yr un dydd, diepiledd a gweddwdod; yn gwbl y 
deuant arnat " (adn. 9) ; ac felly y daethant, a gwnaed hi 
yn anghyfanedd-dra tragwyddol, fel y gwelir heddyw. Felly 
Jerusalem hithau yr un modd, a lefarai heddwch iddi ei 
hun yn ei chalon. Ymddiriedai yn ei rhagorfreintiau cref- 
yddol, ei theml, a chadernid ei muriau, gan wawdio a dir- 
mygu rhybuddion proffwydi Duw, a'u herlid a'u lladd 



Gwaith butl). 



hwynt; ond cyflawnwyd eu geiriau ami i'r llythyren. Yr 
addysg'x Brydain oddiwrth hyn ydyw, "Na fydd uchelfryd, 
eithr ofna." Felly y cymhwysai Paul hanes cwymp yr hen 
Eglwys Iuddewig yn Jerusalem at ystyriaeth yr eglwys 
efengylaidd yn Rhufain; "Canys onid arbedodd Duw y 
cangenau naturiol; gwylia nad arbedo dithau chwaith." 
(Rhuf. xi. 21.) 

Actiwynai amryw o'r hen dadau puritanaidd yn Lloegr, 
fel hen broffwydi Israel a Juda, yn drwm iawn yn herwydd 
yr un pechodau a dirywiadau yn eu hamser hwy. Dygodd 
Dr. Owen y pethau hyn i sylw ei wrandawyr yn ami, ac yn 
amryw o'i bregethau o flaen y Senedd, gan daer gymell 
pob dosbarth, yn llywodraethwyr a deiliaid, yn wreng a 
bonedd, i ddychwelyd a diwygio oddiwrth eu ffydd dryg- 
ionus, rhag y digwyddai i Brydain hithau, fel y digwyddasai 
i lawer o wledydd a dinasoedd o'i blaen. Cedwid rhybudd- 
ion o'r fath yn nglustiau Llundain yn barhaus yn y dyddiau 
hyny. O'r diwedd, ar ol y rhybuddion hyny, ymwelodd yr 
Arglwydd a'r ddinas hono yn ngweinidogaeth y pla ofn- 
adwy a dorodd allan ynddi yn 1665, dair blynedd wedi 
dydd du Bartholomeus, yr hwn a ysgubodd ymaith megis a 
chorwynt ugeiniau lawer o filoedd o'r trigolion. Yn fuan 
ar ol y pla, drachefn, torodd y tan mawr allan, yr hwn a 
losgodd ran fawr o'r ddinas. Yr oedd pob dosbarth, o'r llys 
i'r bwthyn yn y ddinas, cyn yr ymweliadau hyny wedi myned 
yn ddiarebol yn mhob rhusedd a thrythyllwch, a'r llygredig- 
aeth hwnw yn rhedeg fel llifeiriant dyfroedd cryfion o'r llys 
a'r brif ddinas trwy yr holl wlad. 

Mewn anerchiad i ddinasyddion Llundain, o flaen ei 
esponiad rhagorol ar Eseciel, mae yr hen buritan enwog, 
William Greenhill, yn udganu ei udgorn cryf yn groch i 
ddefTro a rhybuddio Llundain ry w bum mlynedd cyn i'r ym- 
weliadau arswydlawn y cyfeiriwyd atynt ddyfod ami. Gan 



koheletk 



na chafodd ond ychydig, yn ddiau, o'r rhai y daw y llyfryn 
hwn i'w dwylaw gyfleusdra i ddarllen yr anerchiad hwn yn 
yr iaith yr ysgrifenwyd ef, gan nad yw yr esponiad hwnw 
ond lied anadnabyddus i'r rhan fwyaf o'n darllenwyr, a'i fod 
mor bwrpasol i'r mater mewn Haw, dodaf gyfieithiad o 
hono yma. 

" Yr ydym yn cael yn yr ysgrythyr," medd ef, "am lawer 
o ddinasoedd, y rhai, ar gyfrif gwychder eu hadeiladau, 
cadernid eu hamgaerau, cyflawnder eu cyfoeth a'u marsian- 
diaeth, oeddynt yn fawrion ac enwog iawn; megis 'No 
dylwythog' (Nahum. iii. 8); 6 Ninefe fawr,' ' Babilon, y 
dref aur,' 'Tyrus odidog' (Esec. xxvi. 17); 'Jerusalem, 
dinas y Brenin mawr' (Salm xlviii. 1), yr hon oedd yn 
rhagori ar y lleill oil. Yno y preswyliai Duw, ei oraclau, ei 
ordinhadau, a'i broffwydi, yr hyn a'i gwnelai hi yn ogoniant 
yr holl ddaear. A oedd gan ddinasoedd y cenhedloedd 
dyrau ac amddiffynfeydd cedyrn? Adwaenid Duw yn am- 
ddiffynfa yn ei phalasau a'i thyrau hi. A oedd ganddynt 
hwy dduwiau o aur ac o arian, o feini ac o goed? Yr oedd 
ganddi hi Jerusalem, Jehofa, y Duw byw yn trigo ynddi. 
A oedd ganddynt hwy gynghorwyr doethion? felly yr oedd 
gan Jerusalem. A oedd ganddynt hwy gyfreithiau a 
deddfau i'w llywodraethu? Yr oedd gan Jerusalem gyf- 
reithiau a barnedigaethau dwyfol; y fath na feddai un 
ddinas na phobl eu cyffelyb. (Deut. iv. 8.) A oedd mawr- 
edd a gogoniant bydol tymhorol ganddynt hwy? Yr oedd 
urddas a gogoniant nefol a dwyfol gan Jerusalem, ' canys 
allan o'i Seion hi y Uewyrchai Duw." (Salm 1. 2.) Ond 
beth a ddaeth o'r dinasoedd hyny, ac o Jerusalem ei hun 
hefyd? Ai nid ydynt wedi eu gwneyd yn ddiffaethwch 
anghyfaneddol, a'u celaneddau wedi eu claddu yn nghroth 
y ddaear? Y mae i ddinasoedd, fel y mae i bersonau, eu 
dydd terfynedig ar y ddaear. Cafodd Babilon ei hamser 



Gwaith buw. 



i'w geni, a'i hamser i farw. Cafodd Ninefe ei dydd i ym- 
ddyrchafu, a'i dydd i syrthio. Tyrus ei dydd o lwyddiant, 
a'i dydd o ddrygfyd, a "disgynodd i ystlysau y ffos"' (Esec. 
xx vi. 18-20); a Jerusalem hithau, ddydd ei sylfaeniad a 
dydd ei llosgiad. Gofidus yw meddwl ddarfod i'r fath 
ddinasoedd, yn enwedig Jerusalem, ddyfod i'r fath ddiwedd. 
Yr achos o'r cyfryw ddiwedd arswydus, a'r unig achos, fel y 
dengys yr ysgry thyiy ydoedd pechod, yr hwn sydd o'r fath 
natur a dylanwad andwyol fel y mae yn dinystrio y cen- 
hedloedd cryfaf, ac yn dryllio'r dinasoedd cadarnaf. Creu- 
londeb, twyll, a thrawster, a'r cyffelyb, oedd y pechodau a 
wnaethant Ninefe yn anrheithiedig (Nahum. iii). Balchder 
a seguryd, a phob anendid a halogrwydd a dynasant eu 
distryw ar Sodoma a Gomora (Esec. vi. 49, 50). Anghyf- 
iawnder, balchder, a thwyll, a thrais, a rwygasant Babilon 
yn ddrylliau. (Jer. lil. 1.) Ceir rhestr o'r pechodau a gyn- 
euasant y tan a losgodd Jerusalem yn lludw yn Eseciel (yr 
ail benod ar hugain), a manau ereill, y rhan fwyaf o ba rai 
sydd i'w cael yn y ddinas hon (Llundain) heddyw. Ai nid 
yw y rhai a ddiystyrant dad a mam i'w cael ynddi? Ai ni 
orthrymir y weddw a'r amddifad yma? Ai nid oes yma 
laweroedd yn cymeryd ocraeth ac usuriaeth er mwyn ym- 
gyfoethogi, a rhai yn byw ar dwyll a chelwydd? (Esec. 
xxii. 12.) Ai nid oes yma filoedd yn diystyru ac yn dir- 
mygu pethau sanctaidd Duw, yn halogi ei Sabbothau 
a'i ddeddfau ; llawer yn proffesu crefydd, ac ar weithredoedd 
yn ei gwadu — yn ddynion bydol, cybyddlyd, traws, a halog- 
edig? Ai ni allai yr Arglwydd ddywedyd am y ddinas hon 
fel y dywedodd Efe am Jerusalem, "Canys i'm digofaint 
a'm Hid y bu y ddinas hon i mi er y dydd yr adeiladasant 
hi hyd y dydd hwn, i beri ei symud oddi ger bron fy wyneb." 
(Jer. xxxii. 34.) Drachefn, " Yn dy aflendid y mae ysgeler- 
der, o herwydd glanhau o honof di, ac nid wyt lan ; o'th 



Roheletk 



aflendid ni'th lanheir mwy, hyd oni pharwyf i'm Hid orphwys 
arnat." (Esec. xxiv. 13.) Yn sicr, nid yw Llundain yn 
haeddu dim yn amgenach oddiar law yr Arglwydd nad 
oedd Jerusalem a'r dinasoedd ereill hyny, yn enwedig Jeru- 
salem ; a chan fod pechodau Jerusalem j'w cael yn Llun- 
dain, ofned rhag y cyffelyb ddiwedd a hithau. . Cymer 
addysg, gan hyny, O Lundain, rhag i enaid Jehofa ymado 
a thi, a'th wneyd yn anghyfanedd; oblegid y mae gan- 
ddo Ef ei ddydd i ymweled a gwledydd a dinasoedd am 
eu pechodau. . . . Yr oedd Jerusalem wedi ei ham- 
ddiffyn mor gadarn gan natur a chelfyddyd — mynyddoedd 
o'i hamgylch, a muriau ac amddiffynfeydd a thyrau fel ' na 
choeliasai breninoedd y ddaear, na holl drigolion y byd, y 
daethai un gwrthwynebwr na gelyn i mewn i'w phyrth hi.' 
(Gal. x. 12.) Ond gan fod ei hanwireddau ynddi, a'i Duw 
wedi ei gadael, a throi yn ei herbyn, ni allasai dim ei 
diogelu. Rhybuddiasid hi laweroedd o weithiau gan 
broffwydi, a thrwy geryddon Duw yn ei ragluniaeth, er ei 
dwyn i edifeirwch, fel y rhagflaenid ei haflwydd. Yr oedd 
fel crochan yn berwi ar y tan yn ami, ond nid aeth ei 
hyscum mawr allan o honi, a hyny a barai ei dinystr. Na 
feddylied neb mai y tlodion ydyw scum dinas. ' Yr Argl>vy8d 
yw Gwneuthurwr y tlawd yn gystal a'r cyfoethog.' (Diar. 
xx. 3.) Ae nid yw Efe yn diystyru gwaith ei ddwylaw; 
pechod y tlawd a'r cyfoethog, eu drygioni, ydyw y scum. Y 
mae pechodau mawrion o bob math mewn egwyddorion ac 
ymarferion, mewn dinasoedd mawrion ; felly yr oedd yn 
Jerusalem, a hithau yn myned yn waeth-waeth o hyd, dan 
bob goruchwyliaeth. Y mae gair Duw yn gosod allan y 
pethau hyn am dani hi, ' er addysg i ni/ ar y rhai y daeth 
terfynau yr oesoedd. Boed i'n dinas fawr ni, a'i dinasydd- 
ion, edrych ati. Y mae scum yn y ddinas, nid ychydig ; a 
ydyw yn berwi allan, ynte i mewn? Ai ni fu y cleddyf wrth 



Gwaith Duw. 



305 



ei phyrth yn ddiweddar? Ai ni fu ynddi afiechyd mawr a 
marwol dro yn ol? Ai ni thorodd tanau arswydus yn eich 
aneddau? Ai nid yw masnach yn y ddinas fel yn methu 
ac yn pallu? Oni luniwyd cydfwriad yn ddiweddar i danio 
a llosgi y ddinas i'r llawr? Ac oni chyflawnwyd ynddi lof- 
ruddiaethau ysgeler ac ofnadwy lawer? Y mae Duw wedi 
bod yn eich rhybuddio drwy y digwyddiadau hyn, ond a 
ydych chwi.yn well erddynt? Os felly, da fydd i chwi; a 
da fydd i'ch plant a'ch wyrion, ac i'ch amgylchiadau 
tymhorol; ond os ymgaledu a gwaethygu eto, wedi yr holl 
rybuddion a gawsoch, gwybyddwch y bydd i ryw drychineb 
mwy ofnadwy eto, os nid llwyr ddinystr ddyfod arnoch chwi 
a'ch dinas, os na ragflaenir ef drwy edifeirwch dioed. Hyd 
yma arbedwyd chwi yn raslawn, a cheryddwyd chwi yn 
dyner, os na lwydda hyn i'ch dwyn i edifeirwch, y mae 
toster Duw yn eich aros, ac Efe ddywed, fel y dywedodd 
Efe wrth Jerusalem gynt, gan ddywedyd, 1 Fel hyn y dy- 
wedodd Arglwydd y lluoedd, Yn y modd hwn y drylliaf y 
bobl hyn, a'r ddinas hon, fel y dryllia un lestr pridd, yr hwn 
ni ellir ei gyfanu mwyach.' (Jer. xix. 11.) Ni all nac am- 
ddiffynfeydd cedyrn, na thrysorau llawnion, na chynghor- 
wyr doethion, na galluoedd milwrol, eich diogelu, os bydd 
scum eich dinas yn aros heb ei lanhau. Yr ydych yn ofalus 
am fod budreddi eich heolydd yn cael ei garthu allan, pa 
ham na ofalech yn hytrach o lawer ar fod i fudreddi eich 
calonau a'ch teuluoedd gael ei lanhau? O! ai ni lanheir 
Llundain ! Pa bryd bellach ? Yn awr ! yn awr, heb oedi 
dim yn hwy, rhag i'r pla a fawr ofhir genych dori allan, a 
pheri gwae a dychryn yn eich heolydd, ac yn eich tai. Ym- 
olchwch, ymlanhewch \ bwriwch heibio eich drwg-weithred- 
oedd; dysgwch wneuthur daioni; ceisiwch farn; gwnewch 
gyfiawnder i'r gorthrymedig; dadleuwch dros y weddw a'r 
amddifad." 

20 



kohetetk 



Ychydig oedd yn cymeryd y pethau hyn at eu calonau, 
pan oedd yr hen buritan yn eu traethu wrthynt. Ychydig, 
fe ddicbon, oedd yntau ei hun yn feddwl fod yr amser mor 
agos pryd y cyflawnid geiriau ei weledigaeth, yn y rhan olaf 
o'i gyfarchiad, yn llythyrenol ar y ddinas. Nid oedd yr 
afiechyd, y tanau a dorasent allan yn y ddinas ychydig 
cyn hyny, at y rhai y cyfeiria efe, ond megis dafnau 
blaen y gawod fawr a ragfynegai efe ei bod yn dyfod ami; 
a'r hon a ddaeth, gyda rhuthr ofnadwy, yn y pla mawr 
a dorodd allan ynddi yn fuan wedi hyny, fel y drylliwyd 
ac y gwanhawyd y ddinas yn dra mawr, drwy y difrodiadau 
ofnadwy a wnaeth y pla a'r tan ar fywydau a meddiannau 
ynddi. Yr oedd gwaedd anwiredd wedi dyrchafu hyd y 
nefoedd, ond troes y pla mawr, a'r tan mawr a dorodd allan 
yn fuan ar ei ol, floedd eu gloddest yn waedd dychryn ac 
wylofain. Ffodd y brenin annuwiol Charles II., a phende- 
figion a phendefigesau ei lys halogedig, i Rydychain rhag y 
pla. Galwodd y Senedd i ymgynull yno, ac aethant ati 
yno, i lunio deddfau anwir a chreulon i orthrymu y puritan- 
iaid yn fwy nac o'r blaen. 

Yr ydym yn cael dynoliaeth, yn ei hanes yn y byd, ac 
yn yr eglwys hefyd, megis yn adgynyrchu, yn repeatio ei 
hun, y naill oes ol ar y Hall. "Megis mewn dwfr, y mae 
wyneb yn ateb i wyneb, felly y mae calon dyn i ddyn." 
(Diar. xxvii. 9.) Felly y gwelir wyneb a chalon dynoliaeth 
gyffredinol yn adlewyrchu yr un wedd a delweddau ar 
wyneb dyfroedd ei hanes yn mhob cenedl, cenhedlaeth, ac 
oes. "Y peth a fu a fydd; a'r peth a wnaed a wneir; ac 
nid oes dim newydd dan yr haul. A oes dim y gellir 
dywedyd am dano, Edrych ar hwn, dyma beth newydd? 
efe a fu eisoes yn yr hen amser o'n £>laen ni." (Preg. i. 9, 
10.) Yr un yw hi o hyd yn ei delweddau allanol, meddyl- 
iol, a moesol. 



Gwaith milt* 367 

■ - -- . - - ■ ■ - - - - 

Felly Eglwys Dduw hithau, dan bob goruchwyliaethau, 
yn mhob cenhedlaeth ac oes. Yma, lie y mae gwaith y 
greadigaeth newydd yn cael ei ddwyn yn mlaen; y creadur 
newydd yn Nghrist Iesu yn cael ei ffurfio; — Beth a welir 
"yn y Sulamees" hon? yr hyn a welwyd bob amser o'r 
blaen, " Megis tyrfa dau lu." (Can. vi. 13.) "Y cnawd 
yn chwenychu yn erbyn yr yspryd, a'r yspryd yn erbyn 
y cnawd." (Gal. Hi. 17.) " Deddf yn yr aelodau yn 
gwrthryfela yn erbyn deddf y meddwl." (Rhuf. vii. 21.) 
"Gwreiddiau chwerwon yn tyfu i fyny,.ac yn peri blinder, a 
thrwy hyny llygru llawer." (Heb. xii. 15.) Dynion an- 
hywaith a drygionus, yn peri cynhenau ac ymrysonau ynddi 
— "Canaaneaid yn nhy Arglwydd y lluoedd," yn ddrain 
yn ei hystlysau; Diotrephesiaid anesmwyth yn ei phoeni 
oddi fewn, ac olynwyr Demetrius, y gof arian, ac Alexander, 
y gof copr, oddi allan, yn gwneyd iddi "ddrygau lawer." 
Tymhorau o lwyddiant, a chynydd, a llawenydd; a thy- 
mhorau o ddirywiad, marweidd-dra, ac iselder, yn olynu eu 
gilydd yn barhaus; dyna sylwedd ei hanes o'r dechreuad 
hyd yn awr. Yn un o'r tymhorau mwyaf cymylog a diryw- 
iedig ar gyflwr achos ac eglwys Dduw yn Judea y buasent 
ynddo erioed, y gweddiodd Habacuc y weddi yn y testyn ; 
ac ar ol hanes a helynt rhyfedd y weddi hono y cynygiaf 
fyned y tro nesaf; a hanes hynod yw ei hanes hi hefyd; hi 
a ysgydwodd megis y nefoedd a'r ddaear ; parodd i Babilon 
fawr sefyll a synu, ac i'r holl genhedloedd oddiamgylch 
arswydo, pan oedd Duw yn ateb y weddi hono, fel y rhag- 
fynegasai y proffwyd, gan ddywedyd, "Y cenhedloedd a 
welant, ac a gywilyddiant, gan eu holl gryfder hwynt; 
rhoddant eu Haw ar eu genau, eu clustiau a fyddarant. 
Llyfant y llwch fel sarff ; fel pryfed y ddaear a symudant 
o'u' llochesau; arswydant rhag yr Arglwydd ein Duw ni, 
ac o'th achos di yr ofnant." (Mic. vii. 16, 17.) 



PREGETH XVIII. 



GWAITH DUW. 



" Clywais, O Arglwydd, dy air, ac ofnais : O Arglwydd, bywha dy 
waith yn nghanol y blynyddoedd, par wybod yn nghanol y blynydd- 
oedd; yn dy lid cofia drugaredd." — Habacuc iii. 2. 

Dyna y ddeddf wedi myned allan, ac ar esgor. Nid oes 
arbediad nac oediad i fod bellach; proffwydi Duw wedi 
cael eu gwahardd gan Dduw i weddio dros Juda a Jer- 
usalem am estyniad ar eu heddwch nac oediad ar eu 
cosp (Jer. vii. 16), ac nid yw Habacuc yma yn cynyg 
gwneyd hyny. Yr oedd pob moddion, pob gweinidogaeth, 
wedi troi yn aneffeithiol i'w dychwelyd a'u diwygio; ac y 
maent wedi eu rhoddi i fyny gan eu Duw i ddwylaw Nebu- 
chodonosor i'w caethgludo i Babilon am ddeng mlynedd.a 
thrigain. "Y rhandir dirion," gwlad yr addewid, i gael ei 
gwneyd yn ddiffaethwch, i ddwyn drain a mieri, a Jerusa- 
lem, dinas y Brenin mawr, i gael ei gwneyd yn garnedd; a 
thy Jehofa i gael ei losgi a than; dyna y ddeddf ddialw 
yn ol bellach, sydd wedi myned allan, fel.na thyciasai 
gweddi nac eiriolaeth un proffwyd, na'r holl broffwydi 
gyda'u gilydd mwyach, er atal y ddeddf hono rhag esgor 
ar ei chyflawniad, ac yn yr olwg ar hyny yr oedd y proffwyd 
yma yn ofni, ac yn crynu yn ei le, fel y dywed. Yn ei ofn 



Gwaith Duw. 



3°9 



try y proffwyd at Dduw mewn gweddi; ond nid am i'r 
Arglwydd dynu y ddeddf yn ol, neu oedi ei chyflawniad 
am ryw dymhor yn mhellach. Gwyddai fod y tymhor i 
weddio am y pethau hyny wedi myned heibio; ond gweddia 
am i'r Arglwydd ofalu am gadw a diogelu bywyd ei waith 
er mwyn gogoniant ei enw mawr ei Hun, yn ystod bly- 
nyddau meithion a thywyllion caethiwed ei bobl yn Babilon. 

Gallem gymeryd geiriau y proffwyd yn y testyn fel drych 
i ddangos dechreuad, cynydd, a pherffeithiad crefydd, neu 
waith Duw yn yr enaid. "Clywais, O Arglwydd, dy air; )} 
dyna y moddion. " Ffydd sydd trwy glywed, a chlywed 
trwy air Duw" — y gair dadguddiedig. Nid oes dim arall a 
gynyrcha ffydd efengylaidd yn yr enaid ond gair yr efengyl 
ei hun ; pe cly wai y dyn bob peth arall sydd i'w glywed yn 
y nefoedd a'r ddaear, ni allai hyny gynyrchu y ffydd hon 
ynddo; trwy y gair hwn yr ail-enir ef; hwn "sydd yn goleuo 
y llygaid," ac yn "troi yr enaid;" a thrwy hwn y dygir y 
gwaith da ar gynydd ynddo, ac y sancteiddir ef. u Ac 
ofnais;" dyna'r arwydd gyntaf o ddechreuad y gwaith da 
trwy y gair yn yr enaid. "Crynu wrth y gair;" pan y mae 
yr enaid yn dechreu crynu wrth y gair, y mae y gair yn 
dechreu geni ynddo. Y mae miloedd yn gwrando y gair 
am flynyddoedd, oes, heb grynu erioed. Am, fel y dywed 
yr Athraw mawr ei Hun am ei wrandawyr ef, nad yw y 
gair yn geni ynddynt. Am yr effaith hwn ar y gair a an- 
fonodd efe, y mae yr Hwn sydd yn preswylio y goruchelder 
a'r cysegr yn edrych — " Ond ar hwn yr edrychaf, sef ar y 
truan a'r cystuddiedig o yspryd, ac sydd yn crynu wrth fy 
ngair 1" (Es. lxvi. 2.) Ar hwn, pwy bynag fyddo, a pha 
le bynag y bo yn trigo, ar hwn, ac nid ar neb arall, y bydd 
golwg yr "Hwn a breswylia dragwyddoldeb," i fywhau yr 
yspryd isel a'r galon gystuddiedig. 

Y peth nesaf yw troi at a chwympo ger bron Duw mewn 



3io 



Koheleth. 



gweddi, fel y cawn y proffwyd yn ei ofn yma — gwrando, 
clywed y gair; crynu wrth y gair, a dychwelyd at yr Hwn 
a lefarodd y gair, a dyna y gair gyda golwg ar yr enaid 
hwnw, wedi cyrhaedd ei nod a'i amcan. Felly Saul o 
Tarsis, wedi clywed y gair ar y ffordd i Damascus, "yntau 
dan grynu ac a braw arno," ydy w'r agwedd welir arno mewn 
canlyniad; a'r peth nesaf a ddywedir am dano ydyw — 
"Wele, y mae efe yn gweddio" (Act. ix. 6 a n); ac yn 
olaf, fel y gwelir yma, y gweddio yn terfynu mewn can o 
foliant. 

Ond nid pechadur yn ofni ac yn crynu wrth y gair dan 
argyhoeddiad o'i gyflwr euog ger bron Duw sydd yma, ond 
proffwyd, un o ddynion sanctaidd Duw. Sylwn yn 

I. Natur yr ofn hwn. 

II. GWEDDI Y PROFFWYD YN EI OFN. 

Yr hyn a barai yr ofn, Clywary proffwyd, yn y weled- 
igaeth, fod yr Arglwydd, fel yr awgrymwyd eisoes, yn 
myned i fwrw Juda a Jerusalem megis ymaith o'i olwg. Ar 
yr un amser, yr oedd Jeremia yntau yn cwyno yn chwerw- 
der ei enaid, gan ddywedyd, "Gan wrthod a wrthodaist ti 
Juda? neu a ffieiddiodd dy enaid di Seion? pa ham y 
tare waist ni, ac nad oes i ni feddyginiaeth?" (Jer. xiv. 19.) 
Ofni mae y proffwyd wrth weled fod yr Arglwydd yn rhoi 
ei bobl yn nwylaw eu gelynion i'w dwyn yn gaethion i 
Babilon; Jerusalem, eu dinas, a thy eu gogoniant a'u hardd- 
wch, lie y molianai eu tadau eu Duw, i gael eu llosgi megis 
a than ei soriant cyfiavvn Ef, o achos eu pechodau; ofnai y 
proffwyd y llwyr ddarfyddai am waith ac achos Duw oddi 
ar y ddaear, fel na byddai gan Jehofa bobl y gelwid ei enw 
Ef arnynt yn y byd mwy. Yr oedd y meddwl fod y Duw 
mawr yn myned i adael y ddaear, rhoddi gwaith ei ras 
heibio, cau swyddfa ei drugaredd (y deml), a gadael ei bobl 
a'r byd iddynt eu hunain, gyda'u heilunod a'u llygredig- 



Gwaith Daw. 



aethau, yn peri iddo ofni a chrynu, fel y daeth "pydredd i'w 
esgyrn," medd ef. Gwelai fod crefydd wedi myned yn ddi- 
rywedig ac isel iawn yn mysg ei bobl, tra yr oeddynt, hyd 
hyny, yn mwynhau pob rhyddid a rhagorfreintiau crefyddol 
yn eu gwlad eu hun, He yr oedd ganddynt eu teml, a'u 
hallor, a'u hoffeiriaid, a chyfraith yr Arglwydd yn eu dwy- 
law, a phroffwydi Duw i'w dysgu a'u rhybuddio ; ond er yr 
holl ragorfreintiau hyn, yr oedd holl gyfansoddiad moesol 
y wladwriaeth wedi myned yn bwdr drwyddo; ychydig o 
ffyddloniaid oedd i'w cael yn y tir, a rheini wedi myned yn 
nychlyd a gwywedig yn eu heneidiau. Yr olwg yna ar 
bethau a barai i'r proffwyd ofni, mai y canlyniad o'r caeth- 
gludiad i Babilon fyddai marwolaeth gwaith Duw — darfod- 
edigaeth derfynol ar wir grefydd. 

II. Ei weddi. "O Arglwydd, bywha dy waith," fee. 
Cynwysa y weddi ddau ddeisynad; un penodol, "Bywha dy 
waith;" ac un anmhenodol, " Par wybod yn nghanol y 
blynyddoedd" 

"Bywha dy waith" neu cadw dy waith yn fyw yn ystod 
blynyddoedd meithion caethiwed dy bobl yn Babilon. Y 
mae yn wan eisoes, ac fel yn barod i farw. Y mae diryw- 
iadau a llygredigaethau dy bobl, tra y maent gartref, yn 
nghanol eu manteision, yn mron wedi ei ladd ef ; beth a 
ddaw o hono yn Babilon, wedi iddynt golli y rhagorfreintiau 
hyny, ac yn nghanol gelynion dy enw mawr? eilunod ac 
eilunaddolwyr, a phob llygredigaeth ac halogrwydd fel 
afonydd yn ysgubo ymaith o'u blaen bob daioni a rhinwedd ; 
O Arglwydd, cadw dy waith yn fyw; cadw ef yn fyw, onide 
fe fydd marw yn fuan iawn; cadw ef yn fyw, y mae gelyn- 
ion cryflon lawer yn awyddus i'w ladd; cadw ef yn fyw, 
nid oes neb arall a all wneyd hyn; cadw ef yn fyw, dy 
waith di ydyw; Tydi a roddaist fodoliaeth iddo a bywyd 
ynddo ar y cyntaf, a Thydi yn unig a all ddiogelu a phar- 



312 



Koheleth. 



hau y bywyd hwn rhag marw a darfod am dano. Cadw dy 
waith yn fyw, y mae gogoniant dy enw mawr yn glymedig 
wrth ei fywyd ef. O ! na ad iddo farw yn Babilon, na chaed 
addolwyr Bel a Nebo orfoleddu ar ei fedd ef yno. 

Eto; "Par wybod" ar ol hwn y mae fy mryd ar fyned o 
hyn allan, gyda chrybwyll wrth gychwyn, nad oes-odid 
weddi yn yr ysgrythyr a gafodd gynifer o atebion hynod 
iddi a'r weddi' hon, fel y gwelir yn yr hanes am "y blynydd- 
oedd" hyny yn Babilon, a gawn yn llyfr Daniel. Ac hefyd, 
nad oes un weddi mwy priodol i eglwys Dduw i'w thaer 
weddio yn y blynyddoedd hyn na hi, "Bywha dy waith " — 
"Par wybod" Y mae'r nefoedd yn ei hadnabod yn dda, ac 
yn barod ac awyddus i'w gwrando a'i hateb eto, pan gyf- 
lwynir hi yn yr yspryd a'r teimlad yr oedd Habacuc yn ei 
gweddio. Dyna ferch Seion yn Babilon, yn eistedd yn y 
llwch, a phridd ar ei phen, a'i chalon yn drom, a'i huchen. 
eidiau yn ami; a merch Babilon yn ei gwaradwyddo, gan 
ddywedyd wrthi bob dydd, "Pa le y mae dy Dduw? Dy 
Dduw yr ymffrostid gymaint ynddo bob amser, fel un uwch- 
law ac yn rhagori ar bob duw arall? Ti a weli yn awr fod 
Bel a Nebo, ein duwiau ni, wedi ei orchfygu, anrheithio ei 
ddinas, llosgi ei deml Ef, a'th roddi dithau yn ein dwylaw 
ni." A merch Seion yn galaru yn y llwch, gan ddy- 
wedyd, "Yr Arglwydd a'm gwrthododd, a'm Harglwydd 
a'm hanghofiodd, cuddiwyd fy ffordd oddiwrth yr Ar- 
glwydd, a'm barn a aeth heibio i'm Duw." Y mae yn 
amser erbyn hyn i ateb gweddi y testyn, a pheri gwybod 
rhywbeth i ferch Seion, ac i ferch Babilon hefyd, nad ydynt 
yn ei wybod yn awr; a pha fodd y gwneir hyny? Tua 
phen dwy flynedd wedi llosgiad Jerusalem a'r deml, a 
chaethgludiad Juda i Babilon, pan oedd y Babilon hono yn 
prysur ymddyrchafu i uwchder ei mawredd a'i hawdurdod ei 
balchder, a'i thrawsder, a'i thraha, daeth yr adeg gyntaf i 



Gwaith Duw, 



3*3 



"beri gwybod" iddi rywbeth na wyddai hi mo hono cyn 
hyny. A'r modd y gwneir hyny fydd peri i freuddwyd 
rhyfedd godi yn mhen y brenin Nebuchodonosor ryw noson, 
a'i gymeryd ymaith o'i ben cyn y bore, fel nad oedd dim o 
hono ar gael ond yr argraff ddofn a adawsai ar feddwl y 
brenin, yr hyn a'i gwnelai yn flin ac anesmwyth iawn am 
gaffaeliad y breuddwyd a'i ddeongliad; nid oedd dim arall 
allesid ei gynyg iddo a wnai y tro iddo ef \ na, y breuddwyd 
a'i ddeongliad a fynai ef. Galwodd ato holl ddoethion 
Babilon a Chaldea, yn ddewiniaid, swynwyr, brudwyr, a 
hudolion, yn dyrfa fawr. Gwaith y rhai, yn ol eu proffes, 
oedd datod cylymau tynion, dwyn pethau cuddiedig allan i 
oleuni, ac egluro dirgeledigaethau dyfhion a dyrus. Dyma'r 
dydd mwyaf difrifol a welsai y gwyr hyny yn eu hoes ; cant 
hwythau hefyd wybod rhywbeth yn awr nas gwyddent cyn 
hyn. Dyma'r adeg i gyfarch Nebuchodonosor a'i Fabilon 
fawr, yn ngeiriau Esaia, gan ddywedyd, " Saf yn awr 
gyda'th swynion, a chydag amlder dy hudoliaethau yn y 
rhai yr ymflinaist o'th ieuenctyd; i edrych a elli wneuthur 
lies, i edrych a fyddi grymus. Safed yn awr astronomydd- 
ion y nefoedd, y rhai a dremiant ar y ser, y rhai a hyspys- 
ant am y misoedd, ac achubant di oddiwrth y pethau a 
ddeuant arnat. Wele, hwy a fyddant fel sofl; y tan a'u 
llysg hwynt; ni waredant eu heinioes o feddiant y frlam: ni 
bydd marworyn i ymdwymno, na than i eistedd ar ei gyfer." 
(Es. xlvii. 12-14.) IS, dyma'r adeg i ddiddymu arwyddion 
y rhai celwyddog, i ynfydu dewiniaid, i droi y doethion yn 
eu hoi, ac i wneuthur eu gwybodaeth yn ynfyd." (Pen. 
xliv. 28.) Dywedodd y brenin wrth ei ddoethion "Breu- 
ddwydiais freuddwyd, a thrallodwyd fy yspryd am wybod y 
breuddwyd." (Dan. ii. 3.) Darllenwch yr hanes, a chewch 
weled fel y trowyd y doethion yn eu hoi, ac ynfydwyd y 
dewiniaid. Gorfu iddynt gyfaddef na allent fynegi ei 



9*4 



Koheleth. 



freuddwyd a gollasai i'r brenin, ond y dangosent ei ddeongliad 
os mynegai efe ei freuddwyd iddynt. Digiodd a chreulon- 
odd y brenin yn ddirfawr wrth.hyny, "Oni fynegwch y 
breuddwyd i mi a'i ddeongliad, gwneir chwi yn ddrylliau, 
a'ch tai yn domenau," &c. Dyna y gyfraith, a gorchymyn 
i'r pen distain ei chario allan i'r llythyren. Lie yr oedd gair 
y brenin, yr oedd gallu i gyflawni y gair, nid oedd gwiw i 
neb ddadleu nac eiriol o'u plaid, hyd nes y daeth Daniel yn 
mlaen, ac yr addewai fynegi ei freuddwyd a'i ddeongliad i'r 
brenin. Ni welwyd gwrandawr mwy astud erioed na Nebu- 
chodonosor tra yr oedd Daniel yn dadguddio ei freuddwyd 
a'i ddeongliad iddo • ymnewidiai gwedd ei wyneb, gan wrido 
a gwelwi bob yn ail, fel y gwelai ei freuddwyd megis yn 
codi yn fyw o'i flaen, fel yr oedd Daniel yn ei adrodd 
iddo, ac yn dangos ei ddeongliad; a breuddwyd am byth 
oedd y breuddwyd hwnw am y ddelw fawr, fel y dywed 
Daniel am dano, " Hysbysodd y Duw mawr i'r brenin beth 
a fydd wedi hyn 5 felly y breuddwyd sydd wir, a'i ddeongliad 
yn ffyddlawn." (Dan. ii. 45.) Ond beth eto? dyma'r efFaith ! 
" Yna y syrthiodd Nebuchodonosor y brenin ar ei wyneb, ac 
a addolodd Ddaniel: gorchymynodd hefyd am offrymu 
iddo ofTrwm ac arogldarth. (O druan !) Atebodd y brenin 
a dywedodd wrth Ddaniel, Mewn gwirionedd y gwn:" dyna 
hi, hen weddi Habacuc yn cael ei hateb a'i chyflawni, 
"Pdrwybod" meddai gweddi y proffwyd; " Mewn gwirion- 
edd y gwn" medd y Pagan frenin, "y gwn-mai eich Duw 
chwi yw Duw y duwiau, ac Arglwydd y breninoedd, a 
dadguddydd dirgeledigaethau, o herwydd medru o honot 
ddadguddio y dirgelwch hwn." (Dan. ii. 45, 46.) Dyna 
beri gwybod i bwrpas, peri gwybod i gaethion Seion, oedd- 
ynt megis yn mro tywyllwch a chysgod angeu yn nhir y 
gelyn, nad oedd eu Duw ddim wedi eu llwyr adael a'u 
hanghofio, Yr oedd hyn megis bywyd o farw iddynt, yn 



Gwaith Duw. 



3*5 



fywhad Fw ffydd a'u gobaith yn eu Duw, pan oeddynt ar 
lewygu a threnfu yn eu heneidiau ; a pheri gwybod i'r 
brenin balch, uchelfrydig, a ddygasai Seion i gaethiwed, 
" Mai ei Duw hi oedd Duw y duwiau, ac Arglwydd y 
breninoedd," nes peri iddo syrthio ar ei wyneb ar y ddaear 
a chyffesu hyny. Dyna'r edition cyntaf yn Babilon o gyf- 
lawniad gweddi Habacuc yn y testyn; a mawr fu y darllen 
arno, a'r synu uwch ei ben yn y ddinas hono, trowyd galar 
caethion Seion yn ganu, a'u tristwch yn orfoledd. Lleyrch- 
odd eu Duw arnynt, a bywhaodd ei waith ynddynt, pan 
oeddynt yn rhodio yn y fagddu, fel y dywedent. 

Ond nid yn hir y bu Nebuchodonosor a Babilon heb 
anghofio y cwbl a dychwelyd i'w hen ffyrdd a'u harferion 
fel o'r blaen, ac ymfalch'io ac ymgaledu yn fwy nac erioed; 
ac i gaethion Israel hwythau lwfrhau ac ymollwng yn eu 
heneidiau drachefn. Yr oedd gweddi Habacuc eto yn 
sibrwd o hyd yn nghlustiau y nefoedd, "Par wybod, par 
wybod" A'r achlysur nesaf i "beri gwybod" iddynt oedd 
i'r brenin gymeryd yn ei ben i wneyd duw newydd, duw o 
aur; nid rhyw lo bach o dduw, fel yr un a wnaethai Aaron, 
ac a wnaeth Jeroboam, mab Nebat, wedi hyny, ond cawr 
anferth o dduw, yn driugain cyfudd ei uchder, a chwe- 
chyfudd o led, gan daled a deg Goliath yn sefyll y naill ar 
ysgwydd y Hall ; ni wnaethid duw tebyg iddo ar y ddaear 
erioed o'r blaen. Penodid diwrnod arbenig yn ddydd gwyl 
cysegriad y duw mawr newydd hwn, a gwysid tywysogion a 
phendefigion o holl daleithiau ymerodraeth Babilon, pell ac 
agos; Yna y tywysogion, y dugiaid, a phendefigion, rhag- 
lawiaid, y trysorwyr, y cyfreithwyr, y trethwyr, a holl lywodr- 
aethwyr y taleithiau a ymgasglasant yn nghyd wrth gysegru 
y ddelw a gyfodasai Nebuchodonosor. Yna darllenid 
programme gwasanaeth y dydd yn nghlywedigaeth y dyrfa 
ddirfawr addolwyr urddasol wahanol genhedloedd ac 



316 



Koheleth, 



ieithoedd a safai ar wastadedd Dura, a dyna ydoedd, "Pan 
glywoch swn y cornet, y chwibanogl, y ddyn, y dulsimer, 
y psaltring, y symphon, a phob rhyw gerdd, y syrthiwch ac 
yr addolwch y ddelw aur a gyfododd Nebuchodonosor y 
brenin. A'r hwn ni syrthio ac ni addolo, yr awr hono a 
fwrir i ganol ffwrn o dan poeth." (Dan. iii. 3, 6.) Dyna y 
gerddoriaeth yn tori allan, a'r dyrfa fawr lonaid g wastadedd 
Dura yn gelanedd ar ei hwyneb yn addoli wrth draed y duw 
newydd. Yr oedd yno rai yn y dyrfa, fel y mae i'w cae] yn 
mhob tyrfa, oeddynt yn awyddus iawn am weled .rhyw rai 
yn sefyll ar eu traed, pan oedd y dyrfa ar ei hwyneb ar lawr 
yn addoli, fel y gallent redeg i achwyn arnynt wrth y 
brenin; codai y rhai hyny wrth eu penelinoedd, ac edrych- 
ent yn awyddus a oedd neb ar eu traed, ac er eu llawenydd, 
hwy a welent dri o wyr yn sefyll i fyny yn sythion yn 
nghanol y dyrfa, a chan gynted y gallent godi ar eu traed, 
rhedasant i achwyn wrth y brenin. Yr oedd ef o'r neilldu, 
gallem feddwl, yn derbyn adroddion a ddygid iddo gan 
genadau am yr amgylchiadau. A phwy oedd y tri a safent 
felly ar eu traed, ond Shadrach, Mesach, ac Abednego, o 
feibion caethglud Juda, a osodai y brenin ar oruchwyliaeth 
talaeth Babilon, y rhai a ddylasent, gan hyny, dybiai ef, 
fod y rhai blaenaf o bawb i syrthio ac addoli ei ddelw, o 
herwydd eu bod dan fwyaf o rwymau iddo o bawb. Archai 
eu dwyn ger ei fron; ac wedi cael eu bod yn euog, ac iddo 
eu dwrdio mewn digter llidiog, addawodd edrych dros y tro 
hwnw, os ufuddhaent y tro nesaf; safai y tri eto ger bron y 
brenin yn anhyblyg, fel y safasent ger bron ei ddelw aur. 
Gorchymynodd boethi y ffwrn yn saith poethach nac yr 
arferid, a'u rhwymo hwythau yn eu peisiau a'u llodrau fel yr 
oeddynt, a'u bwrw i ganol yr eirias ofnadwy, i'w Uosgi yn 
boeth offrwm i'r ddelw aur a gyfodasai. "A pha Dduw yw 
efe a'ch gwared chwi o'm dwylaw i?" Shadrach, Mesach, ac 



Gwaith JDuw. 



317 



Abednego a atebasant ac a ddywedasant with y brenin 
Nebuchodonosor, li Nid ydym ni yn gofalu am ateb i ti yn 
y peth hyn, Wele, y mae ein Duw ni, yr hwn yr ydym ni 
yn ei addoli, yn abl i'n gwared ni allan o'r ffwrn danllyd 
boeth; ac Efe a'n gwared ni o'th law di, O frenin. Ac 
onide, bydded hysbys i ti, frenin, na addolwn dy dduwiau, 
ac nad ymgrymwn i'th ddelw aur a gyfodaist/" (Adn. 16-18.) 
Yr oedd hyn yn annioddefol i wr fel efe ; cochai ei wedd 
gan lidiowgrwydd wrth weled y tri llanc yn sefyll yn ddi- 
gyffro o'i flaen, fel yn herio ei waethaf ef a Bel a Nebo, a'i 
ddelw aur ; gorchymynodd i wyr cryfion yn ei lu eu rhwymo 
a'u bwrw i'r ffwrn, ac yntau yn edrych arnynt, a chynddar- 
edd ei lid yn llosgi o'i fewn yn fwy angerddol na than y 
ffwrn. Ond, wele ! y mae y tri yn codi ar eu traed, ac yn 
rhodio yn hamddenol yn nghanol yr eirias, a rhywun arall 
gyda hwynt, a'r "Angel a welsai Moses yn y berth, yn llosgi 
gan dan yn Horeb, a'r berth heb ei difa " oedd hwnw. Yna 
synodd ar Nebuchodonosor y brenin, ac y cyfododd 
ar frys, atebodd hefyd, a dywedodd wrth ei gynghoriaid, 
"Onid tri o wyr a fwriasom ni i ganol y tan yn rhwym? 
Gwir yw, O frenin, atebent. Atebodd a dywedodd 
yntau, Wele, fi yn gweled pedwar gwyr rhyddion yn 
rhodio yn nghanol y tan, a dull y pedwerydd sydd yn 
debyg i Fab Duw!" (Dan. iii. 24, 25.) Wedi hyny, y 
mae yn nesau at enau y ffwrn, ac yn galw arnynt, "O, Shad- 
rach, Mesach, ac Abednego, gwasanaethwyr y Duw Gor- 
uchaf, deuwch allan, a deuwch yma." (Dan. iii. 26.) Ac 
wedi eu dyfod allan, dyna lie yr oedd y ty wysogion, dugaid, 
a phendefigion, a chynghoriaid y brenin, yn eu chwilio ac 
yn eu sawrio, " ac ni finiasai y tan ar eu cyrff, ac ni ddeif- 
iasai flewyn o'u pen, ni newidiasai eu peisiau chwaith, ac nid 
aethai sawyr y tan arnynt." (Dan. iii. 27.) Atebodd Ne- 
buchodonosor, a dywedodd, ond pa beth a ddy wedodd ef 



kohektk 



yn awr? Efe a ddywedodd fel hyn, "Bendigedig yw Duw 
Shadrach, Mesach, ac Abednego, .yr hwn a anfonodd ei 
angel, ac a waredodd ei weision a ymddiriedasant ynddo, 
ac a dorsant orchymyn y brenin, ac a roddasant eu cyrff 
rhag gwasanaethu nac ymgrymu y honynt i un duw ond 
eu Duw eu hun." (Dan. iii. 28.) Da iawn; dyna "Beri 
gwybod" eto; a dyna ddrysu gwy.l tysegriad y ddelw fawr, 
a'i handwyo hi, fel 11a bu son am dani byth ar ol y 
diwrnod hwnw. Gadawyd hi iddi ei hun ar wastad- 
edd Dura, a throes ei holl addolwyr a'r brenin ei hun 
ymaith oddiwrthi hi dan ryfeddu a mawrhau Duw Shadrach, 
Mesach, ac Abednego, " Nid oes Duw arall a ddichon 
waredu fel hyn," meddai y brenin ; nid oedd son am neb 
arall yn Babilon, o'r llys i'r bwthyn, ond am Dduw Shad- 
rach, Mesach, ac Abednego; a dyna oedd holl ymddy- 
ddanion y tywysogion, y dugiaid, a'r pendefigion o'r tal- 
eithiau pellenig ar y ffyrdd wrth ddychwelyd o'r wyl, ac a'u 
cyfeillion ar ol dychwelyd yn eu hoi. Sefydlwyd cymdeithas 
genadol ar wastadedd Dura y diwrnod hwnw, ac anfonwyd 
cenadau i bregethu i luaws o genhedloedd eilunaddolgar y 
ddaear, nid i bregethu y ddelw fawr a gyfodasai Nebuchod- 
onosor, ni soniodd neb air am hono byth, ond i bregethu 
mawredd Duw Shadrach, Mesach, ac Abednego, fel y 
gwnaed ei enw mawr Ef, a'i law gadarn, yn hysbys i gen- 
hedloedd na chlywsent am dano o'r blaen. Dyna "Beri 
gwybod" dyna "fywhau y gwaith," adgyfnerthu ffydd a 
gobaith yn eneidiau ffyddloniaid y gaethglud. Nid am 
ddim yr anfonwyd meibion Seion i Babilon, heblaw y lies 
ysprydol a gawsant hwy eu hunain, nid oes neb a wyr faint 
o les a gafodd y Babilonaid, a llawer o fysg cenhedloedd 
ereill hefyd oddiwrtho; ac y mae lie i obeithio ddarfod i 
Nebuchodonosor ei hun gael lies tragwyddol oddiwrtho. 
Dyna'r ail edition weddi y testyn yn Babilon. 



Givaith jbutLK 



Ond yn mhen deng mlynedd drachefn, yr oedd Nebu- 
chodonosor a'r Babiloniaid wedi gollwng y cwbl dros gof, 
i raddau helaeth. Yn ystod y blynyddau hyny tyfodd 
Babilon i uchder eithaf ei mawredd a'i gogoniant; a Nebu- 
chodonosor yntau i uchder eithaf ei falchder; ac ym- 
ddangosai cyfivvr Seion yno mor dywyll a thrallodus arno 
ag erioed. Rhaid "Peri gwybod" unwaith eto. Rhaid i 
Nebuchodonosor freuddwydio eto, a chofio ei freuddwyd y 
tro hwn. Sicrhai y doethion a'r dewiniaid pe mynegasai 
efe ei freuddwyd cyntaf iddynt, y dangosent hwythau ei 
ddeongliad iddo ef. Yn lie galw am Daniel galwodd am 
y dewiniaid, fel y cai weled beth a allent wneyd, yr oedd yn 
bur amheus o honynt; ac erbyn i'r brenin adrqdd iddynt 
ei freuddiwyd, nid oedd un o honynt a allai ateb gair, dim 
ond ysgwyd eu penau ar eu gilydd. Gyrwyd hwynt o 
wydd y brenin dan eu gwarth, a gelwid Daniel i mewn. 
Dangosodd ddeongliad ei freuddwyd hwnw hefyd i'r brenin; 
a chan fod rhan bw r ysig o'r breuddwyd hwnw yn dal per- 
thynas arbenig a'r breuddwydiwr ei hun, cafodd Daniel 
fantais oddi wrtho i draddodi pregeth ddifrifol iddo ar gyf- 
iawnder a barn; fel y gwnaeth Paul ar ol hyny o flaen 
Ffelix y rhaglaw, dywedai fod y breuddwyd yn dangos os 
na byddai i'r brenin " dori ymaith ei bechodau trwy gyfiawn- 
der," y gyrid ef oddiwrth ddynion i bori gwellt fel eidionau, 
hyd oni chyfnewidid saith amser arno;" hyny yw, mewn 
geiriau ereill, yr anfonid ef i Rydy chain am saith mlynedd 
i fyw ar ymborth bustych, a bustych fyddent ei athra'won ; 
a meddai Daniel, " Hyd oni wypech" "Par wybod? eto, 
" Hyd oni wypech mai y Goruchaf sydd yn llywodraethu 
yn mhreniniaeth dynion, ac yn ei rhoddi i'r neb a fyno." 
(Dan. iv. 25.) A thrachefn, " Dy freniniaeth fydd sicr i ti, 
wedi i ti wybod (par wybod), mai y nefoedd sydd yn llyw- 
odraethu." (Adn. 2*6.) Yn mhen deuddeng mis wedi hyny 



Koheleth. 



"daeth hyn oil ar Nebuchodonosor, y brenin" (adn. 28); 
ond a ddysgodd efe y wers i wybod y gwirionedd mai y 
nefoedd sydd yn lly wodraethu ? Do, gwrandewch arno yn 
ei hadrodd wedi iddo ddychwelyd adref o Rydychain. Fel 
hyn y llefara, "Ac yn niwedd y dyddiau, myfi, Nebuchod- 
onosor, a ddyrchefais fy llygaid tua'r nefoedd, a'm gwybod- 
aeth a ddychwelodd ataf, a bendithiais y Goruchaf; a 
molienais a gogoneddais yr Hwn sydd yn byw byth, am 
fod ei lywodraeth Ef yn llywodraeth dragwyddol, a'i frenin- 
iaeth hyd genhedlaeth a chenhedlaeth. A holl drigolion y 
ddaear a gyfrifir megis yn ddiddim ; ac yn ol ei ewyllys ei 
hun y mae yn gwneuthur a llu y nefoedd, ac a thrigolion y 
ddaear, ac nid oes a atalio ei law, neu a ddywed wrtho, 
Beth yr wyt yn ei wneuthur? Yn yr amser hwnw y dychwel- 
odd fy synwyr ataf fi, a daethum i ogoniant fy mreniniaeth, 
fy harddwch a'm hoewder a ddychwelodd ataf fi, a'm 
cynghoriaid a'm tywysogion a'm ceisiasant, felly y'm sicr- 
hawyd yn fy nheyrnas, a chwanegwyd i mi fawredd rhagorol. 
Yr awr hon, myfi, Nebuchodonosor, ydwyf yn molianu, ac 
yn mawrygu, ac yn gogoneddu Brenin y nefoedd, yr hwn y 
mae ei holl weithredoedd yn wirionedd, a'i lwybrau yn farn, 
ac a ddichon ddarostwng y rhai a rodiant mewn balchder." 
(Adn. 34-37-) 

Ardderchog ! ni allasai Esaia ei hun lefaru dim yn well ! 
Dyna "beri gwybod" i bwrpas iawn. Daeth Nebuchod- 
onosor adref o'i Rydychain yn fil gwell ysgolhaig na llawer- 
oedd a dynwyd trwy ein Rhydychain ni ; y doethion dysg- 
edig hyny sydd yn y dyddiau hyn yn gwadu hanfodaeth a 
llywodraeth y Brenin mawr. 

Dyma He terfyna hanes y dyn rhyfedd hwn yn yr ys- 
grythyr. Os daliodd ar ei gof, ac yn ei galon, y wers a 
ddysgodd ac a adroddodd efe mor rhagorol, fel y gobeith- 
iwn ddarfod iddo wneyd o hyny allan; y mae Nebuchod- 



/ 



Gwaith Dmv. 



onosor yn mawrygu ac yn molianu Duw yn y nefoedd 
heddyw. Dyna y trydydd argraffiad. 

Ar fachludiad haul bywyd Nebuchodonosor, machludodd 
dydd mawredd a gogoniant Babilon fawr hefyd. Aeth 
pum mlynedd-ar-hugain heibio eto heb i ddim neillduol i 
"beri gwybod" ddigwydd; yr oedd hi yn prysur gyflawni 
mesur ei hanwiredd, a llenwi cwpan ei gofwy yn y tymor 
hwnw, a Jerusalem hithau bellach yn sugno a gwaddod 
y cwpan erchyll a dderbyniasai o law yr Arglwydd." (Es. 
li. 17.) Y mae ei gwaredwr eneiniedig (Cyrus), yr hwn a 
alwesid wrth ei enw ddau can mlynedd cyn ei eni, wedi 
dyfod allan a gwarchae ar Babilon. Y mae hithau, a'i 
brenin, a'i thywysogion wedi ynfydu yn eu rhusedd a'u 
hanystyriaeth, yn gwledda ac yn gloddesta, gan ymddiried 
yn nghadernid ei muriau, a'r pyrth pres, a'r dorau haiarn, 
a'i hafon fawr, pan y mae ei gelyn wedi troi dyfroedd ei 
hafon oddiwrthi yn ddiarwybod iddi, tra yr oedd hi yn canu 
ac yn dawnsio, yn "yfed gwin, ac yn molianu y duwiau o 
aur ac o arian, o bres, o haiarn, o goed, ac o faen." (Dan. 
v. 4.) Yn y wledd hono y llanwodd hi gwpan ei hanwir- 
edd hyd ei hymylon, pan alwodd Belsassar, ac y dygwyd 
llestri teml Duw, fel yr yfai y brenin a'i dywysogion, ei 
wragedd a'i ordderchadon o honynt. Yr oedd lief gweddi 
y testyn, "Par wybod? yn swnio yn uwch yn y nef- 
oedd yn awr nac erioed, a dyna y darn Haw rhyfedd 
hwnw yn ysgrifenu rhywbeth ar galchiad y pared ar gyfer 
y canwyllbren, i beri gwybod rhywbeth ofnadwy iawn. 
"Trowyd doethion Babilon yn eu hoi, ac ynfydwyd eu 
dewiniaid" unwaith eto; methasant ddarllen yr ysgrifen ar 
galchiad y pared, fel y methasent o'r blaen ddadguddio a 
deongli breuddwydion Nebuchodonosor, Cyrchwyd Daniel 
i'r ltys eto, yr hwn a ddarllenodd yr ysgrifen ar y pared, ac 
a ddangosodd ei hystyr* "Ar noson hono y lladdwyd Bel- 

21 



3*2 



Koheieth. 



sassar, brenin y Caldeaid. A Darius y Mediad a gymer- 
odd y freniniaeth, ac efe yn ddwy flwydd a thri ugain oed." 
(Dan. v. 30, 31.) Dyna Babilon fawr wedi syrthio na 
chyfodai hi byth wedi hyn. Beth oedd raid fod y llawen- 
ydd dwfn, ond distaw, a brofai caethion Seion ar yr ach- 
lysur hwnw, wedi i'w Duw "beri gwybod" — peri adnabod 
ei fawredd a'i ogoniant yn achos llestri ei deml, a gwisgo 
duwiau, a doethion, a dewiniaid Babilon a gwarth ac a 
gwaradwydd? felly yn nghwymp a marwolaeth Babilon, 
cafodd gwaith Duw yn eneidiau ei bobl ei fywhau a'i gadarn- 
hau yn fawr unwaith drachefn; a dyna y pedwerydd ar- 
graffiad o'r weddi yn y testyn. 

Unwaith eto. Tua blwyddyn wedi y pethau hyn,. pan 
oedd Darius y Mediad wedi dyrchafu Daniel, drwy ei osod 
yn brif weinidog ei lywodraeth, ac yn benaeth ei dywysog- 
ion, yr hyn a barai iddynt genfigenu wrtho, a chynllwyn am 
ei fywyd; ond methent gael un achlysur yn ei erbyn ef, 
"o.ran y freniniaeth, o herwydd ffyddlawn oedd efe, fel na 
chaed ynddo nac amryfusedd na bai." (Dan. vi. 4.) O 
herwydd hyny, aethant at y brenin diniwed druan, a dywed- 
asant, " Holl raglawiaid y deyrnas, y swyddogion, y tywys- 
ogion, y cynghoriaid, a'r dugiaid, a ymgynghorasant am 
osod deddf freninol, a chadarnhau gorchymyn, fod bwrw i 
ffau y llewod pwy bynag a archai arch gan un Duw na dyn 
dros ddeng niwrnod-ar-hugain, ond genyt ti, O frenin." 
(Adn. 7.) Collasent eu hymddiried yn y tan, wedi i'r meth- 
iant yn achos Shadrach, Mesach, ac Abednego, a gobeith- 
ient nad oedd gan Dduw y caethion yr un awdurdod ar y 
llewod ag oedd ganddo ar y tan; nad oedd Duw y ffwrn 
ddim yn Dduw y ffau hefyd. Pasiwyd a seliwyd y ddeddf; 
troseddodd Daniel. Do, a mynodd ei elynion, o anfodd 
calon y brenin, ei fwrw ef i ffau y llewod, a chau arno ; a'r 
boreu dranoeth . daeth y brenin yn drist iawn at y ffau, a 



Gwaith Duw. 



galwai mewn llais wylofus, H Daniel, gwasanaethwr y Duw 
byw, a all dy Dduw di, yr Hwn yr wyt yn ei wasanaethu 
yn wastad, dy gadw di rhag y Uewod?" (Adn. 20.) Atebai 
Daniel mewn llais lloniach, " O frenin, bydd byw byth. Fy 
Nuw a anfonodd ei angel, ac a gauodd safnau y llewod, fel 
na wnaethant i mi niwed," &c. (Adn. 23.) Mawr oedd 
llawenydd y brenin, a mawr oedd syndod a dychryn brad- 
wyr Daniel, a mawr oedd y wledd a gafodd y llewod wrth 
eu dryllio a'u bwyta hwy, pan eu bwriwyd i'w ffau wrth 
orchymyn y brenin, ar ol codi Daniel allan o honi yn iach 
a dianaf. Beth wedi hyn? " Yna yr ysgrifenodd y brenin 
Darius at y bobloedd, at y cenhedloedd a'r ieithoedd oil y 
rhai oedd yn trigo yn yr holl ddaear, Heddwch a amlhaer 
i chwi. Genyf fi y gosodwyd cyfraith, ar fod trwy holl 
lywodraeth fy nheyrnas, i bawb grynu ac ofni rhag Duw 
Daniel: o herwydd Efe sydd Dduw byw, ac yn parhau 
byth; a'i freniniaeth Ef yw yr hon ni ddifethir, a'i lywodr- 
aeth fydd hyd y diwedd. Y mae yn gwaredu ac yn achub, 
ac yn gwneuthur arwyddion a rhyfeddodau yn y nefoedd ac 
ar y ddaear; yr Hwn a waredodd Ddaniel o feddiant y 
llewod." (Adn. 25-27.) Dyna "beri gwybod" i'rholl bobl- 
oedd, y cenhedloedd, a'r ieithoedd, trwy yr holl fyd adna- 
byddus. Dadgan mawredd gogoniant a chlod Duw Israel 
hyd eithaf y ddaear. Dyna fywhau y gwaith ar derfyn 
olaf "y blynyddoedd" — blynyddoedd y caethiwed yn Babi- 
lon» Yr oedd y blynyddoedd hyny yn un o'r cyfnodau 
hynotaf erioed yn hanes gwaith ac eglwys Dduw yn y byd, 
ac yn hanes y byd hefyd, ond, rywfodd, ni chafodd erioed 
hyd yma y cyfryw sylw yn Uenyddiaeth yr eglwys a'r byd 
ag y mae yn ei deilyngu, hyd yr wyf fi yn gwybod. 

Dyna y pumed argraffiad, a'r nesaf fydd yr olaf. Daeth 
y deng mlynedd a thriugain i ben, ddwy flynedd wedi'r am- 
gylchiadau a goffawyd. Yn y flwyddyn gyntaf o deyrnas- 



Pi 



kohetetk 



iad Cyrus, daeth cyhoeddlad rhydd-did i gaethion Seion i 
ddychwelyd adref i'w gwlad i ail-adeiladu eu dinas Jerusa- 
lem a'r deml, ac y maent yn cychwyn allan yn "dorf 
gariadus" o gaethiwed Babel fawr, wedi meddwi gan lawen- 
ydd a gorfoledd, fel na wyddent ddim pa un ai cysgu a 
breuddwydio yr oeddynt, ynte a oedd y peth yn ffaith eu 
bod yn rhyddion ac ar y ffordd i Seion mewn gwirionedd. 
Torasant allan i ganu ar y ffordd hen benill a ragwnaethai 
Micha, y proffwyd, ddau can mlynedd cyn hyny, i fod yn 
barod erbyn y deuai yr amgylchiad, "Pa Dduw fel Tydi, yn 
maddeu anwiredd," &c. Treiddiodd sain eu canu trwy yr 
holl ororau oddi amgylch. Clywodd a gwelodd y cenhedl- 
oedd o amgylch, synent ac ofnent, a dywedent, "Yr Ar- 
glwydd a wnaeth bethau mawrion i'r rhai hyn." " Do," 
atebent hwythau, "Yr Arglwydd a wnaeth i ni bethau 
mawrion; am hyny yr ydym yn llawen." Dyna "beri 
gwybod " eto iddynt hwy, ac i'r holl genhedloedd o'u ham- 
gylch, a'r peri gwybod y chweched tro, a'r tro olaf, yn 
ngweinidogaeth ryfedd blynyddoedd y caethiwed yn Babilon. 
Nid oeddwn, wrth ddechreu, yn amcanu ymdroi cyhyd ar y 
ffordd gyda'r amgylchiadau yr ymdriniwyd a hwy; ond un 
rhyfedd yw yr Hen Lyfr unwaith yr eler i'w afael, gwaith 
anhawdd yw ymryddhau oddiwrtho yn fuan. 

Gweddi berthynol i amgylchiadau y blynyddau hyny— 
blynyddoedd y caethiwed yn Babilon, yn arbenig felly — yw 
y weddi yn y testyn; ond y mae hi mor gyfaddas i'w harfer 
yn y blynyddoedd hyn ag oedd hi yn y blynyddoedd hyny; 
ac y mae yr Hwn a'i gwrandawodd y pryd hwnw, ac a 
wnaeth bethau mor fawrion a rhyfedd mewn atebiad iddi 
yn Babilon, mor barod i'w gwrando a'i hateb y pryd hwn. 
Pa bryd y daw eglwys Dduw i ymaflyd ynddi o ddifrif^ fel 
na ddistawo, ac na adawo lonydd i'r nefbedd, hjrd oni 
chyfodo a thrugarhau wrth Seion, a'i gwneuthur hi eto yn 



Gwaith Duw. 



3 2 5 



foliant ar y ddaear — bywhau ei waith, a pheri gwybod! Nid 
oes dim arall a feddyginiaetha yr eglwys ei hun, ac a 
ddwg y byd i drefn ond hyn ; y mae pob dyfais a moddion 
dynol wedi methu. "Cyfododd oes arall" i fyny yn 
Nghymru erbyn hyn, yr hon nid adnabu yr adfywiadau 
nerthol ar grefydd, a brofodd ac a adnabu ein tadau ; oes 
galed iawn — oes y concerts a'r difyrwch; oes y cyfarfodydd 
llenyddol a'r coeg-feirniadu ; oes y nof elate a'r rhamantau ; 
oes y newyddiaduron a'r cecru; y mae y pethau hyn ond 
nithio eu manus a'u gwehilion oddiwrthynt yn burion yn 
eu lie eu hunain, ond pan y maent yn dyfod yn brif nod- 
weddion yr oes a'r amser, ac yn cymeryd y lie a berthyn i'r 
Beibl a'r efengyl yn meddyliau cenhedlaeth o bobl, fel y 
maent yn awr, y mae lie mawr i ofni, y maent yn peri llawer 
mwy o niwed nac o les. Eto, gyda golwg ar yr eglwysi 
efengylaidd yn gyfrredinol, fel y crybwyllwyd o'r blaen, a 
dylid ei grybwyll drachefn a thrachefn; blynyddoedd o 
farweidd-dra a dirywiad mawr mewn crefydd fu blynyddoedd 
lawer bellach — blynyddoedd na bu " Deheulaw y Goruchaf 
ddim yn cael ei dadguddio yn amlwg ynddynt." Amser y 
ceir llawer sydd yn proffesu y gwirionedd yn ei amheu, a 
lluaws yn troi oddiwrtho, ac yn ei wadu. Meddyliau dyn- 
ion wedi eu meddianu gan yspryd anfoddog,- anesmwyth, ac 
anhydrin; eisieu rhywbeth newydd yn lie yr hen wirionedd 
— pethau newyddion, termau newyddion; ni wnai y pethau 
hyny y tro ychwaith, ond am y foment pan eu cynygir 
iddynt. Oes y cynenau a'r ymddadleu yn nghylch pethau 
by chain; y "prif gadeiriau yn y synagogau," a phwy sydd i 
fod "yn benaf," &c. Nid oes dim a iacha yr eglwys, a'r 
byd hefyd, oddiwrth yr heintiau hyn, hyd nes y delo yr 
Hwn a biau y gwaith trwy ei yspryd eto i fywhau ei waith, 
ac i beri gwybod; pan ddelo y gelyn i mewn fel afon, Yspryd 
yr Arglwydd, ac nid neb na dim arall, a'i hymlid ef ymaith, 



326 



Koheleth 



"Cyfyd drain a mieri ar dir fy mobl (medd y proffwyd), ie, 
ar bob ty llawenydd yn y ddinas hyfryd. Canys y palasau 
a wrthodir, lluosogrwydd y ddinas a adewir, yr amddiffyn- 
feydd a'r tyrau fyddant yn ogofeydd hyd byth, yn hyfryd- 
wch asynod gwylltion, yn borfa diadellau; Hyd oni thy- 
wallter arnom yr Yspryd o'r uchelder, a bod yr anialwch yn 
ddol-dir, a chyfrif y dol-dir yn goed-tir. Yna y trig barn yn 
yr anialwch, a chyfiawnder a erys yn y dol-dir. A gwaith 
cyfiawnder fydd heddwch; ie, gweithred cyfiawnder fydd 
llonyddwch, a diogelwch, hyd byth, A'm pobl a drig mewn 
preswylfa heddychlawn, ac mewn aneddau diogel, ac mewn 
gorphwysfaoedd llonydd." (Es. xxxii. 13-18.) "Tywalltiad 
yr Yspryd o'r uchelder" a wna beth fel hyn; ni allasai Esaia 
ei hun ei wneyd, na Hesecia, y "Brenin a deyrnasai 
mewn cyfiawnder, a'i dywysogion a lywodraethent mewn 
barn," na phroffwydi penaf yr Hen Destament gyda'u 
gilydd, wneuthur hyn; yr oedd raid cael yr Yspryd o'r 
uchelder at y gwaith, neu fe arosai pob peth yn anialwch 
ac anhrefn "hyd byth." 

Eto, er hyny, y mae ei hiechydwriaeth hi ei hun, ac 
iechydwriaeth y byd, wedi ei rhoddi, mewn un golygiad, i 
ofal yr eglwys; rhoddodd ei Duw yn ei Haw hi allwedd a 
drefnodd Efe i agor y nefoedd, a thynu yr Yspryd o'r uchel- 
der i lawr. Mewn atebiad i'w gweddi hi y tywalltwyd Ef 
o'r uchelder ar ddydd y Pentecost; ei gweddi ddyfal hi a 
dynodd angel o'r nefoedd i ryddhau Petr o'r carchar, ac o 
ddwylaw Herod, oedd yn ewyllysio ei ladd ef. Gadawyd 
Paul yn y carchar am ddwy flynedd, am nad oedd yr 
eglwysi, fel yr oedd yr eglwys gyntaf yn Jerusalem yn achos 
Petr, yn gweddio drosto, hyd nes yr aeth Paul ei hun i 
ddeisyf arnynt i wneyd. "Gweddiwch drosom ni," medd 
efe, " canys yr ydym yn credu fod genym gydwybod dda, 
gan ewyllysio byw yn onest yn mhob peth. Ond yr uyf yn 



Gwaith Duw. 



3 2 7 



helaethach yn dytnuno gwneuthur o honoch hyn> i gad fy 
rhoddi i chwi drachefn yngyntP (Heb. xiii. 18, 19.) Credai 
Paul, gan hyny, fod yr allwedd i agor drws ei garchar ef, 
nid yn Haw Nero, a'r awdurdodau yn Rhufain, ond yn Haw 
a meddiant yr eglwys. Y mae holl ddysgeidiaeth yr ys- 
grythyrau yn dangos fod y Brenin mawr wedi trefnu gweddi 
yr eglwys i fod yn factor bwysig iawn yn ngweinyddiad 
goruchwyliaethau ei ragluniaeth a'i ras. Rhoddodd iddi 
lawer o addewidion mawr iawn a gwerthfawr, megis o bwr- 
pas ?w hanog hi i ddyfod ato mewn gweddi am y bendith- 
ion cynwysedig ynddynt; megis hon, yn un o lawer o'r 
cyffelyb : " Felly y cenhedloedd, y rhai a weddillir o'ch am- 
gylch, a gant wybod (dyma beri gwybod eto) mai Myfi yr 
Arglwydd sydd yn adeiladu y lleoedd dinystriol, ac yn planu 
eich manau anrheithiedig ; Myfi, yr Arglwydd, a'i Ueferais, 
ac a'i gwnaf." Ond pa bryd ? " Fel hyn y dy wed yr Arglwydd 
Dduw (ar y mater yna eto) ; Ymofynir a Myfi eto gan dy 
Israel i wneuthur hyn iddynt, amlhaf hwynt a dynion fel 
praidd. Fel y praidd sanctaidd, fel praidd Jerusalem yn ei 
huchelwyliau, felly y dinasoedd anghyfanedd fyddant lawn 

finteioedd ddynion, fel y gwypont (eto) mai Myfi yw yr 
Arglwydd" (Esec. xxxyi. i 6-1 8.) Dyma'r pryd y cyflawna 
Efe ei addewidion i'w bobl, pan y delont i ymofyn ag Ef am 
wneuthur o hono hyn iddynt. Ie, "Ymofyn ag Ef," am 
wneuthur o hono hyn — ni all neb ond Efe wneuthur hyn. 
Yr oedd tuedd gref yn ei bobl Israel gynt i fyned at ereill 

1 ymofyn am gymhorth ac ymwared yn eu trallodau, er cael 
eu siomi yn eu disgwyliadau lawer gwaith; "Pan welodd 
Ephraim ei lesgedd, a Juda ei archoll, yna aeth Ephraim at 
yr Assyriad, ac a hebryngodd at frenin Jareb : eto ni allai 
efe eich meddyginiaethu, na'ch iachau o'ch archoll." (Hos. 
v. 13.) Felly Juda yntau, i'r Aifft yr ai efe bob amser am 
help. Achwynai yr Arglwydd yn drwm ar ei bobl am hyn 



328 



Koheleth. 



lawer gwaith, a cherydda hwynt yn llym, " Gwae y meibion 
cyndyn, medd yr Arglwydd, a gymerant gyngor, ond nid 
genyf fi ; ac a orchuddiant a gorchudd, ac nid o'm hyspryd 
i, i chwanegu pechod ar bechod : y rhai sydd yn myned i 
ddisgyn i'r Aifft (heb ymofyn a mi) i ymnerthu yn nerth 
Pharao, ac i ymddiried yn nghysgod yr Aifft. Am hyny y 
bydd nerth Pharao yn gywilydd i chwi, a'r ymddiried yn 
nghysgod yr Aifft yn waradwydd." (Es. xxx. 1-3.) 

Yn awr, a ydyw yr eglwys wedi ymiachau oddiwrth yr 
haint hwn, y cwynir o'i herwydd ei fod yn nychdod a gwen- 
did yn yr eglwys dan yr Hen Destament gynt? Onid ydym 
yn y peth hwn yn debyg i hono yn myned i Assyria a'r 
Aifft am gymhorth ac ymwared, gan esgeuluso myned i 
ymofyn a Duw, ac ymddiried ynddo Ef yn unig am y 
pethau hyn? Llawer iawn a glywid yn y blynyddau 
diweddaf, mai addysg ysgolion oedd eisieu i wneyd iawn 
drefn ar y byd; a sefydlu ysgolion dyddiol, ar draul a than 
nawdd y llywodraeth, oedd y peth mawr oedd yn eisieu i 
wneyd yr holl waith, a gwnaed hyny; ond caed digon o 
brawf erbyn hyn na all addysg fydol, nac addysg foesol, y 
ddwy gyda'u gilydd, gyflawni i gyraedd yr amcan. Y mae 
addysg o'r fath yn werthfawr iawn, y mae yn wir, yn ei le 
priodol ei hun ; a goreu po fwyaf fyddo yn y wlad o hono, 
ond ni all feddyginiaethu ac iachau y byd o'i archoll, na'r 
eglwys chwaith. Ffurfiwyd llawer o gymdeithasau a threfn- 
iadau, o bryd i bryd, a disgwylid wrth y naill ar ol y Hall 
mai hi fyddai y feddyginiaeth effeithiol i wella y byd; ond 
yn fethiant y troisant allan. Do, anfonwyd lawer tro i 
America am Revivalist ar ol Revivalist i ddyfod trosodd i'r 
wlad hon i gynyrchu Revival yn Lloegr ac yn Scotland, a 
daethant, un ar ol y Hall, a chyhoeddid eu dyfodiad yn y 
newyddiaduron, ac mewn hysbysleni mawrion ar furiau a 
pharwydydd tai a themlau y dinasoedd a'r trefi ; offrymid 



Gwaith Duw, 



3 2 9 



miloedd ar filoedd o bunau yn y naill dref a'r Hall i adeiladu 
temlau anferth o faintioli, o goed, i aros ond am ryw fis neu 
ddau; cyrchai dynion iddynt wrth y miloedd, dair a phedair 
gwaith yn y dydd, am ystod wythnosau yn olynol, a mawr 
oedd yr effeithiau ; rhifid y dychweledigion wrth yr ugeiniau 
ar ddiwedd pob cyfarfod \ a hon oedd y ffordd a'r drefn i 
wneyd iawn drefn ar yr eglwys a'r byd. Ond elai tymor y 
Revival heibio, a dychwelai pob peth i'w hen le fel o'r 
blaen; troai y dychweledigion yn eu hoi wrth yr ugeiniau 
eto yn fuan iawn, yn galetach eu calonau a'u teimladau nac 
oeddynt o'r blaen. Diau, er hyny, i lawer o ddaioni parhaol 
gael ei effeithio trwy y moddion hyny; ond pell, a phell iawn 
yn ol i'r disgwyliadau; ac y mae hyn yn dechreu cael ei gyd- 
nabod gan ddynion cyhoeddus yn Lloegr ac yn America, a 
fuasent yn cymeryd rhan arbenig yn y cyfarfodydd hyny. 

Onid oes yn hyn rywbeth yn bur debyg i'r desgrifiad yn 
Esaia o ddynion yn cyneu tan, ac yn eu hamgylchu eu 
hunain a gwreichion? (Es. 1. n.) Pa bryd y dysgwn mai 
fel hyn y bydd yn parhau "hyd byth," er pob moddion o'r 
fath, " Hyd oni thywallter arnom yr yspryd o'r uchelder," ac 
ni " thywelltir arnom yr yspryd o'r uchelder " hyd nes y delo 
yr eglwys i arfer y moddion symlion a ordeiniodd Efeei Hun 
iddi i'w hymarfer, ac i'w geisio Ef a'i holl galon i fendithio 
a llwyddo y moddion hyny. Ni ddaw Ef allan o'i drefn ei 
Hun i gyflawni y pethau mawrion a addawodd Efe iddi, rhaid 
iddi hi ddyfod ato Ef yn y drefn hono. Nid trwy ddyrchafu 
ei lief yn yr heol, a hysbysiadau cyhoeddus, gwneyd ar- 
ddangosiadau trystfawr y gwnaeth yr eglwys yn Jerusalem 
ei gwaith cyn dydd y Pentecost, ond trwy ymneillduo i'w 
goruwch-ystafell, o olwg y byd, a dyrchafu eu lief ddistaw 
fain mewn gweddi ddyfal, megis o un galon ac o un genau, 
oddiyno at Dduw, a thywalltwyd yr Yspryd o'r uchelder 
ami yn llifeiriant y dydd hwnw. 



33° 



Kohektk, 



Dyna oedd ffordd yr Yspryd y pryd hwnw, a dyna yw ei 
ffordd yn awr, canys y mae ei ffordd a'i drefn Ef yn an- 
nghyfnewidiol fel Efe ei hun. "Ceisiwn a chwiliwn ein 
ffyrdd, a dychwelwn at yr Arglwydd," gan gymeryd yn ein 
geneuau y geiriau a roddodd ei ysprydoliaeth Ef ei Hun i 
ni yn ei air ysgrifenedig, "0 Arglwydd, bywha dy waith. 
Oni throi di a'n bywhau ni, fel y Uawenycho dy bobl ynot 
Ti? Bywha ni, a ni a alwn ar dy enw." Gyda bod 
Ephraim yn dechreu dywedyd, " Beth sydd i mi mwyach a 
wnelwyf ag eilunod?" clywn lais Duw yn union yn ateb 
gan ddywedyd, "Gwrandewais ac edrychais arno, Myfi 
sydd fel ffinidwydden Ir, o honof Fi y ceir dy ffrwyth di, a 
byddaf fel gwlith i Israel, ac efe a flodeua fel y lili," &c. 
" Profwn ninau Ef yr awrhon yn hyn, fel yr agoro Efe i ni 
ffenestri y nefoedd, a thywallt arnom fendithion fel na byddo 
digon o le i'w derbyn." Amen. 



PREGETH 



XIX. 



DYN DUW. 



"Ac ymarfer dy hun i dduwioldeb." — Timotheus v. 7. 

Yr ydym yn cyfarfod a'r gair duwioldeb yn fynych yn yr 
epistol hwn; megis, " Mawr yw dirgelwch duwioldeb "Elw 
mawr yw duwioldeb;" " Duwioldeb sydd fuddiol i bob peth;" 
ac, "Ymarfer dy hun i dduwioldeb." Nid yr un meddwl yn 
hollol sydd i'r gair yn mhob un o'r engreifftiau uchod. Wrth 
u Ddirgelwch duwioldeb" golygir gwirionedd mawr sylfaenol 
yr athrawiaeth sydd yn ol duwioldeb \ yr athrawiaeth sydd 
yn cynyrchu duwioldeb, sef ymddangosiad Duw yn y cnawd, 
"Colofn a sylfaen" yr holl efengyl. Ni buasai modd i ad- 
feru dyn euog a llygredig yn ol i gymod a chymdeithas a 
delw Duw, heb wneyd Duw ar ddelw dyn. Drwy ymddar- 
ostyngiad Duw at ddyn ar y ddaear, y dyrchefir dyn at Dduw 
yn y nefoedd, a dyma fawr "ddirgelwch duwioldeb." Eto, 
"JElw mawr yw duwioldeb" Y mae adferiad dyn syrthiedig 
ac euog yn ol i heddwch, delw, a chymdeithas Duw trwy yr 
efengyl, yn beth mawr — yn elw mawr i'r enaid ei hun, yn 
enill mawr yn llywodraeth Duw — mor fawr, fel y gwelodd 
anfeidrol ddoethineb ef yn ddyben teilwng 'it Duwdod, yn 
mherson y Mab, ymddangos yn y cnawd er ei gyraedd a'i 



332 



Koheleth. 



ddiogelu. Tybiai y "dynion llygredig eu meddwl" y cyfeiria 
yr apostol atynt, mai moddion i wneyd elw bydol o honi 
oedd duwioldeb, neu grefydd yr efengyl, ac archa i Timotheus 
gilio oddiwrth y cyfryw; a dengys mai elw ac enill ysprydol 
yw duwioldeb — yn cyfoethogi yr enaid tuag at Dduw, ac yn 
dwyn tawelwch a boddlonrwydd i'r meddwl, yr hyn na all 
elw a chyfoeth bydol ei ddwyn. A thrachefn, "Duwioldeb 
sydd fuddiol i bob petti, a chanddi addewid dr bywyd sydd yr 
awrhon, cUr hwn a fyddP "Gan fod yn foddlawn i'r hyn 
sydd genych, canys Efe a ddywedodd, Ni'th roddaf i fyny, 
ac ni'th lwyr adawaf chwaith;" dyna ei haddewid hi am 
bethau y bywyd hwn; ac y mae ffydd yn yr addewid hon yn 
gwneyd y meddwl yn dawel a boddlawn gyda golwg ar ang- 
enrheidiau ac amgylchiadau tymhorol bywyd : ond y mae 
ganddi addewid, oes, "addewidion mawr iawn a gwerthfawr" 
lawer am y bywyd a fydd~y bywyd tragwyddol, " Y gobaith 
a roddwyd i gadw iddi yn y nefoedd." Y mae yr hyn oil a 
ddywedwyd am dduwioldeb yn flaenorol megis yn cyweirio 
gwely i ymadrodd y testyn yn y meddwl, " Ymarfer dy hun 
i dduwioldeb" Y mae "dirgelwch mawr" yn perthyn iddi ; 
y mae "elw mawr" ynddi; y mae hi "yn fuddiol i bob 
peth;" y mae y "bywyd hwn, a'r hwn a fydd," mewn 
addewid ganddi, " Ymarfer dy hun" iddi. 

Cyngor hen weinidog profiadol i weinidog ieuanc ydyw y 
geiriau, yr hwn oedd wedi ymarfer ei hun i dduwioldeb er 
yn fachgen ; eto, gwelai Paul yn briodol ei anog i barhau 
yn ei ymarferion duwiol. Mewn cysylltiad ag anogaeth y 
testyn, gesyd yr hen weinidog y g weinidog ieuanc ar ei 
ocheliad rhag "Ysprydion cyfeiliornus, ac athrawiaethau 
cythreuliaid," oedd yn cael eu cyhoeddi a'u taenu, ac yn 
cael eu derbyn gan lawer; geilw hwynt yn "wrachiaidd 
chwedlau halogedig." Gad y pethau hyny heibio, a glyn 
wrth y ffurf o athrawiaeth iachus a dderbyniaist genyf fi. 



byn Duw. 



Pregetha'r athrawiaeth iachus — yr athrawiaeth sydd yn ol 
duwioldeb ; ymarfer a hi ; ymarfer dy hun ynddi fel gwein- 
idog a phregethwr, ac fel Cristion : — pregetha yr athrawiaeth 
i'r byd, a bydd fyw yn ol yr athrawiaeth ger bron y byd ; 
bydded dy bregethiad a'th ymarweddiad yn gyson a'u gilydd, 
" Heb roddi dim achos tramgwydd mewn dim, fel na feier 
ar y weinidogaeth." 

Golyga y gair duwioldeb weithlau, addoli Duw — addoliad, 
neu addoli Duw " mewn yspryd a gwirionedd"— drwy gyf- 
lwyniad aberthau ysprydol o weddi a mawl iddo: weithiau, 
golyga yn fwy neillduol, Tebygolrwydd, neu ymdebygoli i 
Dduw ; dilyn Duw yn holl ymarferion bywyd a buchedd — 
"rhodio a boddloni Duw," drwy fod y dyn yn gwneyd char- 
acter datguddiedig Duw . yn ei air yn gynllun ei fy wyd. 
"Byddwch gan hyny yn ddilynwyr Duw, fel plant anwyl;" 
fel yr efelycha plant eu rhieni, neu yr ysgolor y copi a rodder 
yn gynllun iddo ysgrifenu wrtho. Ar ymarfer duwioldeb yn 
yr ystyr yna y cynygir ychydig sylwadau yn mhellach. 

" Ar ei lun a'i ddelw ei Hun " y creodd Duw ddyn ar y 
cyntaf ; ac adfer dyn syrthiedig i'r Hun a'r ddelw hono yn 
ol ydyw y " Greadigaeth newydd yn Nghrist Iesu" a gwblha 
Efe arno trwy ei ras a'i Yspryd; "Yr hwn" (sef y dyn 
newydd) "yn ol Duw a greir mewn cyfiawnder a gwir 
sancteiddrwydd." Ei waith Ef, y Creawdwr, ydyw y creu o 
newydd hwn, ac y mae gwaith y greadigaeth newydd hon 
yn rhagori mewn gogoniant hyd yn nod ar waith creadig- 
aeth bodoliaeth dyn ar y cyntaf. Ie, gwaith y Creawdwr 
yw y dyn newydd ; ond y mae gwaith i'r dyn ei hun, yntau, 
i'w gyflawni : " Ei waith Ef, i weithredoedd da," ydyw y rhai 
a rag-ordeiniodd ei Greawdwr, " fel y rhodiai efe ynddynt." 
Cafodd y dyn, yn y greadigaeth newydd hon, megis 
fodoliaeth a bywyd newydd, fel y rhodiai "mewn 
newydd-deb buchedd." "Ymarfer dy hun i dduwioldeb;" 



334 



KohctetK. 



dwg a gweithia allan yr anian dduwiol a dderbyniaist mewn 
ymarferiad o dduwioldeb, dy waith di ydyw hyn. Duwiol- 
deb, yn yr ystyr fydd o dan ein sylw, gan hyny, ydyw Dilyn 
Duw, yn ol Duw, efelychu Duw, ymdebygoli iddo. Pa fodd, 
yn mha bethau, ynte, y gallwn ni efelychu Duw ac ymde- 
bygoli iddo ? Yr ydym yn ateb, Yn ei garacttr cyhoeddus, 
datguddiedig i ni yn ei air. Yn 

i. Gwirionedd Duw. Y mae gwirionedd yn briodoledd 
hanfodol o angenrheidrwydd yn natur foesol Jehofa. "Nis 
gall Efe fod yn gelwyddog;" y mae y fath beth yn anmhosibl 
iddo Ef — "Cadernid Israel ni ddywed gelwydd;" "Duw 
gwirionedd ac heb anwiredd;" "Nid dyn yw Duw i ddy- 
wedyd celwydd, na mab dyn i edifarhau;" a'r cyfryw ym- 
adroddion lawer y lleferir am dano yn yr ysgrythyrau. Un 
berlau disgleiriaf a gwerthfawrocaf coron gogoniant yr 
Anfeidrol y w ei wirionedd, ac " nas gall fod yn gelwyddog." 
Y dybiaeth fwyaf ofnadwy y gellir dychmygu am dani 
fyddai y dybiaeth o Dduw celwyddog — Duw nad allai neb 
ymddiried ynddo, ei garu, na'i barchu ; ie, Duw y byddai 
pob bod rhinweddol yn rhwym o deimlo dirmyg tuag ato. 
Ond y Gwirionedd tragwyddol yw Efe ; y mae pob gwir- 
ionedd yn hanfodol ac yn dragwyddol ynddo: "Gwirionedd 
o'r dechreuad yw ei dystiolaethau;" " Yn dragywydd y mae 
ei air wedi ei sicrhau yn y nefoedd; a phob un o'i gyfiawn 
farnedigaethau a bery yn dragywydd." Yn awr, fel y mae 
gwirionedd yn briodoledd hanfodol yn Nuw, y mae yr un 
modd yn elfen hanfodol mewn duwioldeb. Y fath le mawr 
a roddir i eirwiredd yn y dduwioldeb ymarferol a ddysga 
gair Duw ! Sonia am dano fel un o nodau hanfodol ei bobl 
Ef: "Diau fy mhobl ydynt hwy, meibion ni ddywedant 
gelwydd" (Esay lxiii. 8); dyna un o'r nodau i'w hadnabod 
"fel fy mhobl I." Beth bynaga broffeso ac a gymero dyn- 
ion arnynt fod, os ydynt yn arfer celwydd a thwyll, nid fy 



l)yn £>uiv. 



335 



mhobl i ydynt. Yr oedd rhyw bobl grefyddol iawn yn amser 
Zecharia yn ymofyn a'r proffwyd yn nghylch gwyliau ac 
ymprydiau a defodau. Dyna ddywedai y proffwyd wrthynt, 
" Dyma y peth wnewch chwi, Dy wedwch y gwir bob un with ei 
gymydog!" y mae dywedyd y gwir yn fwy ei bwys a'i werth 
mewn crefydd nac ymprydiau a gwyliau, a defodau sere- 
moniol. Gofynir y cwestiwn pwysig yn y bymthegfed Salm^ 
"Arglwydd, pwy a drlg yn dy babell, ac a breswylia yn 
mynydd dy sancteiddrwydd? Yr hwn a ddywed wir yn ei 
galon " ydy w rhan o'r ateb. Gofynir yr un cwestiwn, a rhoddir 
yr unrhyw ateb iddo, o ran sylwedd, yn Esay xxxi. 14, 15. 

Yr un yw dysgeidiaeth y Testament Newydd eto ar y 
mater: "O herwydd paham, gan fwrw ymaith gelwydd^ 
dywedwch y gwir bob un wrth ei gymodog, canys aelodau 
ydym i'n gilydd." "O herwydd paham," sef o herwydd eich 
bod chwi sy'n enwi enw Crist, yn proffesu eich bod wedi 
"dodi heibio yr hen ddyn, a gwisgo y dyn newydd," bydd- 
wch gyson a'r broffes hono — bwriwch heibio weithredoedd 
drwg ac arferion llygredig yr hen ddyn, o ba rai y mae 
celwydd yn neillduol yn un. Edrychwch na haloger genau 
y dyn newydd byth a chelwyddau a geiriau twyllodrus yr 
hen ddyn; bydded geirwiredd mwyach yn gyfraith eich 
tafodau a'ch gwefusau. A ydyw proffeswyr yr efengyl yn 
Nghymru, ac yn Lloegr hefyd, uwchlaw bod angen dwyn 
ar gof iddynt y wers bwysig hon o'u crefydd? Onid yw 
gwirionedd yn cwympo yn yr heolydd yn ein ffeiriau a'n 
marchnadoedd ? Onid y w masnach a galwedigaethau by wyd 
yn cael eu trwytho mewn anwireddau i raddau helaeth yn 
ein gwlad ? Ac ai ni cheir proffeswyr y gwirionedd yn euog 
o gydffurfio a'r byd hwn yn fynych yn y peth yma ? " De- 
ffrowch yn gyfiawn, ac na phechwch." "Gweddill Israel ni 
wna anwiredd, ac ni ddywedant gelwydd, ac ni cheir yn eu 
genau dafod twyllodrus." Prysured y dydd. 



Koheleth. 



2. Cyfiawnder. "Duw cyfiawnder yw'r Arglwydd;" 
" Os gwyddoch ei fod Ef yn gyfiawn, chwi a wyddoch fod 
pob un a'r sydd yn gwneuthur cyfiawnder wedi ei eni o hono 
Ef." (i loan ii. 29.) "Yr hwn sydd yn gwneuthur cyfiawn- 
der sydd gyfiawn, megis y mae yntau yn gyfiawn." (1 loan 
iii. 7.) Y mae y ddwy briodoledd, Gwirionedd a Chyfiawn- 
der, o'r un natur — yn canlyn eu gilydd bob amser. Ni all 
cyfiawnder hanfodi ond mewn gwirionedd, na gwirionedd 
ond mewn cyfiawnder ; fel y dy wed doethineb ei bod hi yn 
trigo gyda challineb (Diar. viii. 12), felly gellir dweyd fod 
gwirionedd a chyfiawnder yn cyd-drigo. Barnu, gweithredu, 
a gweinyddu yn ol gwirionedd ydyw gwaith cyfiawnder. 
Dyn Duw, yn ol tystiolaeth ei air Ef, yw yr hwn sydd " yn 
gwneuthur cyfiawnder," "Yn darparu pethau onest yn ngolwg 
pob dyn" (Rhuf. xii. 17), "Y rhai ydym yn rhag-ddarpar 
pethau onest, nid yn unig yn ngolwg yr Arglwydd, ond 
hefyd yn ngolwg dynion," medd yr apostol (2 Cor. viii. 2.) 
Mor fanwl ac mor fynych y mae Duw yn ei air yn gor- 
chymyn ac yn dysgu ei bobl i fod yn gyfiawn; i'w efelychu 
Ef ei hun mewn gwneuthur cyfiawnder. " Na wnewch gam 
ar farn, ar lathen, ar bwys, nac ar fesur. Bydded i chwi 
glorianau cyfiawn, cerig cyfiawn, epha gyfiawn, a hln gyf- 
awn, yr Arglwydd ydwyf fi." (Lef. xix. 35, 36.) Eto, "Na 
fydded genyt yn dy god amryw bwys, mawr a bychan ; na 
fydded genyt yn dy df amryw fesur, mawr a bychan. 
Bydded genyt gareg uniawn a chyfiawn; bydded genyt 
epha uniawn a chyfiawn ; canys ffiaidd gan yr Arglwydd dy 
Dduw bob un a wnelo hyn, sef pawb ar a wnel anghyf- 
iawnder." (Deut. xxv. 13-16.) Ofnwn mai ychydig iawn 
o sylw y mae hen gyfreithiau Moses yn gael yn awr; yr 
edrychir ar y barnedigaethau gwladol hyny, fel ar ddeddf y 
seremoniau, fel pethau wedi eu dodi heibio ; ond deddf dra- 
gwyddol drwy yr holl genhedlaethau ydyw deddf cyfiawnder 



Dyn 2)mo. 



hi 



ymarferol ; y mae llygad byw y ddeddf hon yn craffu ar y 
pwysau bychain, u a'r pwysau prin, y peth sydd ffiaidd," eto, 
fel cynt. Y mae athrawiaeth y cyfiawnder hwn yn rhedeg 
fel ffrwd gref drwy holl ysgrythyrau yr Hen Destament a'r 
Newydd. Y mae y Brenin Mawr yn cam cyfiawnder a 
barn, ac yn hoffi y rhai cyfiawn — y cyfiawn yw etifedd holl 
bethau dymunol addewidion ei air Ef. " Efe," yr hwn a 
wnel gyfiawnder, "a breswylia yr uchelderau," ac y "bydd 
cestyll creigiau"yr ysgrythyrau "yn noddfa iddo. Efe a 
etifedda bob peth, Canys yr Arglwydd cyfiawn a gar gyf- 
iawnder: ei wyneb Ef a edrych ar yr uniawn." (Salm xi. 7.) 

3. Tangnefedd, Duw'r heddwch — Gwir Dduw y Tang- 
nefedd 

" Ydyw yr enwau garodd Ef, 
Fw dodi arno'i Hun." 

"Tywysog tangnefedd," ac "Arglwydd y tangnefedd ei Hun/ 5 
sydd enwau ar y Gwaredwr. Y mae dyn Duw i efelychu 
ei Dduw a'i Waredwr yn hyn hefyd. Beth a ddywed yr 
ysgrythyr ar y mater? ei geiriau hi yw y goreu ar bob pwnc. 
Hi a ddywed fel hyn, "Gwyn eu byd y tangnefeddwyr, 
canys hwy a elwir yn blant i Dduw." (Mat. v. 9.) Ac fel hyn, 
" Os y w bosibl, hyd y mae ynoch ch wi, byddwch heddychlon a 
phob dyn." (Rhuf. xii. 18.) "Dilynwch heddwch a phawb." 
(Heb. xiii. 14.) "Eithr y doethineb sydd oddi uchod; yn 
gyntaf pur ydyw, wedi hyny, heddychlawn, boneddigaidd, 
hawdd ei thrin, llawn trugaredd a ffrwythau da, diduedd, a 
diragrith. A ffrwyth cyfiawnder a heuir mewn heddwch 
i'r rhai sydd yn gwneuthur heddwch." (Iago iii. 17, 18.) 
Sonia'r apostol yn flaenorol am ryw ddoethineb arall dra 
gwahanol i'r ddoethineb hon sydd oddi uchod — un oddi isod 
yw hono — " Eithr od oes genych genfigen chwefw ac ym* 
ryson yn eich calon, na fyddwch ffrostwyr achelwyddog yn 

22 



338 



Koheteth. 



erbyn y gwirionedd ; nid y w y ddoethineb hon (y grefydd hon) 
oddi uchod, eithr daearol, anianol, a chythreulig yw." (Adn. 
14, 15.) Un ofnadwy yw y ddoethineb hon, a dynion ofn- 
adwy ydyw y dynion y mae ei hegwyddorion hi yn Uyw- 
odraethu yn eu calonau — pla cymdeithas ydynt pa le bynag 
y byddont, ac yn enwedig yn eglwys Dduw; ar ymrysonau 
a chynenau y maent yn byw; cecru ac ymddadlu ydyw 
hyfrydwch eu by wyd ; gosod troell naturiaeth yn fflam yw 
eu hoff waith. Gwnaethant lawer gwinllan deg i Grist yn 
anialwch anrheithiedig. "Syniwch yr un peth, byddwch 
heddychol, a Duw y cariad a'r heddwch fydd gyda chwi/ 
(2 Cor. xiii. n.) Cariad a heddwch yw cyfraith Tf Duw y 
cariad a'r heddwch; a chydymffurfiad ei bobl a'r gyfraith 
hono ydyw amod ei breswyliad Ef yn eu plith. Beth pe 
cesglid yr holl rai sydd yn casau tangnefedd, ac yn cam 
cynen ac ymryson, yn nghyd yn un gynulleidfa, holl 
ddysgyblion y "ddoethineb ddaearol, anianol, a chythreulig v 
y sonia Iago am dani ? Oni fyddai hono yn uffern fechan 
ar y ddaear? Tangnefeddwyr, rhai yn dilyn heddwch, yn 
" gwisg cariad, yr hwn y w rhwymyn perffeithrwydd," ydyw 
plant Duw. 

3. Cymwynasgarweh sydd yn elfen arall eto mewn duw- 
ioldeb — mewn ymdebygoliad i Dduw. Pa Gymwynaswr fel 
Efe? "Ei gymwynasgarwch i ni yn Nghrist Iesu." (Eph. 
ii. 7.) "Gwr da sydd gymwynasgar." (Salm cxii. 5.) 
"Ffrwyth yr yspryd yw cymwynasgarweh." "Byddwch 
gymwynasgar i'ch gilydd." 

5. Trugarogrwydd, tosturi, a maddeugarweh. Duw tru- 
garog, graslawn, a maddeugar yw ei enw mawr, ei brif enw 
dadguddiedig Ef yn ei air ; dyma gloch aur fawr yr ys- 
grythyrau. Byth wedi y dadguddiad cyntaf o'r enw hwn i 
Moses, p^n oedd Efe yn agen y graig yn Horeb, y mae ei 
swn peraidd i'w glywed yn adseinio drwy yr holl FeibL Yr 



Dyn JOuw. 



339 



oedd Dafydd a'r proffwydi yn tynu beunydd yn rhaff y 
gloch hon yn eu gweddi'au a'u caniadau. Y mae y Duw 
trugarog, tosturiol, a maddeugar, am i'w bobl ymdebygoli 
iddo yn hyn, mewn modd neillduol : " Eithr cerwch eich 
gelynion, a gwnewch dda, a rhoddwch echwyn, heb obeithio 
dim drachefn ; a'ch gwobr fydd mawr, a phlant fyddwch i'r 
Goruchaf; canys daionus yw Efe i'r rhai anniolchgar a 
drwg. Byddwch gan hyny drugarogion, fel y mae eich 
Tad yn drugarog" (Luc vi. 35, 36); "Yn dosturiol, yn 
maddeu i'ch gilydd, megis y maddeuodd Duw er mwyn 
Crist i chwithau" (Eph. iv. 32). 

6. Atnynedd a dioddefgarwch. Un arall o enwau dat- 
guddiedig Duw yn ei air ydyw, "Duw yr Amynedd" (Rhuf. 
xv. 4). "Eithr os, a chwi yn gwneuthur yn dda, ac yn 
dioddef, y byddwch dda eich amynedd, hyn sydd rasol ger 
bron Duw. Canys i hyn y'ch galwyd hefyd ; oblegid Crist 
yntau a ddioddefodd trosom ni, gan adael i ni esiampl, fel 
,y canlynech ei ol Ef. Yr Hwn ni wnaeth bechod, ac ni 
chaed twyll yn ei enau; yr Hwn pan ddifenwyd, ni ddif- 
enwodd drachefn; pan ddioddefodd, ni fygythiodd; eithr 
rhoddodd ar y neb sydd yn barnu yn gyfiawn." (1 Petr ii. 
21-23.) Pa mor annhebyg i Dduw — i Grist — ac mor ang- 
hyson a'i broffes, ydyw crefyddwr annioddefgar, byrbwyll, a 
drwg-anwydus ? "Gwell yw y neb a reola ei yspryd ei hun, 
na'r hwn a enillo ddinas" (Diar. xvi. 32); "A'r neb ni 
byddo ganddo atal ar ei yspryd ei hun, sydd megis dinas 
ddrylliog heb gaer" (pen. xxv. 28), yn agored i bob profed- 
igaeth i wneyd yspail ac anrhaith o hono. "Yn eich 
amynedd, meddienwch eich eneidiau." 

7. Sancteiddrwydd—purdeb. "Eithr megis y mae y neb 
a J ch galwodd chwi yn sanctaidd, byddwch chwithau hefyd 
sanctaidd yn mhob ymarweddiad. Oblegid y mae yn ys- 
grifenedig, Byddwch sanctaidd, canys sanctaidd ydwyf FL" 



kohtictk 



(i Petr i. 15, 16.) Cyfeiria yr apostol at yr ymadrodd sydd 
yn ysgrifenedig lawer gwaith yn nghyfraith Moses, lie y 
golyga sancteiddrwydd yn ei ystyr seremoniol, bob amser ; 
sef fod i bobl yr Arglwydd ofalu ar ymgadw rhag bwyta 
clg y creaduriaid a waherddid gan y gyfraith, yn ol arfer y 
cenhedloedd dienwaededig o'u hamgylch. Yr oeddynt drwy 
ymgadw felly, i fod yn genedl neillduedig, neu sanctaidd, 
o ran ymarferion corfforol a phethau angenrheidiol bywyd. 
Mewn amser, daeth y geiriau, sanctaidd a sancteiddrwydd, i 
gymeryd i mewn ystyriaeth foesol ac ysprydol, sef purdeb 
calon a buchedd — ymwrthodiad a phob egwyddorion ac 
ymarferion pechadurus — a dyna yr ystyr sydd iddynt yn y 
Testament Newydd. Sancteiddrwydd Duw ydyw ei burdeb 
anfeidrol, "Yn lanach ei lygaid nag y gall edrych ar an- 
wiredd a drygioni." Ac y mae yr hwn sydd yn casau an- 
wiredd, yn cilio oddiwrth ddrygioni, ac yn ymestyn at 
rinwedd, yn ddyn Duw— yn ol Duw, yn tebygoli i Dduw. 

Yn y ddwy Salm (cxi a cxii), gosodir Duw, a dyn Duw, 
ar gyfer eu gilydd. Yn y flaenaf fe ddywedir am Dduw : 
"Gogoniant a harddwch yw ei waith Ef; a'i gyfiawnder 
sydd yn parhau byth. Gwnaeth gofio ei ryfeddodau ; gras- 
lawn a thrugarog yw yr Arglwydd." Yn yr olaf, dywedir am 
ddyn Duw : " Gwyn ei fyd y gwr sydd yn ofni yr Arglwydd, 
ac yn hoffi ei orchymynion Ef yn ddirfawr. Golud a chyfoeth 
fydd yn ei dy ef ; a'i gyfiawnder sydd yn parhau byth. Cyfyd 
goleuni i'r rhai uniawn yn y tywyllwch ; trugarog a thostur- 
iol, a chyfiawn yw efe." Arferir yr un ymadroddion am y 
ddau. Y mae dyn Duw yn y Salm olaf o'r ddwy, yn ol 
delw Duw, fel y gosodir Ef allan yn y flaenaf. 

Dyna yw y dduwioldeb y gelwir arnom iV hymarfer : 
"Dywedyd y gwir bob amser; gwneuthur cyfiawnder; darpdr 
pethau onest yn ngo/wg pob dyn, yn holl ymarferion bywyd; 
dilyn tangnefedd a heddwch a phob dyn; meithrin ysp7yd tru- 



Dyn Duw. 



34 1 



garog, a maddeugar, a chymwynasgar ; dysgu amynedd a 
dioddefgaiwch dan brqfedigaethau a thrallodau ; a sancteidd- 
rwydd, heb yr hwn ni chaiff neb weled yr Arglwydd." Y 
mae holl elfenau y dduwioldeb hon yn berffeithiau anfeidrol 
ogoneddus yn natur Jehofah ; a'r hwn sydd yn gwasanaethu 
Crist yn y pethau hyn, sydd hoff gan Dduw a chymeradwy 
gan ddynion (Rhuf. xiv. 18). Onid yw hi yn brydferth? ac 
oni fyddai y byd hwn yn brydferth a dedwydd pe byddai hi 
wedi ei feddianu ai ddwyn dan ei dylanwad ? Annuwioldeb 
ac annuwiolion sydd wedi anrheithio ac andwyo y byd — 
wedi chwerwi a gwenwyno pob ffynon a ffrwd, difwyno a 
gwywo pob dim hyfryd i'r golwg sydd o'i fewn. O ffynon 
annuwioldeb a phechod y tarddodd holl afiechyd a phlaau 
moesol a chymdeithasol y byd. " Eithr nefoedd newydd, a 
daear newydd, yr ydym ni, yn ol ei addewid Ef, yn eu 
disgwyl, yn y rhai y mae cyfiawnder yn cartrefu " (2 Petr iii. 
1 3), ac yna bydd y nefoedd a'r ddaear yn un ; y ddaear mor 
brydferth ac mor ddedwydd a'r nefoedd. 

Rhoddodd ein Gwaredwr esiampl berffaith o'r dduwioldeb 
hon o'n blaen. Ynddo Ef cawn Dduw ei Hun yn natur 
dyn, ar faes dyledswydd dyn, yn ei hymarfer yn ei holl 
fy wyd i'r perffeithrwydd uchaf. " Y Tyst ffyddlawn a chywit ; 
Y Cyfiawn hwnw ; Tywysog tangnefedd ; Ymysgaroedd a 
Thosturiaethau ; Y Sanctaidd a Chywir? "O herwydd 
paham, frodyr sanctaidd, cyfranogion o'r alwedigaeth nefol, 
ystyriwch Apostol ac Archoffeiriad ein cyffes ni, Crist Iesu. 
(Heb. iii. 1.) " Rhedwn yr yrfa a osodwyd o'n blaen ni, 
gan edrych ar Iesu, Pentywysog a Pherffeithydd ein ffydd 
ni." (Pen. xii. 1.) Drwy edrych arno y deuwn yn debyg 
iddo. "A nyni oil, ag wyneb agored, yn edrych ar ogon- 
iant yr Arglwydd megis mewn drych, a newidir i'r unrhyw 
ddelw, megis o ogoniant i ogoniant, megis gan Yspryd yr 
Arglwydd." (2 Cor- iii. 18.) 



PREGETH XX. 



GWAS DUW. 



( Traddodwyd y Bregeth Hon ar achlysur marwolaeth y diweddar 
Barchedig Henry Rees, Liverpool) 

"Ac ni chododd proffwyd eto yn Israel megis Moses, yrhwn a adnabu 
yr Arglwydd wyneb yn wyneb. Yn mhob rhyw arwyddion a rhy- 
feddodau, y rhai yr anfonodd yr Arglwydd ef i'w gwneuthur yn 
nhir yr Aifft, ar Pharao, ac ar ei holl weision, ac ar ei holl dir Ef ; 
ac yn yr holl law gadarn, ac yn yr holl ofn mawr, y rhai a wnaeth 
Moses yn ngolwg holl Israel Zto//. xxxiv, 10-12. 

Gwaith anhawdd a chaled ydyw i mi sefyll i fyny yma 
heno ar yr achlysur a'n dygodd yn nghyd. Y mae toriad y 
berthynas, yn ol y cnawd, oedd rhyngof a'r un sydd newydd 
ein gadael, a hyny braidd yn annisgwyli^dig ar y pryd, yn 
peri bod "y cnawd yn wan," a'r "fron braidd yn rhy lawn 
Fr tafod lefaru." Teimlwn ei bod yn anhawdd i mi ddar- 
llen y testyn a ddewisais at y gwasanaeth hwn; ond wedi 
meddwl a chwilio Uawer, er mewn maes lie y mae digonedd 
o destynau i'w cael, yr oedd yr un a ddarllenais megis yn 
cymhell ei hun i'm meddwl yn fwy ac yn daerach na'r un 
arall; ac felly yn fy ngosod dan fath o orfod i roddi y ffordd 



Gwas Duw. 



343 



iddo. Ni fynwn, fy ngwrandawyr, i chwi dybied fod genyf 
amcan i gymharu y gwrthddrych y cyfeiriwn ato a Moses, 
ac i'w osod ef yn ei berthynas a'i frodyr yn y weinidogaeth, 
fel yn tra-ragori arnynt oil, fel y gosodir Moses allan yma, 
yn ei berthynas ef a'r proffwydi. Dim, o gwbl. Ceisiaf 
ddefnyddio y geiriau yn sail i ychydig nodiadau cyffredinol, 
ac wedi hyny i gymhwysiadau mwy neillduol. 

Maes cyfoethog o addysg ac athroniaeth, a llawn o ddy- 
ddordeb byw, ydyw yr hanes a rydd yr ysgrythyr am rai o'i 
dynion sanctaidd hi; y rhai "lefarasant megis y cynhyrfwyd 
hwynt gan yr Yspryd Glan." " Dynion oeddynt, yn gorfod 
goddef felninau;" dynion wedi eu hamgylchu a gwendid 
ac anmherffeithrwydd. 

Y mae helyntion bywyd Moses yn hawlio sylw neillduol 
darllenydd yr ysgrythyrau. Yn y benod flaenorol, cawn ei 
eiriau olaf ; ac yn hon, ei waith olaf. Yn hono y mae yn 
gorphen ei dystiolaeth; ac yn hon yn gorphen taith hirfaith 
a llafurfawr ei fywyd. Yno yr ydym yn gwrando arno yn 
canu ac yn bendithio Duw Israel ac Israel Duw; ac yma yr 
ydym yn edrych arno yn marw. Yr oedd wedi byw dan 
weddio, ac nid rhyfedd yw ei fod yn marw dan fendithio. 
Yr oedd yn marw yn ngolwg gwlad yr addewid — marw ger 
bron yr Arglwydd, yn ymyl Duw, wrth enau Jehofa. Duw 
ei Hun a'i claddodd ef. Ni wahoddwyd neb i'r angladd 
hwnw; nid oedd un dyn o Israel, nac hwyrach un angel o'r 
nefoedd, yn bresenol yn dilyn y corff i'r bedd, ac yn dyst 
o'r amgylchiad ; a chadwyd y diafol a'i angelion yn mhell 
draw ; ac felly " Nid edwyn neb ei fedd ef hyd y dydd 
hwn." Nacawyd iddo ei ddymuniad o gael myned i mewn 
i wlad yr addewid, y Ganaan ddaearol, o herwydd ei amry- 
fusedd wrth y graig yn Cades; ond cafodd helaeth fynediad 
i mewn i'r Ganaan well, yr un nefol. 

Samuel neu Ezra a ysgrifenodd y benod hon, debygir; a 



344 



Koheleth. 



thystiolaeth un o'r ddau hyny am Moses yw geiriau ein 
testyn. Os Ezra oedd yr ysgrifenydd, yr oedd ef yn gyd- 
oeswr a Haggai a Zacharia, y ddau olaf ond un o broffwydi 
yr Hen Destament. Fel y mae yr Hen Destament yn 
dechreu yn Moses, y mae yn dybenu hefyd ynddo, " Cofiwch 
gyfraith Moses, fy ngwas," ydyw y geiriau olaf yn mron 
ynddo.- (Mai. iv.) Os geiriau Ezra yw geiriau y testyn, 
y maent yn cymeryd i mewn yr holl broffwydi, ac yn gosod 
Moses fel y seren fwyaf a disgleiriaf o honynt oil; ac yn 
wir, y mae.efe, mewn ystyr, yn haul a chanolbwnc iddynt 
oil, a hwythau fel planedau yn troi o'i amgylch, ac ef a 
hwythau yn cyd-droi o amgylch Haul Mawr y Cyfiawnder, 
canolbwnc holl arfaethau a gweithredoddd Duw. 

u Ni chododd proffwyd eto yn Israel megis Moses" &c. 

Cawn sylwi yn 

I. Hynodrwydd y proffwyd. 

II. Rhai proffwydi yn fwy hynod na'r lleill. 

III. Moses, yr hynotaf a'r penaf o'r proffwydi. 

IV. Cymwysiadau. 

I. Hynodrwydd y proffwyd. Yr oedd y proffwyd yn ddyn 
anghyffredin yn mysg dynion. Nid fel yr oedd yn rhagori 
mewn duwioldeb a rhinwedd ar ddynion duwiol a rhinweddol 
ereill yn unig, nac yn benaf, ond fel dyn ysprydoledig gan 
Dduw yn genad drosto at ddynion; i lefaru geiriau Duw 
wrih ddynion, ac i ddadguddio meddwl ac ewyllwys Duw i 
ddynion — "Yspryd Duw a lefarai ynddo, a'i ymadrodd 
Ef oedd ar ei dafod." 

Yr oedd hyn yn gwisgo y proffwyd ag urddas dwyfol— 
"gwr Duw" oedd efe, ac yr oedd arswyd dwyfol yn cyd- 
gerdded ag ef i bob man ; yr oedd yn cynrychioli Duw yn 
mysg dynion. Ni adwaenai efe y goludog o flaen y tlawd, 
na'r brenin o flaen y gwaelaf o'i ddeiliaid; yr hyn a'i 
gwnelai i raddau megis Duw ei Hun, " Yn ofnadwy i frenin- 



Gwas Duw. 



345 



oedd y ddaear," felly yr oedd Moses i Pharao; Samuel i 
Saul; Elias i Ahab; a loan Fedyddiwr i Herod. 

1. Y radd uchaf a berthynai i'r proffwyd oedd "y gwel- 
edydd;" un yn gweled yn mhellach na dynion ereill; ac 
nac y gallasai efe ei hun weled heb iddo gael dadguddiad 
drwy Ysprydoliaeth Ddwyfol. Dan ddylanvvad yr yspryd- 
oliaeth hono llefarai am bethau i ddyfod, mewn amserau 
pell neu agos, gyda'r sicrwydd mwyaf pendant am eu 
cyflawniad. 

2. Yr oedd gweithredoedd goruwchnaturiol yn canlyn 
gweinidogaeth y proffwyd, yn achlysurol, fel seliau dwyfol 
wrthi, "Hyn fydd arwydd y gwna'r Arglwydd y gair a 
lefarodd." Y rhai hynotaf yn eu perthynas a gwyrthiau, o 
broffwydi yr Hen Destament, oedd Moses, ac Elias, ac 
Eliseus. Ni chyflawnodd yr un o'r lleill lawer "o weithred- 
oedd nerthol." 

3. Yr oedd y proffwyd yn ddysgawdwr i'r bobl hefyd; 
yn bregethwr i egluro cyfraith a gair Duw i ddynion; a 
gosod hawliau ac awdurdod y gair a'r gyfraith ddwyfol 
arnynt, a'u dysgu i'w parchu ac ufuddhau iddynt. 

II. Rhai pro ffwydi yn fwy hynod n&r lleill. Y mae hanes 
y proffwydi yridangos hyn. " Y mae rhagor rhwng seren a 
seren mewn gogoniant" yn ffurfafen yr ysgrythyr, megis yn 
y ffurfafen naturiol. Gwelir yn y gyntaf, megis ag yn yr 
olaf, ambell i seren lwyd-wan, fel ar ymddiflanu yn y gor- 
welion pell. Felly yr ydoedd yr holl amser maith rhwng 
Moses a Samuel, ar ol dyddiau Joshua. "Nid oedd weled- 
igaeth eglur," a " Gair yr Arglwydd oedd werthfawr yn y 
dyddiau hyny," o herwydd ei brinder a'i aneglurder. Deuai 
ambell "wr i Dduw," gyda chenadwri fer oddiwrtho at 
Israel, ar achlysuron, yna ciliai o'r golwg, na welid mo hono 
mwy. Ni welodd yr Yspryd Glan yn dda roddi i ni enwau 
rhai o honynt. Ond yn Samuel, dyna seren o'r maintioli 



346 



Koheletk 



mwyaf yn codi. " Gair Samuel a ddaeth i holl Israel," a 
"gwybu holl Israel, o Dan hyd Beersheba, mai proffwyd 
ffyddlon yr Arglwydd oedd Samuel." (i Sam. iii. 20.) 
Wele, o'r diwedd, un hynod ac arbenig fel "Gwr Duw" yn 
mysg y proffwydi, un a daflodd oleuni, nerth, a dylanwad, 
fel trydan drwy yr holl wlad, o'i chanolbwnc hyd ei ham- 
gylchoedd pellaf. " Hwy a gant wybod fod proffwyd yn eu 
mysg," medd yr Arglwydd wrth Ezeciel, pa un bynag a 
wnant hwy wrando ai peidio; "Cant wybod, cant deimlo 
fod proffwyd yn eu mysg." Cafodd Cymru hithau, wybod 
a theimlo hyn yn nyddiau ein tadau gynt, ac yn nyddiau 
boreuol tadau sydd yn fyw yn awr hefyd. O, fel y gwybu 
yr holl Dywysogaeth, o Gaergybi i Gaerdydd, am y rhyw- 
beth dwyfol hwnw a gerddai trwy weinidogaeth y proffwydi 
hynod a anfonai Duw ati — y rhywbeth na allasai y dynion 
hyny eu hunain mo'i gynyrchu pan y mynent hwy ; ac yr 
oeddynt yn synu ato, fel dynion ereill — y rhywbeth hwnw 
a'u gwnelai, ar brydiau, yn llawer mwy na hwy eu hunain, 
ac a barai i gynulleidfaoedd cyfain dyneru a thoddi ar eiliad 
weithiau, "fel y tawdd y cwyr o flaen y tan." Y peth hwnw 
y gweddiai y proffwyd Habacuc am dano, na cheisiai ei 
ddesgrifio, pan ddywedai, "Par wybod." Pa beth? Ni 
ddywed; ond rhywbeth er bywhau a llwyddo gwaith Duw 
— a barai i ddynion wybod a theimlo pethau na wybuasent 
o'r blaen. Y mae un o'r rhai y cerddai y rhywbeth hwnw, 
ar achlysuron, dr,wy ei weinidogaeth newydd dewi, a myned 
o'r golwg yn awr. Os bydd y lamp hon (sef y nerth a'r 
goleuni anghyffredin y soniwn am dano) ddiffodd yn nheml 
yr Arglwydd, hi a yn nos ar grefydd yn Nghymru eto, a 
"chyfyd oes arall" o broffeswyr a gwrandawyr nad adwaen- 
ant yr Arglwydd, a'i fawr-waith a wnaeth Efe yn y dyddiau 
yr oedd y nerthoedd hyny yn cael eu datguddio. Ni wna 
athrawiaeth iachus ac efengylaidd yn unig, na phob modd- 



Gwas Duw. 



347 



ion addysg a gwybodaeth grefyddol gyda'u gilydd, y tro er 
cynyrchu a maethu bywyd crefydd ysprydol, heb y rhywbeth 
dwyfol hwnw i'w harddel a'u heffeithioli. Fe a y weinid- 
ogaeth yn sech, diafael, a dieffaith ar ei gwrandawyr; 
crefyddwyr yn ddaearol ac anianol a chynhenus, hebddo ; 
daw y gelyn i mewn fel afon o ymbleidiau ac ymrysonau a 
llygredigaethau i mewn i'r eglwysi, ac nid oes dim ond 
" Yspryd yr Arglwydd a'i hymlid ef ymaith." 

Pan fyddo Duw yn myned i wneyd gwaith mawr, ei drefn 
ydyw codi a donio dynion anghyffredin yn offerynau i'w 
gyflawni. Gallai wneyd y gwaith heb offerynoliaeth y 
cyfryw ddynion, ond nid felly y rhyngodd bodd iddo wneyd. 
Gallasai waredu Israel o'r Aifft heb Moses, na neb arall; 
ond cymwyso ac anfon Moses a wnaeth Efe \ felly Samuel 
a'r proffwydi, at waith eu dydd hwythau. Pan ddaeth yr 
amser apwyntiedig i'r efengyl gael ei phregethu i'r cenhedl- 
oedd, "Dywedodd yr Yspryd Glan, Neillduwch i mi Barna- 
bas a Saul i'r gwaith y gelwais hwy iddo;" felly Luther a'r 
Diwygwyr Protestanaidd, a thadau y diwygiad efengylaidd 
yn Nghymru yr un modd — dynion anghyffredin at waith 
anghyfTredin oeddynt. Pen Mawr yr eglwys ei Hun sydd 
yn dewis ac yn cymwyso y neb a fyno Efe at ei waith. " I 
bob un o honom y rhoddwyd gras yn ol mesur dawn Crist," 
medd yr apostol; Efe sydd yn mesur ac yn cyfranu ei ddawn 
a'i ras yn gyfran neillduol i bob un o'i weision ; ac fel y mae 
aelodau y corff naturiol, a'r rhai a dybir eu bod yn wanaf ac 
amharchedicaf, yn angenrheidiol i wasanaeth y corff, felly y 
mae y gwahanol a'r amrywiol raddeu o ddoniau a chymwys- 
derau yn y weinidogaeth, yn angenrheidiol i wasanaeth yr 
eglwys. Gwyliwn ddiystyru y gwanaf ei dalentau o weision 
Crist, sydd ffyddlon a diwyd "ar ei ychydig" yn ei wasanaeth 
Ef; y mae y gwaelaf a'r gwanaf hwnw, yn was i Grist yn 
gystal a'r cryfaf ei alluoedd a'r cryfaf ei dalentau, ac mor 



348 



Koheleth. 



gymeradwy ganddo Ef. Yr oedd Obadia yn broffwyd i 
Dduw yn gystal ag Esaia, er y gwahaniaeth mawr oedd 
rhyngddynt. Felly hefyd yr apostolion; yr oedd Simon 
Zelotes mor wirioneddol apostol i Grist ag oedd Simon Petr, 
er nad oes fawr iawn o son am y Zelotes, a bod llawer iawn 
o son am y Cephas : " Pob un a dderbyn ei briod wobr ei 
hun, yn ol ei lafur ei hun." 

III. Moses, yr hynotqf dr penaf dr proffwydi. 

1. Moses oedd y cyntaf o'r proffwydi. Traddododd 
Noa, Isaac, a Jacob, bob un broffwydoliaeth " am bethau 
a fyddent," ond ni elwir yr un o honynt hwy yn broff- 
wyd; yn Moses y dechreuodd oes y broffwydoliaeth, yn 
swyddol. 

2. Yr oedd Moses yr hynotaf a'r penaf o'r proffwydi ar 
gyfrif agosrwydd ei gymundeb a Duw, " Yr hwn a adnabu 
yr Arglwydd wyneb yn wyneb." Pan gynenodd Miriam ac 
Aaron yn erbyn Moses, o achos y wraig o Ethiopia, galwodd 
yr Arglwydd yn ddisymwth ar y tri i ddyfod i babell y 
cyfarfod, a llefarodd wrth Aaron a Miriam gan ddywedyd, 
"Gwrandewch yr awr hon fy ngeiriau, Os bydd proffwyd i'r 
Arglwydd yn eich mysg, mewn gweledigaeth yr ymddangosaf 
iddo ; neu mewn breuddwyd y llefaraf wrtho ; Nid felly y 
mae fy ngwas Moses, yr hwn sydd ffyddlawn yn fy holl d^. 
Wyneb yn wyneb y llefaraf wrtho, mewn gwelediad, nid 
mewn damegion ; ond caiff edrych ar wedd yr Arglwydd," 
&c. (Num. xii. 6-8.) A dyna yr anrhydedd penaf a rodd- 
wyd ar ddyn ar y ddaear erioed. Cafodd Moses fyned yn 
nes at Dduw — i agosach cyfrinach a Duw, nac un proffwyd 
arall ; bu am ddeugain niwrnod gyda Duw ar y mynydd, a 
phan ddisgynodd at y bobl, yr oedd ei wyneb yn disgleirio 
fel na allent edrych arno. Y mae yn gyffelyb i hyn eto ; 
y rhai hyny o'i weision sydd yn dal y cymundeb agosaf a 
Duw yn y mynydd — yn y dirge! — ydyw y rhai y mae eu 



Gwas Duw. 



349 



hwynebau yn disgleirio fwyaf yn yr amlwg. Hen bennill 
dedwydd yw hwnw : 

"Gad i ni ddod i'r mynydd fry, 
I'r cwmwl goleu atat Ti, 
Fel y disgleirio'n hwyneb-pryd, 
Nes synu Israel oil i gyd. " 

3. Yn y gwaith mawr a wnaeth efe dros Dduw. Yn hyn 
hefyd yr oedd Moses y penaf a'r hynotaf o'r proffwydi. Yr 
oedd efe yn ddeddfwr i Israel, yn gyfryngwr cyfamod, ac yn 
sylfaenydd goruchwyliaeth o grefydd. Galw y bobl at gyf- 
raith, barnedigaethau, a defodau Moses oedd rhan fawr o 
waith yr holl broffwydi ar ei ol. 

4. Yn yr holl arwyddion a'r rhyfeddodau a wnaeth Duw 
trwyddo yn yr Aifft, y Mor Coch, ac yn yr anialwch. "Ni 
chododd proffwyd eto yn Israel megis Moses." 

CYMWYSIADAU. 

1. Mae un o'r bendithion penaf a gwerthfawrocaf i'r 
eglwys ac i'r byd, yw y dynion anghyffredin y mae Duw yn 
eu codi ac yn eu hanfon atynt o bryd i bryd. Felly yr oedd 
Moses a'r proffwydi i Israel. Felly yr oedd Duw ei hun yn 
edrych arnynt. u Mi a'th waredais o'r Aifft, ac a'th ryddheais 
o dy y caethiwed, ac a anfonais o'th flaen Moses, ac Aaron, 
a Miriam," medd Efe wrth Israel (Mica vi. 4) ; a thrachefn, 
"Mi a anfonais atynt fy holl weision y proffwydi, gan fore 
godi ac anfon." Y mae Efe yn edliw yr un peth hwn i 
Israel drwy Jeremiah, lawer gwaith trosodd, fel y ragorfraint 
benaf a gwerthfawrocaf a allasai Efe ei rhoddi iddynt. "Ac 
oherwydd (yr un) paham y mae Efe yn dywedyd, Pan 
ddyrchafodd i'r uchelder, Efe a gaethiwodd gaethiwed, ac 
a roddes roddion i ddynion." (Eph. iv. 8.).) Ond beth a 



35o 



Koheleth. 



olygir wrth y rhoddion hyn? Y maent yn cynwys yn ddiau 
bob "rhoddiad daionus a phob rhodd berffaith," ond yn 
benaf oil, " Efe a roddes rai yn apostolion, a rhai yn broff- 
wydi, a rhai yn efengylwyr, a rhai yn fugeiliaid ac yn 
athrawon." (Adn. it.) "Apostolion, proffwydi, ac efeng- 
ylwyr," &c., — dynion anghyffredin gweinidogaeth y Testa- 
ment Newydd. Derbyniodd yr Hwn "a ddyrchafodd i'r 
uchelder awdurdod ar bob peth "pob awdurdod yn y nef 
ac ar y ddaear ond ni wyddai Efe ei Hun am roddion ac 
anrhegion mor werthfawr ag oedd apostolion a phroffwydi, 
efengylwyr ac athrawon ; dynion wedi eu gwisgo a nerth o'r 
uchelder i fod yn genhadau dros Dduw, megis pe buasai 
Duw yn deisyf trwyddynt ar y byd i dderbyn y cymod. A 
beth fuasai y byd heddy w oni buasai iddo Ef anfon y dynion 
hyny ato? Buasai oil yn yr un sefyllfa druenus ag y mae y 
rhanau hyny o hono sydd heb yr efengyl ynddo heddyw. 
Ie, beth fuasai cyflwr Cymru yn awr, pe na anfonasid 
y dynion anghyffredin hyn ati yn ystod y ddwy ganrif 
ddiweddaf ? yr hyn ydoedd cyn hyny a fuasai hi eto y dydd 
hwn, yn dir drain a mieri, tywyllwch ac anwybodaeth, nythle 
pob math o ysprydion aflan, ofergoelion a llygredigaethau, 
a phob anfoes ac anrhefn ; ie, y dynion hyny wedi eu codi 
a'u hanfon, a'u harddel mewn modd arbenig gan Dduw ei 
Hun, oedd y bendithion penaf a gwerthfawrocaf a gafodd 
ein gwlad a'n cenedl erioed, gyda'r eithriad o air Duw yn ei 
hiaith ei hun. 

2. Y mae y cyfryw ddynion anghyffredin a anfonir gan 
Dduw, yn teilyngu derbyniad a pharch anghyffredin gan 
eglwys Dduw, a chan ddynion yn gyffredin hefyd. Archa 
Paul i'r eglwys "wneuthur cyfrif mawr o honynt, mewn 
cariad, er mwyn eu gwaith" (i Thes. v. 13). Yn wahanol 
iawn i hyny yr ymddygodd y byd, a'r eglwysi hefyd, at lawer 
o honynt. Grwgnachai gwersyll Israel yn erbyn Moses ei 



Gwas Duw. 



35i 



hun, ac ewyllysient ei labyddio lawer tro ; cyhuddent ef ac 
Aaron o ffurflo dichell offeiriadol, i awdurdodi arnynt a'u 
hyspeilioo'u rhyddid a'u hiawnderau; o herwydd paham, yr 
agorodd y ddaear ei safn, ac y llyncodd "i uffern yn fyw" 
luaws o honynt, un tro. Y trymaf c-'r cyhuddiadau a ddygai 
y Gwaredwr yn erbyn Jerusalem, pan yn ei chyfarch y waith 
olaf, drwy ei ddagrau, oddiar fynydd yr Olewydd, ydoedd, 
" Yr hon wyt yn lladd y proffwydi, ac yn lladyddio y rhai a 
anfonir atat " (Mat. xxiii. 35) ; a hyny a dynodd ami farn a 
digofaint Duw hyd yr eithaf, o'r diwedd. Ni phetrusai Paul 
ddywedyd wrth y Corinthiaid a'r Galatiaid, y dylasai efe gael 
ei barchu a'i fawrygu ganddynt yn amgenach nag yr oedd- 
ynt hwy yn gwneyd. Cafodd rhai o'r dynion penaf a anfon- 
odd Duw y triniaethau chwerwaf a chreulonaf gan y byd, a 
llawer o angharedigrwydd a dirmyg oddiwrth yr eglwysi 
hefyd, lawer o honynt. Cafodd yr hen dadau Anghydffurfiol 
yn yr ail-ganrif-ar-bymtheg, a thadau y diwygiad Methodist- 
aidd yn Nghymru, driniaethau blinion lawer iawn ; mewn 
enbydrwydd am eu heinioes y bu llawer o honynt, "yn 
myned rhagddynt ac yn wylo" wrth ddwyn a hau yr "had 
gwerthfawr" yn y Dywysogaeth, hyd nes gorthrechwyd 
gelyniaeth y bobl gan y nerthoedd dwyfol a gerddai drwy 
weinidogaeth y proffwydi hynod hyny. Yr oedd y bobl 
yn mhob man yn mawrygu cedyrn yr ail do o gedyrn y 
diwygiad hwnw; cyrchent yn lluoedd i'w gwrando yn mhob 
lie yr elent; yr oedd yr anifeiliaid a farchogent fel yn gre- 
aduriaid cysegredig yn ngolwg y bobl. 

Wythnos yn ol, buom yn anfon gweddillion marwol un 
o'r cedyrn hyny i'r bedd, un o'r rhai olaf oil ; dichon fod un 
neu ddau eto yn aros o'r to hwnw. Un anghyffredin mewn 
amgylchiadau cyffredin bywyd ydoedd ef; nid oedd dim 
yn neillduol yn helyntion ei oes i son am danynt ; ni bu ef, 
fel y tadau y cyfeiriwyd atynt, mewn perygl ac enbydrwydd, 



Roheleth. 



mewn carchar na than erlid, a g#g a gwaradwydd y byd, yn 
achos yr efengyl ; yr oedd y " gauaf wedi myned heibio, y 
gwlaw wedi pasio," y gwynt a ? r dymhestl wedi gostegu, cyn 
iddo ef ymddangos ar y maes. Pan yr aeth ef allan gyntaf, 
yr oedd y " blodau ar y ddaear, a chlywid llais y durtur yn 
y wlad." Yr oedd hynodrwydd y proffwyd hwn yn hollol 
annibynol ar amgylchiadau ei fywyd; yn yr hyn a weithiodd 
gras Duw ynddo, a'r hyn a weithiodd yntau allan dan ddy- 
lanwad ac yn nerth y gras hwnw, hyny a'i gwnaeth ef yn 
fawr fel gwr a chenad Duw. 

Rhoddwch gymdeithas eich meddyliau yn awr am enyd 
fach — deuwch trosodd i ardal neillduedig Llansanan ; yno, 
mewn hen Amaethdy, sydd yn llechu dan gesail hen fynydd 
Hiraethog, ar y i8fed o Chwefror, 1798, fe anwyd bachgen, 
bachgen hynaf i rieni crefyddol a duwiol oedd yn by w yno, 
rhan o hen dreftadaeth y teulu er's cannoedd lawer o flyn- 
yddoedd. Ganesid ami i fachgen hynod yn ei ddydd o'r 
teulu hwnw, yn yr hen anedd hono, o'i flaen ef; un a fu yn 
swyddog milwraidd yn un o Ryfeloedd y Groes ; un arall a 
fu yn gadben yn ngwarchodlu Edward IV; un arall a fu yn 
rhyfelgar iawn fel swyddog yn myddin Due Lancaster, yn 
rhyfel y Rhosynau, sef y rhyfeloedd gwladol rhwng y teulu- 
oedd York a Lancaster am goron Lloegr ; un arall eto a fu 
yn hynod fel gwrthryfelwr yn erbyn awdurdod orthrymus un 

freninoedd Lloegr ; ac un arall hefyd a fu yn orthrymwr 
blln ar ei denantiaid, gan eu troi allan o'u tiroedd, fel y 
gwnaed rhanau o ddau gwmwd — Archwedlog ac Isaled — 
yn anialwch gwyllt dros dymor, yr hyn a barai i hen brydydd 
yn y dyddiau hyny osod "Y fran ar ben clochdy Llansanan," 

1 felldithio y dydd y ganwyd y gorthrymwr. O gyff garw 
o'r fath yna, y tarddodd y planhigyn tyner hwn, yn y fan y 
tarddasai allan amryw, os nid yr oil, o'r planhigion geirwon 
hyny. 



Gwas Duw. 



353 



Yn Dafydd Rees, o Chwibren Isaf, yr ieuengaf o feibion 
ei rieni, Henry a Gwen Rees (Llwyd, yn ol ei henw mor- 
wynig), y daeth crefydd gyntaf Pr teulu henafol hwn, yn ol 
dim a allwn gasglu; ac yn Henry, yr hynaf o feibion y 
Dafydd Rees hwnw, y cyfododd yr efengylwr cyntaf o'r 
teulu, a'r hwn a lanwodd y wlad a'i boblogrwydd a'i ddy- 
lanwad, ac a ystyrid yn un o'r pregethwyr penaf a galluocaf, 
a choethaf, a welodd llygaid ac a glywodd clustiau Cymru 
erioed. 

Nid oedd neb o'i gymydogion yn canfod dim yn hynod 
yn y bachgen Harri, yn ei ddyddiau boreuaf, ragor rhyw 
fachgen arall o'i gyfoedion ; ond dichon mai diffyg craffineb 
ynddynt hwy a barai hyny. Yr oedd o duedd wylaidd a 
distaw, a chwareus, fel bachgen arall. Pan oedd tua deu- 
ddeg oed, torodd adfywiad grymus ar grefydd allan yn 
Llansanan, mewn cyfarfod gweddi a gynhelid yn y capel ar 
nos Sabboth ; cerddodd y tan yn fuan i leoedd ereill, pell ac 
agos, a dychwelwyd llaweroedd at grefydd, yn hen ac ieuainc, 
mewn llawer o fanau. Cyfranogodd yntau yn helaeth o'r 
dylanwad; ymunodd a'r eglwys Fethodistaidd, yn Llansanan, 
yn ddioed, dan deimladau dwysion iawn. Ar ben ei hun y 
carai fod bron yn wastad wedi hyny. Yn yr ysgubor, 
yn y maes, neu ar y mynydd gyda'r praidd, myfyrio, 
gweddio, pregethu, oedd ei waith beunyddiol ; pregethodd 
lawer i'w gyfoedion ieuainc ar y ffordd y nos wrth ddy- 
chwelyd adref o'r cyfarfodydd crefyddol, a chredent nad 
oedd y fath bregethwr ag ef yn y byd. Deallodd yr eglwys 
yn Llansanan cyn hir, fod defnydd dyn yn y bachgen 
hwnw. 

Ar symudiad y diweddar Barch. T. Jones, o Ddmbych 1 
Sirhior-fawr, gerllaw Abergele, teimlai yn awyddus iawn am 
gael myned ato i'w wasanaeth. Galwodd ei dad gyda Mr. 
Jones, ac amlygodd awydd ei fachgen iddo; chwenychai 



354 



fohelctk 



Mr. Jones ei weled ; aeth yntau i Ddinbych dranoeth ; hoff- 
odd Mr. Jones y bachgen, a chytunasant a'u gilydd yn y 
fan. Bu yn gweinyddu gyda Mr. Jones am y ddwy flynedd 
y bu yn byw yn Sirhior. Cafodd yno le yn ol dymuniad ei 
galon — byw bron yn hollol ar ben ei hunan bob dydd, a 
digon o lyfrau i'w darllen bob nos. Ei fwriad oedd dy- 
chwelyd adref atom ar ei ymadawiad oddiyno; ond 
erfyniai yr ychydig gyfeillion crefyddol oedd yn weiniaid a 
digalon yn y Bettws, ger Abergele, yn daerion iawn arno 
aros yn y gymydogaeth hono am dymor ; efe oedd llywydd 
yr Ysgol Sabbothol, y cyfarfod eglwysig, a'r cyfarfod gweddi 
er pan ddaethai i'r Sirhior, ac ni wyddent beth a wnaent os 
ymadawai o'r ardal, a theimlai yntau ymlyniad mawr yn y 
lie. Cynygiodd Mr. D. Lloyd, o'r Cefn, amaethwr parchus 
gerllaw y Bettws, le iddo yn ei wasanaeth, a chytunodd i 
fyned yno. Blwyddyn fu ei arosiad yn y lie, ac yn nghorff 
y flwyddyn hono (1818) y dechreuodd bregethu. Ar ben y 
tymor hwnw, dychwelodd adref at ei rieni, y rhai oeddynt 
erbyn hyny wedi symud i fyw i'r Caedu, y tf y cyfieithodd 
William Salesbury y Testament Newydd ynddo, yn amser y 
frenines Elizabeth. Byr fu ei arosiad gartref ; aeth i Aber- 
gele, rr ysgol, at y diweddar Barch. T. Lloyd, a bu yno 
flwyddyn, neu ragor. Yr oedd ganddo y parch dyfnaf i 
enw a choffadwriaeth Mr. Lloyd, fel y dengys ei erthygl 
ddyddorol arno a ymddangosodd yn y " Traethodyddl' 

O Abergele, aeth i'r Amwythig, i ddysgu y gelfyddyd o 
rwymo llyfrau, ond ychydig wnaeth o honi gyda'r gorchwyl 
hwnw j canys yr oedd holl feddylfryd calon y llanc wedi ei 
osod ar bregethu. Yn He iddo ef rwymo llyfrau, rhwymodd y 
llyfrau ef. Treiliodd tua deuddeng mlynedd o amser yn yr 
Amwythig, yn gweinyddu fel bugail i'r eglwys Fethodistaidd 
Gymreig yno, a rhoddai deithiau i bregethu, yn achlysurol, 
drwy Ogledd a Deheudir Cymru. Yno y daeth i gydnabydd- 



Gwas Duw. 



355 



iaeth gyntaf a gweithiau Dr. Owen, darlleniad y rhai, yn 
enwedig y traethodau ar " Bechod Preswyliedig, a Marw- 
eiddiad pechod mewn credinwyr," yn nghyd ag esponiad y 
Doctor ar y cxxx Salm, a gynyrchasant megis chwyldroad 
yn ei enaid. Cwynai Mr. a Mrs. Griffiths, ei leteion caredig, 
mai gwaith mawr fyddai ei gael oddiwrth Dr. Owen at ei 
brydiau bwyd, ac i'w vvely. "Wei," meddai, wedi darllen 
cyfran o'r gwaith, un tro, "Chwiliaist ac adnabuost fi, megis 
pe buasai dy lygaid yn gwylio ysgogiadau a gweithrediadau 
fy meddwl i, pan ysgrifenaist y pethau hyn." 

Yr oedd ton newydd yn ei weinidogaeth o hyn allan. Yr 
oedd yn bregethwr poblogaidd ac effeithiol iawn cyn hyn ; 
ond yn awr, y mae megis yn gwthio i'r dwfn, ac y mae ei 
bregethau fel "cleddyf dau-finiog, yn cyrhaeddyd trwodd 
hyd wahaniad yr enaid a'r yspryd, y cymalau a'r mer, ac yn 
barnu meddyliau a bwriadau y galon." Yn hyn, dichon 
nad gormod dywedyd, na bu o'i flaen, ac na chododd neb 
ar ei ol, hyd yma, a ragorodd arno, a dyweyd y lleiaf. 
Cymedrolodd gryn lawer yn ei olygiadau ar rai cangenau 
o'r athrawiaeth yn ei flynyddau diweddaf, fel y daeth ei 
bregethau yn fwy ymarferol, yn eu perthynas a gwrandawyr 
yn^gyffredinol, nag oeddynt yn mlynyddau boreuaf ei weinid- 
ogaeth. 

Tra yn yr Amwythig, ymunodd mewn priodas a'n hanwyl 
chwaer* sydd yma heno, yn weddw alarus ar ei ol. Bu 
iddo yn "ymgeledd gymwys," yn 11a wn ystyr yr ymadrodd, 
am tua deugain mlynedd. 

Yn 1836, symudodd i Liverpool, lie y treuliodd y 33 



* Y mae hithau, erbyn hyn, wedi myned af ei ol. Bu farw yn 
Treborth, Mawrth 2ofed, 1879, yn yr 84 flwyddyn o'i hoedran, felly, 
" Yn heti acyti gyflawn o ddyddiau," parch, ac anrhydedd. 



35^ 



Rohdeth. 



flynyddau olaf ei oes, mewn parch, dylanwad, a defnydd- 
ioldeb mawr. Parhaodd i fyned rhagddo a chynyddu fwy- 
fwy mewn gras, doethineb, poblogrwydd, a defnyddioldeb 
hyd derfyn ei oes faith. O ran ei feddwl a'i yspryd, yr oedd 
megis Moses, " Ni chiliasai ei ireidd-dra," ac ni phallasai ei 
weithgarwch. 

Cafodd, mewn cydmariaeth, fynediad esmwyth drwy y 
byd. Ni wybu, yn brofiadol, ond ychydig am helbulon a 
thrallodion bywyd — dim gofidiau teuluaidd drwy gystuddiau 
a marwolaethau. Bu ei unig blentyn, fel ei mam, yn ffyn- 
onell cysur iddo* yn mhob ystyr. O ran ei amgylchiadau, 
yr oedd uwchlaw pryder yn nghylch y pethau a berthynent 
i'r bywyd hwn. Yr oedd ei holl bryder a'i ryfel ef yn rhyfel 
ysprydol, yn ei fynwes ei hun — i " farweiddio pechod, croes- 
hoelio yr hen ddyn," i gadw ei galon, ei dymer, ei eiriau, a'i 
ymddygiadau yn ddiesgeulus, er diog'elu mwynhad gwas- 
tadol o gydwybod ddirwystr rhyngddo a Duw. Y mae 
ambell i lysieuyn gardd, fel y Camomile, y rhaid ei sathru 
cyn y rhydd ei ber-arogl, wedi y gwneler hyny, efe a leinw 
yr holl le a'i bersawr ; y mae llysieuyn arall yn rhoddi ei 
ber-arogl allan o bono ei hun, heb ei gymell — yn ei ollwng 
ar aden yr awel a eheda heibio iddo, heb drais na gwasgiad 
arno. Y mae cyffelyb lysiau yn ngardd yr Arglwydd ; rhaid 
i'r byd neu'r diafol osod eu traed ar rai cyn y daw eu per- 
arogl allan, ac y mae y Garddwr mawr yn goddef iddynt 
wneyd hyny, fel yn achos Job a Dafydd, er engraifft. Llys- 
ieuyn yn arogli yn esmwyth, o hono ei hun, oedd Henry 
Rees ; ni ddaliasai ond ychydig wasgiad, a gofalodd ei Dad 
nefol na chafodd na byd, na chnawd, na Satan osod troed 
arno, fel y cai lonydd i ber-arogli yn ei ardd, yr hyn a 
wnaeth am flynyddau lawer, nes llenwi Cymru drwyddi oil 
a'i arogl per. 

Yn awr, fy nghyfeillion, "Meddyliwch am eich blaenor" 



GiOas Dim. 



357 



hwn, a "draethodd i chwi air Duw." Ni chewch mwyach 
weled ei wedd na chlywed ei lais ; ond gellwch feddwl am 
dano, a" galw i gof yr hen brofiadau a fwynhawyd genych 
wrth ei wrando lawer gwaith. " Cymerodd Arglwydd y 
lluoedd oddiarnoch, yr hen wr a'r anrhydeddus, y brawdwr 
a'r cynghorwr doeth, a'r areithiwr hyawdl;" gadavvodd 
adwy fawr ar ei ol, ond y mae yr Hwn a addawodd godi 
"Pabell Dafydd, cau ei bylchau, a chodi ei hadwyau, a'i 
hadeiladu eilchwyl fel yn y dyddiau gynt" (Amos ix. n), 
^to yn fyw; a chwi, "y rhai ydych yn cofio yr Arglwydd, 
na ddistewch, ac na adewch ddistawrwydd iddo," hyd nes y 
cyflawno yr hyn a addawodd, 

"Ystyriwch ddiwedd ei ymarweddiad " ef. Dyma y 
diwedd hwnw wedi dyfod. Cawsoch ef am hir dymor — 
dim Uai na haner ckn mlynedd. 11 Efe oedd ganwyll yn 
llosgi ac yn goleuo, a chwithau oeddych ewyllysgar i orfol- 
eddu dros amser yn ei oleuni ef" (loan v. 34); ond wele 
y ganwyll a fu yn llosgi ac yn goleuo mor danbaid a di-ball 
am haner c&n mlynedd, wedi llosgi allan a difFodd, yn ei 
pherthynas a ni ; ond, pa fath ddiwedd a fu i'r fath ymar- 
weddiad? Yr oedd efe wedi meddwl a son llawer am y 
"diwedd" hwnw yn ystod ei fywyd, yn ei bregethau a'i ym- 
ddyddanion, ie, yr oedd "yn marw beunydd." Yr oedd 
rhywbeth yn arswydlawn iddo, bob amser, yn y meddwl am 
fyned i'r byd mawr, dieithr, ac ofnadwy, er yn meddu hyder 
cryf yn niogelwch ei gyflwr. Cof genyf ei fod yn aros yn fy 
nhy, yn Dinbych, ar adeg Cymanfa Chwarterol y Method- 
istiaid yno, yn mis Mawrth, 1837; bore dydd y Gymanfa, 
derbyniwyd y newydd am farwolaeth y Parch. Ebenezer 
Richards, Tregaron, yr hyn a effeithiodd yn ddwys iawn 
arno; bu yn fud am enyd, dywedai yh y man, " Wei, y mae 
efe, erbyn hyn, wedi ymuno a chymanfa 'Ysprydoedd y 
rhai cyfiawn, y rhai a berffeithiwyd \ ' y mae rhywbeth svcld 



358 



Kohektk 



yn ofnadwy yn y meddwl." "Beth," meddwn, "rhywbeth 
yn ofnadwy yn y meddwl o fyned i'r nefoedd?" "Ie," 
meddai yntau, "*Mor ofnadwy oedd y golwg, ac y dywedodd 
Moses, yr wyf yn ofni ac yn crynu.' Os oedd y datguddiad 
a wnaeth y Brenin mawr o hono ei hun ar Sinai, yn peri i 
Moses ofni a chrynu, beth fydd ef i rai fel nyni, pan elom i 
oleuni dadguddiad Uawer helaethach o'i fawredd Ef yn y 
byd hwnw ? " Am ddeg o'r gloch y bore hwnw, pregethodd 
y$ Nghapel yr Annibynwyr, ar y testyn, " Paham y creaist 
holl blant dynion yn ofer?" gyda nerth a dylanwad anar- 
ferol. Ond pa fodd yr ymdarawodd efe yn y diwedd? Yr 
ateb mwyaf priodol ellir roddi i'r cwestiwn, fyddai geiriau y 
proffwyd (Esa. xxvl 3); "Mewn tangnefedd ^eddyd!©!.'' 
Mae yn amheus a oedd efe yn gwybod ei fod yn marw, er 
fod ei ymwybyddiaeth ganddo ar y pryd. Ni chafodd y 
"gelyn diweddaf" ddangos ei wyneb iddo; yr oedd megis 
pe tybiem ddarfod i angel o'r nef roddi dogn o Chloroform y 
wlad fry iddo, nes oedd yn gyffelyb i ddyn dan ddylanwad 
y cyffyr daearol hwnw, pan torir aelod iddo ymaith, yn synu 
wedi y delo ato ei hun, weled fod ei aelod wedi ei dori 
ymaith, ac yntau heb deimlo dim oddiwrth yr oruchwyliaeth 
a gyflawnesid arno. Yn y nefoedd y gwybu yntau ei fod 
wedi rhodio trwy lyn cysgod angeu, fod ei holl gysylltiadau 
daearol wedi eu tori ; synodd yntau ddarfod iddo groesi yr 
afon yn ddiarwybod iddo ei hun. 

Sylwai cyfaill wrth Whitfield, un tro, ei fod yn disgwyl y 
ceid clywed rhyw bethau gogoneddus ganddo ef, Mr. Whit- 
field, ar ei wely angeu. "Nid wyf fi yn disgwyl hyny 
gwbl," oedd yr ateb. "Pa fodd felly?" gofynai y cyfaill. 
"Yr wyf fi, drwy ras Duw," atebai yr efengylwr, "wedi 
dwyn fy nhystiolaeth yn fy my wyd, fel nad oes angen am beth 
felly yn dystiolaeth ar fy ol." Ac felly y bu ; ni ddywedodd 
Mr. Whitfield ddim oedd yn hynod wrth farw. Felly hefyd 



Gwas Buw. 



359 



y bu Henry Rees farw. Yr oedd ei holl fywyd yn dystiol- 
aeth gref, eglur, a difwlch o'i burdeb duwiol, fel nad oedd 
angen am dystiolaeth oddiar ei wely angeu ef er sicrhau 
diogelwch ei gyflwr yn meddyliau pawb a'i hadwaenent. 
" Pe buasai y nefoedd wedi ei llenwi, fel na allesid derbyn 
un yn ychwaneg i mewn iddi, buasai raid creu nefoedd 
newydd, o bwrpas, i wneyd lie i Mr. Rees," ebai y Principal 
Edwards (Aberystwyth yn awr, Liverpool y pryd hwnw), 
wrth gyfeirio at ei farwolaeth mewn cyfarfod cyhoeddus yno. 
A gwen siriol yn gwisgo ei wedd y gwelsom ef yr olwg olaf 
a gawsom arno, yn ei arch, cyn ei gychwyn i'w fedd. Yr 
oedd y wen hono megis yn Uongyfarch y bedd fel gwely 
tawel i orphwys ynddo mewn tangnefedd, hyd 

11 Wawr y dydd raawr ymad 
A*u Ueoedd haul a Ueuad." 



REV. 



AN ELEGY 

On tfje Ueati of t|e late 
H. REES, LIVERPOOL. 



HYSBYSIAD, 

Mewn llyfryn bychan a gyhoeddwyd ryw dair blynedd yn ol, dan y 
teitl "Cathlau Henaint," ymddangosodd yr Alareg a ganlyn, 
gyda'r dyheurawd a ganlyn "Os gofynir paham y cyfansoddwn 
yr Alareg hon yn Saesoneg, rhaid i mi ateb na wn i ddim yn wir. 
Dichon fod genyf ryw reswm y pryd hwnw ; os oedd, nid wyf yn awr 
yn cofio beth oedd; fodd bynag, felly fu." Rhoddir He iddi yn y 
"Kohkleth," i ddilyn y bregeth flaenorol, ar ddymuniad amryw 
gyfeillion a glywsent am dani, ond oeddynt heb crioed«ei gweled, 
felly, dyma hi. 

"Can this be death — that 'king of terrors? 1 No- 
Death hath a sting, this hath no sting," he said, 
In deep soliloquy within himself : 
"From early youth the hideous form of death 
Has been familiar to my timid mind, 
But this steals o J er my senses like a charm ; 
I feel even happy in its strange embrace, 
And yet, I feel it quietly absorbs 
My strength, my breath, my life — it may be death." 

Invisible to the weeping friends around, 
Close by his side, his guardian angel stood, 



An Elegy on the Death of Rev, H. Rees. 



Who, whispering in his ear, said, "Fear not, 
Beloved sister spirit, 'tis not death, 
Tis but a sleep, a sweet refreshing sleep, 
From which thou shalt awake one blessed morn, 
Refresh'd, renew'd, in blooming vigorous youth, 
To wear a crown of immortality." 
The angel took a feather from his side, 
Dipp'd in ambrosial nectar from on high, 
And with it touch'd his lips; thereon he smiFd; 
And such a smile it was, so heavenly sweet, 
As seldom seen on mortal lips before \ 
And from that smile, the angel kissed away 
The ransom'd soul, and set it as a gem 
Upon his breast, and fled away to heaven. 

The radiant smile upon the lifeless lips, 
Remained to indicate the bliss, the joy, 
Which fiird the soul on its departure hence 
"To heavenly rest, and as a mild rebuke 
To sorrowing friends who wept around the scene 
As if the spirit through it said, "My friends, 
Think ye that this is death ? Well, be it so, 
I look on death, indeed, not as a foe, 
But as to me a kind, a tender friend. 
To you, my dear ones, I leave this smile 
As token of affection for you all ; 
When you shall come to die, may you enjoy 
That taste of bliss which makes me thus serene— 
And when the appointed day is come to lay 
This mortal body in the dust — commit 
It to the grave, in sure and certain hope, 
And let this smile light up the dismal gloom," 



363 



Koheleth. 



O, sainted Spirit ! we have followed thee 
In fond imagination thro' the skies, 
As thou went smiling, 'pon the angel's breast, 
Away from earth, this land of sorrow and pain, 
To heaven, that land of life, of love, of joy — 
That state of sinless purity for which, 
Like panting hart, thy pious soul did thirst 
For many, many years. In thought, we saw 
The approving smile of Him who loved thee — 
Whom thou did'st love, — just as He welcomed thee, 
As true and faithful servant, to thy rest, 
Where joys and pleasures reign for evermore. 

Do'st thou retain in thine exalted state, 
Some recollections of thy boyish days, 
When on thy native mount thou there did'st watch 
Thy father's flock among the barren heath ? 
Like Jesse's son of old, on Bethlehem hills, 
Who there attun'd his harp, and exercis'd 
His noble gifts of poetry and song; 
So thou on mount Hiraethog in thy youth 
Dids't spend the precious days, training thy gifts, 
In silent meditations and in prayer. 
That mountain was to thee a sacred spot — 
The Mount of God, as Horeb was to him 
Who led the captive host of Israel free 
From bondage, to the land of promised rest. 

We fancy thou do'st sometimes call to mind 
Rhydloew's ancient barn, Sirhior's stall, 
Wherein those days thou did'st begin to school 
Thy talents as a preacher ? for the work— 



An Elegy on the Death of Rev. H, Rees. 363 



The great, the sacred work on which thy heart 

Was bent from infancy to consecrate 

Thy life, thy time, thy powers, all to serve. 

We picture thee as saint in glory now, 

Revolving in thy mind those past events, 

Modestly blushing, casting now and then 

A timid glance toward the Great High Priest, 

Who sitteth on the Throne, and He on thee 

His gracious smile bestowing, as if to say, 

"I know, my well beloved one, thy thoughts, — 

Which, working in thy mind, did cause that blush. 

I saw thee on the mountain, in the barn — 

Those childish efforts of thy tender youth 

To train and fit thyself to preach My Name,— 

I witnessed at the time, and smil'd upon them 

A smile of approbation; and I heard 

Thy prayers then, and granted thy desire. 

I smile upon thee now, thy work is done, 

Be happy in my love for evermore." 

We, thy bereaved, longing friends on earth, 
Endeavour to appease our sorrowing hearts 
With thoughts of thy felicity in heaven, 
Where neither sin nor sorrow shall disturb 
Thy happiness again — no dismal cloud 
Shall ever pass between thee and the face 
Of thy beloved Saviour. Thou hast had 
Abundant entrance to the realms of bliss- 
Surrounded by the great and glorious host 
Of angels, patriarchs, prophets, and apostles ; 
"The noble army of martyrs," all the saints, 
Foremost of all, we venture to presume, 
Thy sainted parents welcomed thee, their son— 



3 6 4 



Koheleth. 



(That was their son), to join the company 

Of blessed spirits ; and a host of them 

Who were thy friends and fellow labourers 

But had gone before thee to their heavenly rest ; 

All hastened forth to meet thee. We conceive, 

Our fancy tells us so, that thou did'st ask 

Thy guardian angel to direct thine eye 

To Doctor Owen, and to introduce 

Thee unto him. Ac os mai felly fu, 

Adroddaist iddo'n ddiau, gyda bias, 

Hen 'stori'r 'Mwythyg — y gyfrinach ddofn 

Fu rhwng dy yspryd di a'i yspryd ef, 

Yn yr ystafell dawel hono, pan 

Yn dwys fyfyrio yno uwchben ei waith 

Ar "Bechod preswyliedig yn y saint," 

Pryd yr arweiniai di i ddieithr fyd 

Anadnabyddus, ond mewn rhan o'r blaen ; 

Y byd o lygredd a thrueni dwfn 

Hanfoda 'nghudd yn nyfnder natur dyn, 

Nes peri iti synu a thristau — , 

Oh'neidio, wylo, ac anobeithio 'mron, 

A gwaeddi, "Pwy a'm gwared ! Pwy'm rhyddha ! 

dyn gadwynau'r Uygredigaeth hwn?" 
Ac fel y gwnai dy arwain yn ei law 

1 wePd byd newydd arall, byd o ras — 
Rhyw olwg newydd ar ogoniant mawr 
Person a gwaith cyfryngol Iesu Grist ; 
Anfeidrol rin ei angeu drud a'i waed ; 
Which did create, as thou hast often said, 
A new, a blessed era in thy life 

As Christian and a preacher, and the light 
Became more strong, and clearer every day, 



An Elegy on the Death of the Rev. H, Rees. 365 



Until, at last, thy soul was swallowed up 
In that eternal day of glory in heaven ! 

Thrice blessed, happy spirit ! now adieu ; 
We leave thee in that glory, not alone, 
But there among innumerable hosts, 
Out of all nations, kindreds, peoples, tongues, 
Who stand before the Throne- — before the Lamb, 
All who have washed their robes, and made them white 
From all pollution, in His precious blood. 

We love to go to that secluded spot 
Sometimes, wherein thy mortal body rests, 
To pay a willing tribute of respect 
To thy revered name, thereon to drop 
A silent tear on thy silent tomb. 

Sleep on, thou Prince of Preachers, sleep in peace, 
Thy work on earth is done, sleep on, sleep on ; 
Thy course is finish'd, and the battle won ; 
Sleep on until that blessed morn shall dawn, 
When oe'r thy tomb th' Archangel's trump shall sound 
To awake thy precious dust to life again ! 



PREGETH XXI. 



YR YSPRYD A'R B R I O D A S F E R C H : 

NEU 

GWEINIDOGAETH YSPRYD AC EGLWYS DDUW. 



" Ac y mae yr Yspryd a'r briodasferch yn dywedyd, Tyred. A'r hwn 
sydd yn clywed, dyweded, Tyred. A'r hwn sydd a syched arno, 
deued : a'r hwn sydd yn ewyllysio, cymered ddwfr y bywyd yn 
rhad." — Dot, xxii. 17. 

Y mae y testyn yn rhan o ddiweddgload y Datguddiad 
Dwyfol ; yn cynwys arganmoliaeth ragorol iddo, yn eglur- 
had o'r hyn sydd gynwysedig ynddo, ac yn daer wahoddiad 
ar fyd tlawd ac angenus i ddyfod i gyfranogi o fendithion 
grasol yr iachawdwriaeth gyflawn a ddadguddia. Llefarwyd 
ei eiriau gan wahanol dafodau ; ysgrifenwyd ei .gynwysiad 
gan wahanol ddwylaw; ond yr un. a'r unrhyw Yspryd a'u 
cyfarwyddodd oil : " Megis ag y rhoddes yr Yspryd iddynt 
ymadrodd " y llefarent. " Pan gynhyrfid hwynt gan yr Ys- 
pryd Glan" y ^Z6^^/lefaru, ac "Megis y cynhyrfid hwynt" 
hefyd, y llefarent. Moses, yr hwn a anrhydeddwyd fwyaf 
gan I>duw dan oruchwyliaeth yr Hen Destament, a ysgrif* 
enodd y rhan gyntaf o hono; ac loan, y dysgybl anwyl, yr 



Yr Yspryi dr Briodasferck 367 



hwn a anrhydeddwyd fwyaf gan Dduw mewn cnawd, a ys- 
grifenodd y rhan olaf o hono. Yr hwn y llefarodd Duw 
wrtho "wyneb yn wyneb, fel y llefara gwr wrth ei gyfaill," 
a'i dechreuodd; a'r hwn a bwysodd ei ben ar fynwes yr 
Iesu ar y Swper, a'i gorphenodd. Y mae yr holl Lyfr i gael 
ei adael yn agored ger bron y byd : gorchymynir peidio cau 
na selio ar y geiriau. Nid oes dim o'i fewn ag sydd yn 
annheilwng o'i Awdwr; nid oes arno ofn iddo gael ei chwilio. 
Y mae croesaw i gyfeillion a gelynion edrych i mewn iddo ; 
le, gwahodda hwynt ato, a heria yr ymchwil manylaf i nodi 
allan un gwyrni na thrawsedd, twyll neu anghysonder o'i 
fewn. Y mae llawer o'i ragfynegiadau wedi eu cyflawni, 
ereill yn cael eu prysur gyflawni y dyddiau hyn, a llawer 
heb eu cyflawni eto; ond "nid a un ibd, nac un tipyn o hono 
heibio, hyd oni chwblhaer oil." Yr holl* ragfynegiadau am 
helaethiad a llwyddiant teyrnas y Messia; pregethiad o 
efengyl y deyrnas drwy yr holl fyd ; darostyngiad yr holl 
genhedloedd a'r Iuddewon i lywodraeth ei hyspryd a' 
hegwyddorion ; llwyr ddymchweliad a dinystr ei holl elyni 
ion; gwaredigaeth a rhyddhad y "briodasferch, gwraig yr 
Oen," o byrth angeu yn y dydd diweddaf, a'i llawn ogon- 
eddiad gyda'i Phriod yn y nefolion leoedd ; a gwisgiad ei 
holl elynion a gwarth a dirmyg tragwyddol, &c. \ a gyflawnir 
oil, hyd ystyr eithaf pob un o honynt, mor sicr a bod ei rag- 
fynegiadau am Grist a'r genedl Iuddewig wedi eu cyflawni 
yn barod. 

Cyhoeddir yn wynfydedig "bob un sydd yn darllen ac yn 
cadw geiriau llyfr y broffwydoliaeth hon," a chyhoeddir 
bygythion trymion uwchben y neb a ryfygo ychwanegu ato, 
tynu dim oddiwrtho, neu gyfnewid dim arno \ rhaid ei adael 
byth fel ag y gadawodd Duw ef. 

Lief olaf y Beibl, megis, ar y byd yw y testyn. Y mae 
yma "ddrws mawr a helaeth" yn cael ei agoryd ger bron y 



Itohtleth. 



byd, "yr hwn ni ddichon neb ei gau." Agorwyd ell drws 
gobaith yn nechreu y Uyfr, yn yr addewid o "Had y wraig" 
yn Eden; ac y mae yn deilwng o sylw mai yr un allwedd 
ag a ddatododd y clo oedd ar gyflwr dyn syrthiedig, a 
roddodd glo bythol ar angel syrthiedig. Yr oedd y geiriau 
hyny fel y golofn oedd rhwng llu yr Aifftiaid a llu Israel, 
yn oleuni i'r naill ac yn dy wyllwch i'r Hall. Yr oedd y drws 
yn cael ei agoryd letach letach yn barhaus; mwy o oleuni 
trefn iachawdwriaeth yn tywynu ar y byd oes i oes; o 
Adda hyd Moses, ac o Moses hyd Grist; ac o Grist hyd 
derfyniad y rhol ysprydoledig; acyn ngeiriau ytestyn, teflir 
drws iachawdwriaeth yn llydan agored o flaen pob math a 
phob gradd o bechaduriaid, a gadewir ef felly heb ei gau 
na'i gyfyngu. 

Y mae llawer o # daerion wahoddiadau yma a thraw ar 
hyd-ddo. Bu rhagflaenoriaid a gweision y Priodfab yn 
gwahodd ac yn galw: Esaia efengylaidd a lefai, "O! 
deuwch i'r dyfroedd bob un y mae syched arno, ie, yr hwn 
nid oes arian ganddo," &c. "Trowch eich wynebau ataf 
fi holl gyrau y ddaear," &c. Bu "cyfaill y Priodfab, yr 
hwn oedd yn sefyll yn ei ymyl ef," yn cymhell ac yn gwa- 
hodd, gan ddywedyd, "Wele Oen Duw, yr hwn sydd yn 
tynu ymaith bechodau y byd." Bu y Priodfab ei hun yn 
taer alw, "Deuwch ataf fi, bawb ag sydd yn flinderog ac 
yn llwythog, a mi a esmwythaf arnoch;" "Od oes ar neb 
syched, deued ataf fi ac yfed." Anfonodd weision hefyd 
allan, a gorchymynodd iddynt gymhell cynifer oil ag a 
gaffent i ddyfod i mewn, a chyfranogi o'r wledd a baratoasai. 
Yn awr, cyn tewi, cynulla y Beibl ei holl nerth, a thywallta 
ei holl enaid i'r alwad ddiweddaf hon; er llwyr argyhoeddi 
pob pechadur, yn mhob man, o'r pob croesaw sydd iddo 
ddyfod yn mlaen a chyfranogi o'r iachawdwriaeth y mae yn 
ei ddadguddio. Hysbysa iddo bod yr Yspryd, yr hwn a 



Yr Yspryd a?r Briodasferch. 369 



lefarodd yr ysgrythyrau, yr hwn y mae gofal holl ddarpar- 
iadau trefn gras yn ei law, yn galw arno i ddyfod; bod y 
briodasferch, yr eglwys, yr hon sydd eisoes wedi cyfranogi 
o'i bendithion, yn cyduno a'r Yspryd i'w wahodd; ac yn 
mhellach, awdurdoda bob un sydd yn clywed llais yr Yspryd 
a'r briodasferch, i gyd-wahodd; a geilw ar bob un sydd a 
syched arno i ddyfod yn mlaen yn ddibetrusder i dori ei 
angen. A rhag y buasai rhyw bechadur gwan-galon yn 
gwneuthur camgymwysiad o'i ymadrodd, gan feddwl mai 
pechadur a rhyw gymwysder ynddo a olygid, sef un calon- 
ddrylliog a gwir edifeiriol, ychwanega, "A'r hwn sydd yn 
ewyllysio, cymered ddwfr y bywyd yn rhad." Y mae pob 
esgus yn cael ei lwyr dori i lawr, cipir holl wrthresymau y 
pechadur o'i enau, fel ag y rhaid iddo naill ai dyfod yn 
mlaen a derbyn iachawdwriaeth, neu orwedd i lawr i farw 
heb un glustog dan ei ben, heb un gorchudd o esgus drosto 
i'w gysgodi; marw am y myn farw. " Fy holl gaseuon a 
garant angeu." 

Sylfeinir y sylwadau a gynygir oddiwrth y testyn ar y 
ddau beth canlynol : — 

% Bod yr Yspryd Glan a'r Eglwys mewn undeb a 

CHYDWEITHREDIAD A'U GILYDD YN Y GWAITH MAWR O 

ddychwelyd y byd at Grist.— " Y mae yr Yspryd a'r 
briodasferch yn dywedyd, Tyred? 

II. Seiliau eu gweinidogaeth at y byd. 

I. Bod yr Yspryd Gl&n ac Eglwys Crist mewn undeb, ac 
yn cydweithredu d y u gilydd yn nygiad yn mlaen y gwaith 
mawr ddychwelyd y byd at y Gwaredwr, di ddwyn i afacl 
a mwynhad dt iachawdwriaeth a ddadguddir yn yr efengyl 
Y mae yr Yspryd a'r briodasferch yn gydweithredyddion 
yn y gorchwyl; ni all y briodasferch ddwyn y gwaith yn 
mlaen heb yr Yspryd, ac ni fyn yr Yspryd fyned ag ef yn 
mlaen heb y briodasferch. Cyflawnodd y Priodfab ei waith 



370. 



KohektK 



ef eihunan, heb gynorthwy neb; "O'r bobl nid oedd neb 
gydag Ef." Aeth i waered i Edom, a daeth i fyny o Bozra; 
sathrodd y gwinwryf ei hunan, heb ofyn na cheisio cy- 
morth neb. Yr oedd natur ei waith Ef y fath na allasai 
neb, dynion nac angelion, roddi cynorthwy iddo yn y cyf- 
lawniad o hono. Yr oedd rhoi "lawn dros bechodau yr 
holl fyd;" dwyn i mewn "gyfiawnder tragwyddol;" parotoi 
" iachawdwriaeth ger bron wyneb yr holl genedloedd," &c, 
yn waith ag oedd raid iddo ei gyflawni trwy nerth "ei 
fraich ei hun." Dwyn y byd i gyflwr achubadwy oedd ei 
waith Ef; a dwyn y byd i gyflwr achubedig yw gwaith yr 
Yspryd. A chan fod lie i'r briodasferch weithio ac ym- 
egnio yn nygiad hyn oddiamgylch, cymer yr Yspryd hi i 
fod yn gydgyfranog ag ef ynddo. Dyma ei drefn ef, ac ni 
ddaw allan o honi ; nid a yn groes iddi. Nid a i un man 
heb y briodasferch gydag ef; ni wna y gwaith heb ei chyd- 
weithrediad mewn rhyw fodd neu gilydd. Anfonodd y 
Priodfab y briodasferch allan i'r holl fyd i ddywedyd wrth y 
byd, ac i ddangos i'r byd ragoriaethau ei Hanwylyd, a sicr- 
haodd y byddai i'r Yspryd, y Dyddanydd bendigedig, gyd- 
rodio a hi bob cam, tra y rhodiai hi yn ol ei gyfarwyddiadau 
ef. Yr un weinidogaeth sydd gan yr Yspryd a'r briodasferch ; 
yr un peth sydd ganddynt i'w ddywedyd wrth y byd; a'r 
un dyben ac amcan sydd ganddynt mewn golwg. 

Sylwn, yn mlaenaf, ar y weinidogaeth fel gweinidogaeth 
yr Yspryd. 

i. Ei chynwysiad, neu ei sy/wedd, "Tyied? Dyma swm 
holl leferydd yr Yspryd yn yr ysgrythyrau. Ei feddwl ef 
yw y Beibl; y mae yn llefaru ynddo mewn 11a wer dull a 
llawer modd. Y mae yn dynoethi truenus gyflwr moesol 
y byd trwy bechod; ei hollol lygredigaeth a'i dlodi; ei gwbl 
analluogrwydd i'w waredu ei hunan byth; yn ei "gyd-gau 
dan bechod;" yn ei osod allan fel wedi ei "ddamnio 



Yr Yspryd a'r Briodasferch. 



eisoes;" ac yn dwyn ei ymffrost a'i obaith yn llwyr oddi 
arno. Ger bron byd tlawd, euog, truenus, a cholledig fel 
hyn, y dadguddia Waredwr a gwaredigaeth. Gosodai ef 
allan mewn addewidion, cysgodau, a phroffwydoliaethau, 
cyn iddo ddyfod i'r byd; codai y proffwydi, yr offeiriaid, a'r 
aberthau, fel mynegfysedd i gyfeirio ato o oesau boreuaf 
amser. Am dano ef yr ysgrifenai Moses; iddo ef y dygai 
" yr holl broffwydi dystiolaeth y derbyniai pawb a gredai 
ynddo ef faddeuant pechodau." Cyfeiriai a gwahoddai ato 
drwy yr holl ebyrth; ceidw olwg y byd at y Gwaredwr trwy 
holl gylchgyfnewidiadau yr oesau, nes ei anvain i Bethle- 
hem Juda, ac y dengys -"yr hwn yr ysgrifenai Moses a'r 
proffwydi am dano," yn y dyn bach a orweddai gyda Mair 
ei fam yn y preseb. Gesyd hanes ei fywyd pur, ei athraw- 
iaeth ysprydol a sancteiddiol, ei wyrthiau nerthol a rhyfeddol; 
ei ddioddefiadau, ei ing, a'i angeu, ei gladdedigaeth, ei ad- 
gyfodiad a'i esgyniad i'r nef; ei eisteddiad ar ddeheulaw y 
Mawredd yn y goruwchleoedd, yn nghyd a dybenion moesol 
y cwbl ger bron y byd. 

Yr Arglwydd Iesu Grist, yn mawredd ei berson, ei osod- 
iad i fod yn Gyfryngwr rhvvng Duw a dynion, yn rhinwedd 
ei ufudd-dod perffaith hyd angeu y groes, ei anfeidrol addas- 
rwydd a'i ddigonolrwydd fel Gwaredwr, a esyd yr Yspryd 
yn ganolbwynt yr ysgrythyrau; a Moses a'r proffwydi, y 
Salmau, a'r efengylwyr, a'r apostolion, fel gosgordd-ser yn 
troi o'i amgylch, ac yn derbyn eu goleu a'u gwres oddi- 
wrtho. Y dyben mawr yn hyn oil yw gogoneddu Crist, fel 
Gwaredwr, yn ngolwg y byd. Dynoetha gyflwr truenus y 
byd er ei argyhoeddi o'i angen am Waredwr; a dengys, yn 
Nghrist, yr unig Waredwr addas a digonol iddo; a'r amcan 
yn y cwbl ydyw cael y byd ato. Y mae yr Yspryd trwy yr 
holl bethau hyn "yn dywedyd, Tyred." Gellid crynhoi ei 
holl leferydd yn y Beibl, swn y bibell a'r alarnad, y bygythion 



3?2 



Koheletk 



a'r addewidion, yr holl resymau a'r anogaethau, a sylwedd 
holl gangenau yr athrawiaeth sydd yn ol duwioldeb, i'r un 
gair hwn — "Tyred." 

Nid oes dim yn holl leferydd yr Yspryd, fel y maent yn 
y Beibl, i darfu un pechadur a'i ddal draw; un athrawiaeth 
wedi ei bwriadu i fod yn faen tramgwydd rhwng byd coll- 
edig a Cheidwad; un graig rhwystr yn cael ei gosod o'i 
flaen; ond yn ei holl leferydd, y mae yn "codi y rhwystrau," 
ac yn "digaregu y ffordd." Nid yw yr Yspryd sanctaidd yn 
dywedyd un peth yma, a pheth arall draw; na byth yn 
dywedyd un peth ac yn meddwl peth arall; y mae ei holl 
leferydd mewn perffaith gysondeb -a'i gilydd, ac yn gyson a'i 
feddwl yntau ; a dyma sylwedd y cwbl yn ei gyfarchiad 
diweddaf i'r byd, "Tyred." 

2. Y mae yr Yspryd yn ddiffuant yn ei weinidogaeth, Y 
mae yn teimlo fel y mae yn dywedyd. Y mae mor ddiffu- 
ant ag oedd Iesu Grist, yr hwn a dristaai ac a wylai o 
herwydd calon-galedwch pechaduriaid. Nid y w yn gwa- 
hodd ac yn cymhell, heb fod yn waeth ganddo pa un a 
ddelo dynion ai peidio. Y mae yr ymadroddion mwyaf 
cynhyrfus yn cael eu defnyddio i osod allan ddidwylledd a 
diffuantrwydd yr Yspryd bendigedig, yn ei holl ymwneyd a 
gwrthddrychau ei weinidogaeth. Gosodwn rai o honynt 
ger bron, gan adael iddynt lefaru drostynt eu hunain. "O ! 
na byddai ynddynt gyfryw galon i wrando ar fy llais, ac i'm 
hofni byth, fel y byddai da iddynt," &c. "O! na wran- 
dawsai fy mhobl arnaf, na rodiasai Israel yn fy ffordd," &c. 
" Hwythau oeddynt wrthryfelgar, ac a ofidiasant ei Yspryd 
sanctaidd Ef." "Pa fodd y'th roddaf i fyny, Ephraim? 
y'th roddaf heibio, Juda? Trodd fy nghalon ynof." "Ac 
na thristewch lan Yspryd Duw," &c. Pa beth, mewn difrif, 
a arwydda y fath ymadroddion grymus? Naill ai y didwyll- 
edd a'r difrifoldeb cywiraf — gwir awyddfryd i lesau a ded- 



Yr Yspryd a'r Briodasferch. 



wyddu pechaduriaid truenus— neu y gellweiriaith fwyaf 
twyllodrus, dan rith y difrif-ddwysedd mwyaf a ellir ei osod 
allan mewn iaith; ond " Na ato Duw! eithr bydded Duw 
yn eirwir, a phob dyn yn gelwyddog." Na, na, bechadur, 
y mae yr Yspryd yn ddidwyll a diffuant uwch ben dy 
gyflwr, yn ei air, ac yn ei ymrysoniadau a'th feddwl trwy y 
gwirionedd. Tra yr wyt ti yn cellwair a dy ddamnedigaeth 
dy hun, ac a'r weinidogaeth, y mae y Golomen addfwyn yn 
tristau o herwydd dy ymddygiad. Y mae dy barhaus an- 
ufudd-dod i'r efengyl, dy wrthodiad o'i chynygiadau grasol 
a thaerion, yn ei orldio Ef. Ehedodd ar adenydd cariad a 
chymwynasgarwch, o'i gysegr sancteiddiolaf, pan gafodd y 
ffordd yn rhydd yn rhwygiad y lien, sef ei gnawd Ef, a 
disgynodd wrth riniog dy ddrws i guro, a dadleu dros Grist, 
am dderbyniad iddo yn dy galon. Y mae wedi dy ddilyn 
am flynyddau, mynychu ei gynhyrfiadau, gan ymrysqn yn 
dirion, a chymhell yn daer, gan ddywedyd, " Heddy w, os 
gwrandewi ar ei leferydd Ef, na chaleda dy galon;" ac y 
mae dy waith yn myned ymaith yn ddiystyr genyt bob tro, 
yn " difenwi Yspryd y gras," ac yn ei dristau. Y mae yr 
Yspryd yn dywedyd "Tyrtd" ac y mae yn ddiffuant yn 
teimlo fel y mae yn dywedyd. 

3. Natur y weinidogaeth, Sylwasom o'r blaen ar ei chy- 
nwysiad, ei symledd, a'i didwylledd; ac yn mhellach, mewn 
perthynas i'w natur, gallwn sylwi mai moesol ydyvv, ac nid 
anianyddol, neu naturiaethol. Cyfnewidiad moesol yw y 
cyfnewidiad a weithredir gan yr Yspryd Glan ar yr enaid, 
ac nid cyfnewidiad naturiol. Yr un yw y dyn yn hollol, fel 
creadur, wedi ei ail-eni a'i ddychwelyd, ag oedd o'r blaen ; 
ond mewn ystyr foesol ac ysprydol, y mae yn greadur 
newydd. Yr un oedd Adda fel creadur, mewn ystyr anian- 
yddol, neu naturiol, wedi pechu ag ydoedd cyn pech'u; ond 
mewn ystyr foesol yr oedd yn greadur newydd. Felly, yr 



374 



Koheleth. 



un yn hollol yw dyn wedi ei gyfnewid gan Yspryd Dduw, o 
ran ei alluoedd a'i gyneddfau, ag oedd cyn hyny; ni rodd- 
wyd dim ato, ac ni thynwyd dim oddiwrtho, yn yr ystyr 
yma. 

Ymddengys, mai os drwg moesol yw pechod, ac os, o 
ganlyniad, mai llygredigaeth moesol yw llygredigaeth dyn- 
olryw, mai meddyginiaeth neu ddylanwad o natur foesol, 
yn unig, sydd gyfaddas ac angenrheidiol er ei symud. 
Tebygwn fod hyn yn ymddangos yn eglur ar unwaith. Os 
meddyliwn, o'r tu arall, fod y pechadur yn ddiffygiol o 
alluoedd a chymwysderau i gam Duw, a chadw ei orchy- 
mynion; yna y mae arfer moddion moesol tuag ato yn 
hollol ofer; y maent yn ddiffygiol ac anmhriodol i'w gyflwr. 
Y mae yn rhaid cael rhyw waith anianyddol, neu naturiol, 
arno, adferiad o'r galluoedd a'r cymwysderau ag y mae yn 
fyr ojionynt, cyn y gall fod yn wrthddrych addas i weinid- 
ogaeth moddion moesol ymwneyd ag ef; ac felly y mae yn 
wrthddrych teilwng o dosturi, yn hytrach nag i'w feio. Ond 
y mae yr holl Feibl yn cytuno i'w feio a'i ddiesgusodi, yn 
priodoli ei holl drueni i elyniaeth ei galon at Dduw a'r hyn 
sydd dda, ei gyndynrwydd a'i wrthryfelgarwch, ei bender- 
fynol ymroddiad i wasanaethu ei chwantau, ei fod yn gwir- 
foddol ddewis pechod a drygioni, ac felly yn troi i'w ffordd 
ei hun; ac os felly, nid oes dim a wnelo Yspryd Duw, mewn 
modd naturiol ac uniongyrchol, ag ef. Yr hyn sydd yn 
angenrheidiol yw, dylanwad i ladd gelyniaeth ei galon, 
maeddu ei gyndynrwydd, enill ei ewyllys, ei droi o feddiant 
satan at Dduw, &c. 

Diau fod llawer o'r dyryswch a'r dadleu yn nghylch y 
mater hwn yn codi oddiar olygu ymadroddion y Beibl pan 
yn llefaru am dano, yn yr un ystyr a phan eu cymwysir at 
fater neu ddefnydd. Arferir yr un geiriau ac ymadroddion 
gan yr Yspryd Glan, trwy yr ysgrifeniadau sanctaidd, i osod 



Yr Yspryd ctr Briodasferch. 



375 



allan bethau naturiol a phethau ysprydol; pethau anian- 
yddol a phethau moesol; a'u golygu yn yr un ystyr, gyda 
golwg ar y naill a'r Hall, sydd yn sicr o arwain i ddyryswch 
a chamsyniad. Y mae golygu yr ymadroddion crcu, byuh 
haUj adgyfodi, &c, fel yn arwyddo yr unrhyw weithrediad a 
dylanwad o allu yn ngwaith yr Yspryd yn nghadwedigaeth 
pechadur, ag yn nghreadigaeth a bywhad anianyddol y byd 
defnyddiol {material world), yn ein harwain ar unwaith i 
ddyryswch ac anghysonderau. Mae dylanwad, nerth, a 
gallu anianyddol, neu naturiol, yr un mor amhriodol i greu, 
bywhau, ac adgyfodi, mewn ystyr foesol ac ysprydol, ag a 
fyddai dylanwad moesol i greu, bywhau, ac adgyfodi pethau 
neu ddefnyddiau naturiol. Felly, pan sonir am greu, &c., 
mewn ystyr anianyddol, yr ydym i ddeall fod gallu anian- 
yddol neu naturiol y Duwdod yn gweithredu; a phan gy- 
mwysir yr un ymadroddion at waith Yspryd Duw yn achub- 
iaeth pechadur, megis ei "greu o newydd yn Nghrist Iesu i 
weithredoedd da;" ei fywhau trwy ras, ei adgyfodi o fedd 
camwedd a phechod — geiriau a ddefnyddir i osod allan gyf- 
newidiad moesol ei gyflwr ysprydol— golygir nerth a dylan- 
wad o'r un natur a'r cyfnewidiad ei hun. 

Buom yn arfer dywedyd bod mwy o nerth a gallu y Duw- 
dod yn cael ei amlygu yn achubiaeth un pechadur nag sydd 
wedi ei amlygu yn nghreadigaeth y bydoedd, yn gymaint 
ag nad oedd un gwrthwynebiad iddo yn y gwaith hwnw; 
ond bod holl alluoedd uffern, a llygredigaeth calon dyn yn 
ei wrthsefyll i gyflawni y gwaith hwn; fel pe buasai gwrth- 
wynebiad creaduriaid, y rhai nad ydynt oil ond llai na dim 
ger ei fron Ef, yn rhyw gymaint o atalfa i'r Hollalluog ei 
hunan i ddwyn ei amcanion i ben. A golygu nerth anian- 
yddol y Duwdod, yn effeithio cyfnewidiad pechadur, y mac 
yn amhosibl fod hwnw yn cael ei amlygu a'i ogoneddu yn 
yr amgylchiad hwn i'r fath raddau ag y mae yn nghreadig- 



376 



Koheleth. 



aeth a chynaliaeth yr aneirif fydoedd mawrion sydd wedi 
eu gosod i grogi a throi yn y gwagle annherfynol fry. 
"Beth yw dyn, yr hwn sydd bryf, na mab dyn, yr hwn sydd 
abwydyn," o flaen nerth a gallu yr Hwn a gymer i fyny yr 
"ynysoedd fel brycheuyn;" o flaen yr Hwn nid yw yr "holl 
genhedloedd" ond fel "defnyn o gelwrn, neu fan lwch y 
clorianau?" Ie, "yn ddiddim, yn llai na dim, ac na gwag- 
edd y cyfrifwyd hwynt ganddo." Yn sicr, ynte, pan y mae 
y Beibl yn son am "ragorol fawredd ei nerth Ef yn y rhai 
sydd yn credu, yn ol gweithrediad nerth ei gadernid Ef," &c, 
rhaid i ni olygu rhyw allu, nerth, a chadernid gwahanol i 
allu a nerth anianyddol, neu naturiol, y Duwdod, cyn y 
gallwn weled prjodoldeb a chysondeb y fath ymadroddion. 
Creadigaeth a chynaliaeth y bydoedd a ddengys, ac a ogon- 
edda, "dragwyddol allu" y Duwdod, ie, " amide? ei rym a'i 
gadarn allu" anianyddol, uwchlaw dim arall; ond yn 
nghyfnewidiad ac achubiaeth pechadur, y dygir i'r golwg ac 
y gogoneddir nerth arall; sef nerthoedd cariad a gras, 
amynedd a thosturiaethau Duw, "rhagorol fawredd golud 
ei nerth Ef," nid yn unig yn goddef y pechadur cyndyn a 
gwrthryfelgar heb ei ddistry wio pan yn . " sarnu ffyrdd ei 
ddinystr;" yn "gosod ei enau yn erbyn y nefoedd," ac yn 
"rhedeg iddo yn y gwddf, trwy dewdwr torau ei darianau 
Ef;" ond yn ei ddilyn a daioni; yn diferu brasder ar ei 
lwybrau; yn tywallt olew ei gymwynasgarwch ar ei ben; a 
mwy na hyny, yn "estyn ei law" tuag ato "ar hyd y dydd" 
am gymod" yn erfyn ac yn deisyf arno dderbyn ei hedd- 
wch a'i ras ; yn myned ar ei lw, gan dyngu ar ei fy wyd, nad 
oes ganddo ewyllys yn ei farwolaeth; yn parhau flwyddyn 
ar ol blwyddyn i ymryson yn dirion ag ef fel hyn; Mab 
Duw yn sefyll wrth ddrws yr adyn calon-galed i guro ac 
erfyn am dderbyniad i mewn ; Yspryd y gras yn parhau i 
wresog ddadleu a phryfyn drewedig y domen am ddeugain 



Yr Yspryd aW Briodasferch. 



mlynedd, fe allai; nes o'r diwedd ei gael i lawr, toddi ei 
galon adamantaidd mevvn edifeirwch, a pheri i'r hen wrth- 
ryfelwr bradwrus ollwng ei arfau i syrthio o'i ddwylaw, ac 
ymdreiglo wrth draed trugaredd; hyn oil hefyd er atal peth 
na buasai yn golled i neb, ond i'r pechadur gwallgof ei hun, 
sef ei ddamnedigaeth. Yma meddaf, y gorddisgleiria ac y 
gogoneddir "rhagorol fawredd nerth," amynedd, gras, 
cariad,. a thrugaredd Duw ! Pan oedd Moses yn dadleu a 
Duw dros Israel yn achos y 116 aur, " Mawrhaer atolwg nerth 
yr Arglwydd," meddai, " a maddeu i'r bobl hyn." Y mae 
yn amlwg na feddyliai Moses wrth "nerth yr Arglwydd," 
ei allu naturiol Ef, ond nerth ei faddeugarwch Ef, nerth ei 
amynedd a'i hunan-lywodraeth, i beidio ymddwyn fel y 
gwnaethai dyn yn y cyffelyb amgylchiad. A chyffelyb i 
hyn y llefara Duw am dano ei hun yn Hosea pan y dywed, 
"Ni chyflawnaf angerdd fy Hid, ac ni ddychwelaf i ddin- 
ystrio Ephraim, canys Duw ydwyf fi, ac nid dyn, y Sanct 
yn dy ganol di." 

Y mae un sylw pellach yn angenrheidiol yn y fan hon, 
mewn trefn i geisio dangos cysondeb y golygiad uchod a'r 
hyn a ddywed yr apostol mewn cysylltiad a'r ymadroddion 
a nodwyd, sef, "A pheth yw rhagorol fawredd ei nerth ef 
tuag atom ni y rhai y'm yn credu, yn ol gweithrediad nerth 
ei gadernid Ef; yr hon a weithredodd Efe yn Nghrist pan y 
cyfododd Ef o feirw," &c. Yr wrthddadl a gyfyd yma yn 
erbyn y golygiad o allu moesol yw, Mai nid y gallu hwn, 
ond gweithrediad nerth anianyddol a gyfododd Grist o 
feirw; ac mai gweithrediad yr un gallu, a briodola yr 
apostol yn nygiad dynion i gredu. 

Yn awr, y mae yn ddiddadl mai yr amlygiad helaethaf a 
mwyaf gogoneddus o nerthoedd a goludoedd cariad a gras 
Duw, oedd anfoniad ei Fab i'r byd, "nid i ddamnio y byd, 
ond fel yr achubid y byd trwyddo Ef;" " Felly y carodd 



378 



Koheleth. 



Duw y byd," &c. "Ac y mae Duw yn canmol ei gariad 
tuag atom ni, oblegid a ni eto yn bechaduriaid i Grist farw 
trosom." A rhaid fod anfeidrol nerth yn y cariad hwnw, ' 
nad "arbedai" anwyl ac "uniganedig Fab, ond ai traddodai 
trosom ni oil," " a ni eto yn bechaduriaid," yn annuwiol, yn 
elynion a gwrthryfelwyr, ei draddodi yn lie a thros y cyfryw 
rai i angeu, ie, angeu y groes ; yma y mae nerth, meddaf, 
nad oes byth gymhar iddo ond efe ei hun ! Yn mhellach 
eto, golyga yr apostol mai y ffaith o adgyfodiad Crist oddi- 
wrth y meirw, yw y prawf mawr a phenderfynol o Fessia- 
aeth yr Arglwydd Iesu. "Ac a eglurwyd yn Fab Duw 
mewn gallu, yn ol Yspryd sancteiddiad, trwy yr adgyfodiad 
oddiwrth y meirw." Heb yr adgyfodiad o feirw y trydydd 
dydd, buasai yr holl oruchwyliaeth, holl hanesyddiaeth 
Crist, a niwl a thywyllwch o'i amgylch yn dragywydd; ni 
buasai genym seiliau digonol i'n ffydd i gredu ynddo fel 
Mab Duw, ac i bwyso arno am fywyd ac iachawdwriaeth; 
ond yn ngoruchwyliaeth yr adgyfodiad, symudwyd pob 
amheuaeth. "Eglurwyd ef yn Fab Duw." Un o brif 
erthyglau Cristionogaeth yw adgyfodiad Iesu Grist; pe 
tynid hon ymaith, dinystrid y sail, a syrthiai yr holl oruwch- 
adeiladaeth bendramwnwgl i lawr. "Mai os cyfFesi a'th 
enau yr Arglwydd Iesu, a chredu yn dy galon i Dduw ei 
gyfodi Ef o feirw, cadwedig a fyddi." Gan hyny, yr oedd 
yn angenrheidiol cael y dystiolaeth gysonaf ac egluraf o'r 
ffaith hon i'w chyhoeddi i'r byd; y fath dystiolaeth na allai 
yr holl wrthwynebwyr na'i gwrthsefyll na dywedyd yn ei 
herbyn; ac felly yr ydym yn cael ddarfod i'r apostolion, 
drwy " nerth mawr, roddi tystiolaeth am adgyfodiad Crist." 
Yn aw; sylwer, anfoniad Crist fr byd, a'i draddodiad i 
angeu dros y byd, yw yr amlygiad mawr o ragorol fawredd 
nerth cariad a gras y Duwdod; adgyfodiad Crist o feirw yw 
yr amlygiad mawr o wirionedd y dystiolaeth am dano fel 



Yr Yspryd a'r Briodasfcrch. 379 



Mab Duw; a grym a chadernid y dystiolaeth am ei adgy- 
fodiad yw sylfaen fawr ein ffydd i gredu ynddo er ein 
hiachawdwriaeth. Felly, trwy waith yr Yspryd Sanctaidd 
yn enill meddyliau dynion i weithredu ar y nerthoedd hyn, 
y deuant i deimlo eu grymus ddylanwadau, ac y dygir 
hwynt i gredu "yn ol gweithrediad nerth ei gadernid Ef." 
Felly, nerth gras a chariad Duw yn anfoniad ei Fab i'r byd, 
a nerth y dystiolaeth a dystiolaethodd efe am ei Fab, ac yn 
neillduol am ei adgyfodiad, sydd gan yr Yspryd Glan i 
ddylanwadu ar feddyliau dynion er eu dwyn i gredu. Ac a 
hyn y cytuna geiriau Petr, "Bendigedig fyddo Duw a Thad 
ein Harglwydd Iesu Grist, yr Hwn, yn ol ei fawr drugaredd, 
a'n hadgenedlodd ni i obaith bywiol, trwy adgyfodiad Iesu 
Grist oddiwrth y meirw." Y casgliad oddiwrth y cwbl yw, 
mai gweithrediad gallu anianyddol a ddygodd i fod, sydd yn 
cynal mewn trefn, ac yn effeithio pob cyfnewidiadau yn y 
greadigaeth naturiol; ac mai dylanwadau gallu moesol yn 
unig, sydd yn effeithio ac yn dwyn i ben bob peth yn y 
greadigaeth newydd, neu ysprydol. 

Yn mhellach, mewn perthynas i weinidogaeth yr Yspryd 
yn nychweliad pechadur at Grist, yr ydym yn sylwi mai 
gweinidogaeth neu ddylanwad trwy foddion ydy w ; ac nid 
uniongyrch neu ddigyfrwng. "Cyfraith yr Arglwydd sydd 
berffaith, yn troi yr enaid." " Byth nid anghofiaf dy 
orchymynion, canys a hwynt y'm bywheaist." "O'i wir 
ewyllys yr enillodd Efe ni trwy air y gwirionedd." "Wedi 
eich ail-eni, nid o had Uygredig, eithr anllygredig, trwy air 
Duw." "Trwy yr Hwn (sef Crist) y rhoddwyd i ni addew- 
idion mawr iawn a gwerthfawr, fel trwy y rhai hyn y bydd- 
ech gyfranogion o'r duwiol anian." "Yr Hwn a'n hadgen- 
edlodd ni i obaith bywiol, trwy adgyfodiad Iesu Grist 
oddiwrth y meirw," &c. Y mae yr un cyfnewidiad mawr 
ar gyflwr pechadur yn cael ei osod allan yn yr ysgrythyrau 



3 8o 



Koheleth. 



a nodwyd, drwy wahanol ymadroddion, megis "troi yr 
enaid, bywhau, enill, ail-eni, gwneuthur yn gyfranogion o'r 
duwiol anian," &c. A "chyfraith yr Arglwydd," ei "orchy- 
mynion, gair y gwirionedd, gair Duw," yr "addewidion 
mawr iawn a gwerthfawr," &c, yn cael eu priodoli fel 
ofFerynau ei effeithiad, a chydnabyddiaeth amlwg o ddylan- 
wadau Dwyfol yr Yspryd trwy yr offerynau hyn, fel yr achos 
mawr a chyntaf o hono. 

Yr ydym yn gweled pob peth yn y byd naturiol o'n ham- 
gylch yn cael eu dwyn yn mlaen trwy foddion, heb ddylan- 
wad uniongyrch neu ddigyfrwng y Duwdod; ac nid yw 
hyny mewn un modd yn* cymylu ac yn cuddio gogoniant ei 
waith o'n golwg, ond yn hytrach yn peri iddo ymddangos 
yn fwy gogoneddus; ac nid yw hyn ch waith yn ein hatal i 
briodoli yr holl ogoniant iddo Ef, fel yr achos mawr a chyn- 
taf o'r holl effeithiau. Sefydlodd gyfreithiau addas a phri- 
ocjol i lywodraethu yr holl greadigaeth, a'i holl greaduriaid. 
Mae cyfraith dysgyrchiad {gravitation) yn bctfiaith i droi y 
ddaear, a'r aneirif luaws o fydoedd a gylch-deithiant yn 
rheolaidd o amgylch gorsedd y Jehofa. Y mae y gadwyn 
dywod a osododd yn derfyn ac yn wregys i'r mor, "trwy 
ddeddf dragwyddol," yn berffaith i gadw hwnw o fewn ei 
gylch gosodedig. Y mae y reddf a osododd yn natur yr 
asyn gwyllt, "yr hwn y gosododd efe y diffaethwch yn d£, 
a'r anialwch yn drigfan iddo," yn berffaith i ateb y dyben o'i 
gadw yno. 

Y mae y Beibl yn ein dysgu mai trwy foddion fel hyn y 
dygir yr holl effeithiau yma oddiamgylch ; ac ar yr un pryd 
yn ein dysgu i gydnabod y dylanwadau Dwyfol ynddynt, yn 
gystal a phe byddai y Duwdod yn gweithredu yn ddigyf- 
rwng ac uniongyrch. " Efe a wna daranau a'i lais yn rhy- 
fedd," medd Elihu; "Duw y gogoniant a darana;" ac eto 
gwyddom fod cylch o foddion yn cydweithredu i beri 



Yr Yspryd a'r Briodasferch. 381 



taranau, ac nid yw hyny yn un atalfa i ni briodoli yr effeith- 
iad hwn i Dduw, mwy na phe byddent ei lais uniongyrchol 
Ef ei hun. Efe a sefydlodd y deddfau hyn i gynyrchu yr 
holl wahanol effeithiau, a'i ddylanwad Ef trwy y deddfau 
sefydledig yw yr achos cyntaf o honynt oil. Nid yw y 
naturiaethwr, wrth egluro y gwahanol foddion a'r elfenau a 
barant daranau, yn gvvadu nad "Duw y gogoniant a 
darana." Pa ham, ynte, y dywedir fod y duwinydd yn 
gwadu gwaith yr Yspryd yn nghyfnewidiad pechadur, pan 
y dywed ei fod yn dwyn hyny i ben trwy foddion? Y mae 
y moddion a'r cyfreithiau a osododd yn ei lywodraeth 
foesol mor briodol ac addas fel cyfryngau iddo i weithredu 
trwyddynt ar feddyliau ac ansoddau moesol, ag ydyw dedd- 
fau natur fel cyfryngau ei allu anianyddol, i ddwyn i ben yr 
effeithiau a'r cyfnewidiadau perthynol i'r byd defnyddiol. 
Y mae ei "gyfraith," sef ei air sanctaidd, mor be?ffaith a 
digonol fel moddion iddo "droi yr enaid," ag ydyw cyfraith 
y dysgyrchiant (lata of gravitation) i droi y ddaear; ac megis 
nad yw yn dwyn i ben unrhyw effeithiau, gwybyddus i ni, 
yn y byd naturiol, ond trwy foddion wedi eu gosod a'u cyf- 
addasu i'r dyben ; felly nid yw yn dwyn yn mlaen ei waith 
grasol yn achubiaeth pechaduriaid, ond trwy foddion cy- 
mwys a phriodol i'r holl ddybenion. 

Y mae Crist, yn ei ymddyddan diweddaf gyda'i ddysgybl- 
ion, yn rhoddi darluniad byr a chynwysfawr o natur gwaith 
yr Yspryd Glan, yn ei osod allan dan yr enw Dyddanydd, 
neu yn hytrach Dadleuwr, yn dyfod i ddadleu, ymresymu, 
ac argyhoeddi y byd o bechod, cyfiawnder, a barn; y cyf- 
lawnai y gwaith hwn, argyhoeddi y byd o bechod, sef o'i 
hollol a'i gwbl lygredigaeth moesol, trwy godi a dal yn 
wyneb y byd ei ymddygiad at Grist. "O bechod, am nad 
ydynt yn credu ynof ft" Dyma y prawf mawr o hollol 
lygredigaeth y byd. Profodd ei hun yn ddrwg yn ei ym- 



3 82 



Rohekth. 



ddygiad at weision a phroffwydi Duw, trwy eu hamharchu, 
eu llabyddio, a'u lladd; ond gwaith y byd yn gwrthod, yn 
condemnio, ac yn croeshoelio Mab Duw, a brofodd ddyfnder 
ei drueni, a ddangosodd ei fod heb gymaint a gwreichionen 
o fywyd ysprydol, nac o rlnwedd ysprydol yn ei fynwes. Y 
ddadl a ddefnyddia i argyhoeddi y byd o gyfiawnder, fydd 
derbyniad Crist i'r nefoedd, " O gyfiawnder, am fy mod yn 
myned at y Tad, ac ni'm gwelwch i mwyach;" sef o gyf- 
iawnder Crist, gwirionedd ei honiadau am dano ei Hun, fel 
y Messia, Mab Duw, ac anfonedig y Tad. Pe twyllwr 
fuasai, fel yr haerai y byd, ni chawsai ei dderbyn i'r nefoedd 
at y Tad; cawsai ei droi yn ol oddiwrth borth y nef i'r 
ddaear, dyma ddadl y gwna yr Yspryd ddefnydd o honi i 
argyhoeddi y byd, o gyfiawnder yr honiadau a wnaethai 
Crist am dano ei hun fel Messia, addawedig y Tad, &c. 

Gallwn dybio, pe gosodid y Beibl yn nwylaw dyn nas 
gwelsai ef erioed o'r blaen, i'w chwilio ar y mater hwn, mai 
y casgliad a wnelai yn anocheladwy, braidd, fyddai, bod 
dylanwadau yr Yspryd Glan yn anhebgorol angenrheidiol 
er troi a chyfnewid pechadur, a'i fod yn dylanwadu ar y 
meddwl dynol trwy gyfryngau a moddion, sef y gair a 
gweinidogaeth yr efengyl yn benaf. Y mae yn ddiameu y 
gallwn olygu, ac y mae y Beibl yn ein dysgu hefyd, bod holl 
weinyddiadau rhagluniaeth, holl amgylchiadau bywyd dyn, 
yn Haw a than oruwchlywodraeth yr Yspryd Glan, iV 
defnyddio i fod yn wasanaethgar yn y gwaith o ddychwelyd 
pechaduriaid; ond y gair a'r weinidogaeth yw y prif foddion, 
ie, yr unig foddion, ail-eni a dwyn at Grist. Defnyddia 
wahanol oruchwyliaethau ac amgylchiadau i sobri y meddwl, 
a'i ddwyn i gyraedd dylanwad y gair a'r weinidogaeth. Y 
mae "yn llefaru wrtho unwaith, ie, ddwywaith, trwy htin a 
gweledigaeth nos, ei geryddu trwy ofid ar ei wely, a lluaws 
ei esgyrn a gofid caled, nes nesau ei enaid i'r bedd, a'i 



Yr Yspryd a'r Briodasfcrch. 383 



fywyd i'r dinystrwyr." Ond gweinidogaeth y "Cenad llad- 
merydd" sydd yn ei ddychwelyd, ac yn ei ddwyn i'r iawn. 
Y mae yr holl weinidogaethau blaenorol wedi bod yn 
parotoi y tir, "agor ei glustiau," neu ei galon, yn ol iaith y 
Testament Newydd; ond tybir y buasai y cwbl yn ofer heb 
y weinidogaeth olaf. Yr oedd y lleill oil yn is-wasanaeth- 
gar iddi; fel ag y mae yr amaethydd yn trin ei faes, yn ei 
fraenaru, ei wrteithio, ei aredig mewn trefn i barotoi yr had, 
a dyben olaf y cwbl yw cael ffrwyth oddiarno. Gwyr yr 
amaethydd yn dda mai hollol ofer ydyw iddo ddisgwyl 
ffrwyth oddiar ei faes, gan nad pa mor dda y byddo wedi ei 
drin a'i barotoi, oni bydd iddo ei hau. Felly yr un modd y 
mae holl amgylchiadau bywyd dyn yn foddion yn Haw 
Yspryd Duw, i drin a pharotoi meddyliau dynion i dderbyn 
y gwirionedd, i "agoryd y galon i ddal ar y pethau," a 
thrwy y pethau y mae yn dwyn oddiamgylch waith mawr 
y cyfnewidiad. 

Ymddengys i mi mai yr unig hoel ar yr hon y crogir 
trefniant o waith anianyddol, yw yr ymadrodd am "agor 
calon Lydia, i ddal ar y pethau a leferid gan Paul;" ac 
ymddengys hefyd bod yr ymadroddion a gofnodwyd uchod 
yn eglurhad goleu a chyflawn ar y modd y mae Yspryd 
Duw yn agoryd clust, neu galon pechadur, sef trwy lefaru 
wrtho unwaith, i'e, ddwywaith, trwy ei geryddu, ei gystuddio, 
a'i waredu. "Wele hyn oil a wna Duw ddwywaith neu 
dair a dyn, i ddwyn ei enaid ef o'r pwll," &c. 

2. Cydweithrediad y? Eglwys. Y mae y "briodasferch yn 
dywedyd, Tyred." Y mae hithau yn cydweithredu, yn cyd- 
wahodd, a'r Yspryd; y mae yn gydgyfranog ag ef yn y 
gwaith, ac nid a yn mlaen heb ei chydweithrediad. Dyben 
ei galw allan <tr byd, ei sefydliad yn gymdeithas neillduedig 
oddiwrth y byd, ei gadawiad a'i pharhad yn y byd yw, fel y 
byddo iddi ddwyn ei thystiolaeth dros ei Duw a'i Gwaredwr 



3§4 



Koheleth. 



wrtho. "Efe," ebai Crist am yr Yspryd, "a dystiolaetha, a 
chwithau a dystiolaethwch." Y mae yr holl gydmariaethau 
a ddefnyddir i ddarlunio yr eglwys yn y Beibl yn arwyddo ei 
bod wedi ei bwriadu i leshau y byd, ac i beri dylanwad ben- 
dithiol ar ei gyflwr moesol. "Halen y ddaear," a "goleuni 
y byd" yw yr eglwys; "colofn a sylfaen y gwiriortedd." 
Nid yw yr halen a'r goleuni yn niweidiol i neb, ond yn 
Uesol i bawb ; a'r hyn a fyddai y byd naturiol heb halen a haul, 
fyddai y byd moesol heb eglwys Dduw. " I hyn yr ordeiniais 
i chwi," ebai Crist wrth ei ddysgyblion, "fel yr elech ac y dyg- 
ech ffrwyth." "Chwi yw fy nhystion i, medd yr Arglwydd." 
Y mae nerth yr eglwys, ei defnyddioldeb, a'i llwyddiant, yn 
dibynu ar ei hundeb a'r Yspryd, a'i gydweithrediad ef. 

(i.) Undeb GweinidogaethoL Yr un weinidogaeth sydd i 
fod yn ei genau hi ag y sydd yn ngenau yr Yspryd; yr 
Yspryd yn dywedyd Tyred, a'r briodasferch yn dywedyd 
Tyred — yn dywedyd yr un peth ; nid yr Yspryd yn dywedyd 
un peth, a'r briodasferch yn dywedyd peth arall, ond cyd- 
dystiolaethu, cyd-wahodd. Nid un yn galw a'r Hall yn 
gwahardd, ni ddychwelir y byd byth felly. Bu y briodas- 
ferch, yn nyddiau ei hieuenctyd, ei harddwch, a'i hoewder, 
am yr haner canrif cyntaf o oes Cristionogaeth o'r un 
feddwl, yr un syniad, a'r un iaith a'r Yspryd. Yr oedd yn 
dwyn meddwl yr Yspryd, yn ei burdeb, at feddyliau dynion, 
ac yn "cydweithio, ac yn cadarnhau y gair trwy arwyddion 
a rhyfeddodau y rhai oedd yn canlyn." Nid oedd dim 
dynol yn ei gweinidogaeth. Nid oedd wedi llunio unrhyw 
erthyglau, na chredoau, na threfniant o athrawiaeth; ac yn 
llafurio i nyddu ac ysgwario yr ysgrythyrau at y rhai hyny; 
ond yr oedd yn myned allan i'r prif-fTyrdd a'r caeau, yn 
tramwyo ar hyd a lied y ddaear, a chynifer oil ag a gaffai, 
hi a'u gwahoddai ac a'u cymellai. Yr oedd yn adseinio 
gweinidogaeth yr Yspryd yn righlustiau y byd. 



Yr Ysptyd a'r Briodasfcreh. 



Wedi i'r Arglwydd Iesu Grist egluro i\v ddysgyblion natur 
gweinidogaeth y Dadleuwr, nodi y dadleuon a ddefnyddiai i 
argyhoeddi y byd o bechod, cyfiawnder, a barn, sef mai 
gwaith y byd yn anghredu ynddo, ac yn ei wrthod, fyddai ei 
ddadl i'w argyhoeddi o bechod; ac mai gwaith Crist yn 
"myned at y Tad," ac yn cael ei dderbyn ganddo, a fyddai 
ei ddadl i argyhoeddi "y byd o gyfiawnder;" ac mai y farn 
a wnaeth Crist ar "dywysog y byd hwn," a fyddai ei ddadl 
i argyhoeddi y "byd o farn;" aethant allan i'r byd, gan 
wneuthur y pethau hyny yn brif faterion a defnyddiau eu 
gweinidogaeth. Dywedent yn wyneb yr Iuddewon, " Chwi 
a wadasoch y Sanct a'r Cyfiawn, a Thywysog y byd a ladd- 
asoch, ac a groeshoelasoch ar bren. Yr Hwn a gyfododd 
Duw, o'r hyn yr ydym ni oil yn dystion. Yr Hwn sydd raid 
i'r nef ei dderbyn hyd amseroedd adferiad pob peth. Hwn 
a ddyrchafodd Duw &'j ddeheulaw. Efe yw yr Hwn a or- 
deiniwyd gan Dduw yn Farnwr byw a meirw. Y mae Duw 
yr awrhon yn gorchymyn i bob dyn, yn mhob man, edifar- 
hau; o herwydd iddo osod diwrnod yn yr hwn y barna Efe 
y byd mewn cyfiawnder, trwy y Gwr a ordeiniodd Efe," &c. 
A'r canlyniad oedd, bod pechaduriaid wrth y miloedd yn 
cael eu dwysbigo a'u dychwelyd. Nid oedd dim yn eu 
gweinidogaeth ag oedd yn groes i feddwl yr Yspryd, gan 
hyny yr oedd yn rhoddi ei sel wrthi, ac yn nerthol weithiau 
drwyddi yn mhob man. Nid oedd dim o rwd traddodiadau 
a dychymygion dynol yn pylu awch a mtn y cleddyf ; gan 
hyny yr oedd, fel cleddyf yr Yspryd, yn " cyrhaedd trwodd, 
hyd wahaniad eneidiau" dynion, "yn barnu meddyliau a 
bwriadau eu calonau." 

Ond wedi hyn, pa gyfnewidiad! "Tywyllodd yr aur, 
newidiodd yr aur coeth da!" Aeth yr arian da yn sothach; 
daeth "coed, gwair, a soft" yn ddefnyddlau adeiladaeth, yn 
He yr "aur, a'r arian, a'r meini gwerthfawr;" collodd y 

2S 



386 



Roheleth. 



weinidogaeth ei symledd a'i phurdeb cynenid, a chollodd ei 
hawch a'i heffeithioldeb yr un pryd. Ciliodd y briodasferch 
oddiar lwybr yr Yspryd, aeth i ddechreu ymryson ac ym- 
ddadleu, i alw cynghorau a chymanfaoedd, i benderfynu 
beth oedd wirionedd a beth nad oedd; y naill esgob i 
honi uwchafiaeth ar y Hall, ac yn lie cydweithio a'r Yspryd 
er dychwelyd y byd, i symud y "rhwystrau o fFordd y bobl," 
aeth i ddechreu gosod y naill athrawiaeth a'r Hall yn y fath 
oleimi ger bron y byd ag oedd yn tueddu i fod yn fwy o 
atalfa nag o anogaeth iddo; ac felly collodd gydweithrediad 
yr Yspryd i raddau mawr, ac yn hollol i'r graddau ag yr 
ymadawsai hi a symledd dwyfol yr athrawiaeth. Arafodd 
olwynion ei cherbydau, oerodd ei than, a pheidiodd ei 
llwyddiant. Ni weithia yr Yspryd Sanctaidd ag arfau 
cnawdol, ni rydd ei sel wrth un athrawiaeth groes Pw air 
ysgrifenedig; ni wna ddefnydd o ddim ond o'r "gwirionedd, 
megis ag y mae yn yr Iesu," i ddychwelyd a chyfnewid 
pechaduriaid. 

Yn wyneb hyn, ymddengys y mawr bwys o feddu golyg- 
iadau cywir ar yr "athrawiaeth sydd yn ol duwioldeb." "Pe 
safasent yn fy nghyngor, a phe traethasent fy ngeiriau i'm 
pobl, hwy a wnaethant iddynt ddychwelyd bob un o'i ffordd 
ddrygionus," meddai yr Arglwydd am gau broffwydi Juda a 
Jerusalem gynt. Rhaid i'r briodasferch ddyfod eto i'r un 
feddwl a'r Yspryd, ac i lefaru ei feddwl yn groew wrth y 
byd, cyn y gellir disgwyl gweled cnwd mawr o ddychwel- 
edigion i'r Arglwydd. Y mae yn rhaid llwyr ddifetha yr 
hyn a eilwr awdwr y "Mammon" yn Gybydd-dod yr areithfa ; 
a mabwysiadu gweinidogaeth a alio estyn ei breichiau o 
amgylch yr "holl fyd," a* chofleidio "pob creadur" yn ei 
mynwes. Tra byddo un yn pregethu fel hyn, ac un arall 
fel arall, un yn gyfyng a'r -Hall yn helaeth, y mae y byd yn 
cael ei ddyrysu yn lie ei ddychwelyd. Rhaid i "galon" y 



Yr Yspryd a'r Briodasferch. 387 



briodasferch fyfyrio eto ar farwolaeth ei Phriod, fel j byddo 
iddi helaethu yn ei golygiadau am dani, a chymeryd ei 
safle ami fel "lawn dros bechodau yr holl fyd," a "phob 
dyn," ac udganu yn ei "hudgorn mawr" uwch ben yr 
Aberth hedd, i alw a gwahodd, cymhell ac anog "pob 
dyn yn mhob man" i "edifarhau a chredu yr efengyl." 

(ii.) Undeb Teimlad. Rhaid Pi briodasferch, nid yn unig 
ddefnyddio ac arfer yr un iaith a'r Yspryd, ond hefyd bod 
yn ei deimlad ef ; yn ymysgaroedd a chariad yr Yspryd. 
Er dywedyd meddwl yr Yspryd yn gywir ni all ddiswyl 
llwyddiant, tra yn amddifad o'i deimlad. Cyhoeddi gwir- 
ioneddau pwysig yr efengyl yn oeraidd a difywyd, mewn 
dull marwaidd a diegni, sydd yn tueddu yn fwy i galedu 
dynion, a'u cadarnhau yn eu hanghrediniaeth, nag i'w dych- 
welyd at Grist; ie, y mae yn nesaf i amhosiblrwydd i'r fath 
ddull effeithio nemawr neu ddim daioni, yn ol yr hyn yw 
cyfansoddiad y natur ddynol. Y mae y natur ddynol wedi 
ei chyfansoddi yn gyfryw, ag y derbynia y naill ddyn ddy- 
lanwad oddiwrth olygon a theimladau dyn arall, yn gystal 
ag oddiwrth ei ymadroddion. Dyweyd y peth rnwyaf 
pwysig mewn dull oerllyd a difater, sydd a thuedd union- 
gyrchol ynddo i beri i'r gwrandawyr amheu ei wirionedd, a 
thybio nad yw y llefarydd ei hunan yn credu yr hyn y mae 
yn ei ddywedyd. Y mae y cyfryw ddull yn atalfa effeithiol 
i'r peth gael argraff briodol ar feddyliau dynion; yn difinio 
y gwirionedd; ac ni ellir disgwyl cydweithrediad yr Yspryd 
gyda y fath deimlad, oblegid ni chroesa efe byth yr un o 
ddeddfau y meddwl dynol, y rhai a sefydlodd efe ei hun. 
Y mae pregethu yr efengyl, cynghori a rhybuddio pechadur- 
iaid i "ffoi rhag y Hid a fydd," eu galw i edifarhau a chredu 
yr efengyl, eu gwahodd i'r wledd, mewn dull claiar, difater, 
a marwaidd, yn cau i fynu un fynedfa fawr sydd gan Yspryd 
Duw i fyned at, cael gafael yn, a dylanwadu ar feddyliau 



3§8 



Koheletk 



dynion. Felly, mewn trefn i'r eglwys fwynhau Uawn gy- 
mundeb yr Yspryd, a chael ei gydweithrediad effeithiol ef, 
rhaid iddi fod yn ei deimlad ef, gwisgo am dani "hynaws- 
edd ac ymysgaroedd Crist," yr hwn a deimlai, a dristaai, a 
ocheneidiai, ac a wylai, o herwydd calon-galedwch ac 
anghrediniaeth dynion. 

Y mae y Beibl yn eglur a phenderfynol ar y mater hwn. 
"Cyn ei chlafychu yr esgorodd; cyn dyfod gwewyr ami y 
rhyddhawyd hi ar fab. Pwy a glybu y fath beth a hyn? 
Pwy a welodd y fath bethau a hyn? A wneir i'r ddaear 
dyfu mewn un dydd? A enir cenedl ar unwaith?" Cystal 
a dywedyd, na chlybu neb erioed y fath bethau, ni buant 
erioed yn bod; y mae yn groes i drefn a deddfau natur; 
nid yw byth yn cymeryd lie yn y byd naturiol, nag yn y 
byd moesol chwaith; oblegid, "Pan glafychodd Seion, yr 
esgorodd hefyd ar ei meibion." Ni esgorodd ar ei meibion 
erioed pan yn cysgu mewn difaterwch a dideimladrwydd ; 
ac ni bu heb esgor chwaith erioed pan glafychai. "A 
ddygaf fi i'r enedigaeth, ac oni pharaf esgor? medd yr 
Arglwydd; a baraf fi esgor, ac a luddiaf ? medd dy Dduw." 

(in.) Undeb Nodweddiad. Rhaid i'r eglwys wisgo nod- 
wedd yr Yspryd. "Ymdrwsio oddifewn a gostyngeidd- 
rwydd." Rhaid i'r briodasferch rodio yn ei "gemwaith 
aur," rhaid i "draed y bendefiges fod yn hardd mewn esgid- 
iau," ac ymwisgo a harddwch sancteiddrwydd," cyn y rhydd 
yr Yspryd ei gymundeb iddi. Yspryd Glan a sanctaidd yw 
yr Yspryd, ac ni thriga ond lie byddo glendid a sancteidd- 
rwydd. Y mae ymarweddiadau ansanctaidd proffeswyr 
crefydd yn un atalfa fawr ar ffordd dychweliad y byd. Y 
mae yr "Enw rhagorol yn cael ei gablu yn mhlith y cenedl- 
oedd" o'i herwydd, yn lie cael ei fawrhau a'i anrhydeddu; 
crefydd Crist yn cael ei darostwng yn ngolwg y byd, yn lie 
ei dyrchafu a'i gogoneddu; ei hegwyddorion yn cael eu 



Yr Yspryd a'r Briodasferch. 



cymylu, yn lie eu dangos a'u hamlygu; a'u dylanwad ar 
feddyliau dynion yn cael ei atal a'i ladd, yn lie ei helaethu 
a'i ddwfnhau. "Llewyrched felly eich goleuni ger bron 
dynion, fel y gwelont eich gweithredoedd da chwi, ac y 
gogoneddont eich Tad, yr hwn sydd yn y nefoedd," ebai 
Crist. Y mae y briodasferch wedi ei gadael yn y byd, nid 
yn unig i ddywedyd wrtho mewn geiriau am ragoriaethau 
ei Phriod, ac nid yn unig i ddangos teimlad drosto, ac 
awyddfryd i gael y byd ato ac i'w garu, ond hefyd i fod yn 
ddelw o hono ger bron llygaid y byd. "Megis yr anfonaist 
fi i'r byd," ebai Crist wrth y Tad, " felly yr anfonais inau 
hwythau (sef ei ddysgyblion) i'r byd." Anfonodd y Tad 
Grist i'r byd i'w ddangos Ef, i'w "hysbysu," ac i fod yn 
ddelw o hono ger bron y byd; "Y neb a'm gwelodd i, a 
welodd y Tad," meddai Iesu; ac felly y mae yntau yn 
gadael ei eglwys ar ei ol yn y byd, i fod yn ddelw a dangos- 
iad o hono ger ei fron, fel ag yr oedd yntau yn wir " ddelw 
y Duw anweledig." A dyma leferydd yr eglwys, a phob 
aelod o honi, wrth y byd, "Y neb a'm gwelodd i, a welodd 
Iesu Grist;" ac os eglwys gy by ddlyd, ddaearol ydyw, hi a 
ddywed wrth y byd mai un cybyddlyd a daearol oedd Iesu 
Grist. Fel hyn y mae Crist yn cael cam, a'r byd hefyd yn 
cael cam ; yr Yspryd yn cael ei dristau a'i ofidio, ac ni all 
roddi ei gymundeb a'i gydweithrediad i eglwys a fyddai yn 
dianrhydeddu Crist ger bron y byd, trwy roddi cam-ddar- 
luniad o hono, a dwyn gau-dystiolaeth am dano wrtho. 
Swydd yr Yspryd yw "gogoneddu" Crist yn ngolwg y byd; 
ac ni all fod cymundeb rhyngddo ag eglwys a fyddo yn 
gwrthdaro ei amcan a'i waith. 

Yn awr, dyma natur yr undeb sydd i fod rhwng yr Ys- 
pryd a'r briodasferch, er dychwelyd y byd at Grist ; a phan 
fyddo yr eglwys yr un feddwl ar Yspryd, yn ei deimlad, 
ac yn gwisgo ei garacter, y mae mewn llawn gymundeb 



890 



Koheleth 



ag ef, y mae yn preswylio ac yn aros ynddi, ac y mae hi 
yn bibell lan i dywallt ei ddylanwadau ar y byd. Nid oes 
y fath beth ag ataliad pen-arglwyddiaethol o'i ddylanwadau 
oddiwrthi ; y maent yn ymdy wallt ami bob amser ar y tir 
hwn, ac ar y byd trwyddi. Pan y mae hi yn llewyrchu yn 
ngogoniant athrawiaeth, teimlad a character yr Yspryd, y 
mae yn "tori allan ar y Haw ddeau, ac ar y Haw aswy — ei 
had yn etifeddu porth ei gelynion — cenhedloedd yn rhodio 
at ei goleuni, a breninoedd at ddysgleirdeb ei chyfodiad; y 
mae ei phyrth yn agored yn wastad, ni cheuir hwynt na 
dydd na nos, i ddwyn ati olud y cenhedloedd — ni fachluda 
ei haul, a'i lleuad ni phalla." Daw "meibion ei chystudd- 
wyr ati yn ostyngedig, ac ymostyngant wrth wadnau ei 
thraed, gan ddywedyd, Yn ddiau ynot ti y mae Duw, ac 
nid oes arall, nac oes Duw." Bydd i'r hwn sydd i'r gwrth- 
wyneb gywilyddio, a dywedyd, "yn wir y mae Duw ynoch;" 
tra y rhodio "yn y goleuni, megis ag y mae Efe yn y 
goleuni," y mae iddi gymdeithas ag ef, ac nid yw byth yn 
amddifad o hono ar y tir hwn. Pan yr oedd yr "holl eglwysi 
yn Judea, Galilea, a Samaria yn rhodio yn ofn yr Arglwydd 
ac yn nyddanwch yr Yspryd Glan, hwy a amlhawyd." Ond 
pan y mae yn amddifad o'r dylanwadau dwyfol, ac felly yn 
aflwyddianus a digynydd, "Seion heb neb yn ei cheisio," y 
mae wedi cilio o dir y dylanwadau dwyfol; "Ei hanwir- 
eddau wedi ysgaru rhyngddi a'i Duw, a'i phechodau wedi 
cuddio ei wyneb rhagddi." Dyma yr achos a'r rheswm a 
rydd y Beibl am hyn, ac nid ataliad pen-arglwyddiaethol 
o'r dylanwadau dwyfol. 

Pan na byddom yn gweled wyneb yr haul ar ddiwrnod 
tywyll, nag yn teimlo dylanwad ei wres, fel ar ddyddiau 
ereill, nid ydym byth yn priodoli hyny i un cyfnewidiad 
ynddo ef; yn meddwl fod ei oleuni wedi pallu, ei wres wedi 
lleihau, neu ei fod wedi cilio o'i gylch, neu ei fod heb godi 



Y?- Yspryd dr Briodasferclu 



fel dyddiau ereill; ond gwyddom yn dda mai cymylau sydd 
wedi codi o'r ddaear, a llenwi ein hawyrgylch, a chysgodi 
rhyngom a'i wyneb ef; yr un yw ef o ran ei oleuni, ei wres, 
a'i nerth, ac y mae yn cadw ei le a'i gylch fel o'r blaen. 
Felly yr un modd, pan fyddo yn dywyll ac oer ar eglwys 
Dduw, nid o'i du Ef a'i Yspryd y mae y cyfnewidiad. 
"Wele, ni fyrhawyd Haw yr Arglwydd fel na alio achub, ac 
ni thrymhaodd ei glust Ef fel na alio glywed," ond "anwir- 
eddau" Seion a gododd yn gymylau rhyngddo ag Ef, niwl 
ei "phechodau a guddiasant ei wyneb oddiwrthi." Y mae 
yr Arglwydd yn ofalus i ddangos hyn i'w bobl, ac i'w har- 
gyhoeddi o'r camsynied hwn. "O! yr hon a elwir ty 
Jacob, a fyrhawyd Yspryd yr Arglwydd? Ai dyma ei 
weithredoedd Ef? Oni wna fy ngeiriau les i'r rhai a rodiant 
yn uniawn?" "Yr Arglwydd sydd gyda chwi tra fyddoch 
ehwi gydag Ef." Y mae yr Yspryd, fel yr haul, yn wastad 
yn ei le, bob amser yn tywallt ei ddylanwadau ar yr eglwys 
a'r byd, pan na byddo cymylau yn atal. Y mae yn 
gweithio ar egwyddorion sefydlog a dianwadal, ac nid wrth 
dymherau a nwydau fel dynion. Y mae yn debygol na bu 
dim erioed yn fwy effeithiol i grebychu a gwywo ymdrech- 
iadau eglwys Crist nag athrawiaeth y tymhorau; bod yr 
Yspryd weithiau allan o'r cyrhaedd, a bod ganddo ei amser 
penodol i weithio, ac felly nad oes ganddi ddim i'w wneyd, 
ond aros am dano, a gobeithio iddo ddyfod, ac y daw yn ei 
amser da ei hun, &c. "Ai dyma ei weithredoedd Ef?" 

Wedi ymdrechu egluro, fel hyn, weinidogaeth yr Yspryd, 
yn ei chynwysiad, ei symledd, a'i nhatur, a cheisio dangos 
yr undeb sydd i fod rhwng yr eglwys ag Ef mewn athraw- 
iaeth, teimlad, a nodwedd, mewn trefn i gydweithredu yn 
nychweliad y byd at Grist, caf wneyd rhai sylwadau ar 

lh Seiliau y Weinidogaeth Gymhelliadol hon. "Y 
mae yr Yspryd a'r briodasferch yn dywedyd, Tyred," ar yr 



392 



Koheleth 



un seiliau ; yn gwahodd y byd at fywyd ac iachawdwriaeth, 
oddiar yr un rhesymau. 

i. Dwyfol drefniad yr Iachawdwriaeth, Yn nechreu y 
benod y cymerwyd y testyn o honi gosodir hi allan dan y 
gymhariaeth o "Afon bur o ddwfr y bywyd, yn dyfod allan 
o orseddfainc Duw a'r Oen." Tarddodd allan o'r orsedd- 
fainc, o eisteddle a chanolbwynt y Uywodraeth ddwyfol, yr 
hon yr oedd y byd yn euog ger ei bron; yr orseddfainc 
yr oedd wedi codi mewn gwrthryfel yn ei herbyn, wedi ceisio 
ei dadymchwelyd a'i holl egni, ac nid oedd ganddo ddim i'w 
ddisgwyl ond "mellt, a tharanau, a lleisiau" digofaint oddi- 
wrthi, dim ond afonydd tanllyd Hid a soriant i darddu allan 

honi. Ond, wele! "enfys" tangnefedd yn ei "hamgylch- 
ynu," "Oen Duw megis wedi ei ladd," yn sefyll yn ei chanol; 
"afon bur o ddwfr y bywyd yn dyfod allan" o honi. Cariad 
a gras, trugaredd a heddwch, yn cyd-ddylifo yn afon risial- 
aidd o'i chanol i'r byd euog, aflan, a thlawd ! Cyfiawnder 
a heddwch yn cydgyfarfod, trugaredd a gwirionedd yn cyd- 
ymgusanu! Darpariaeth o eiddo y Uywodraeth ydyw. 
Dyma un o seiliau cedyrn yr Yspryd a'r briodasferch, i alw 
a gwahodd y byd i'w derbyn a'i defnyddio. Y mae yr holl 
drefn yn anrhydeddu y Uywodraeth ; nid oes yr un o'i heg- 
wyddorion yn cael cam, yr un yn cael ei gwanhau a'i di- 
rymu ; ond y cwbl yn cael eu gogoneddu a'u cadarnhau yn 
y drefn. Nid oes un briodoledd ddwyfol yn cael ei chymylu 
wrth gynyg cymod a maddeuant i fyd euog, "heb gyfrif 
iddo ei bechodau." Y mae Oen y cymod, yr "Hwn a osod- 
odd Duw yn lawn," yn "sefyll yn nghanol yr orseddfainc," 
yn gyfrwng urddasol gweinyddiad y drefn ogoneddus. Y 
mae holl awdurdod y Uywodraeth yn rhwymo pob pechadur 

1 dderbyn a chofleidio y drefn, i ddyfod i ymolchi, a thori 
ei syched yn yr "afon bur," neu ddyoddef rhyw "ba faint 
mwy cospedigaeth," nag ydyw hyd yn nod "marw heb dru- 



Yr Yspryd a'r Briodasferch. 



393 



garedd!" Dyma iachawdwriaeth o wyneb yr orsedd, yn 
cael ei "darparu ger bron wyneb yr holl genhedloedd;" a'r 
weithred a wna ddyn yn waeth na chythraul, yn fwy gwrth- 
ryfelwr na Beelzebub, ydyw ei hesgeuluso a'i gwrthod. Ar 
sail ei dwyfol drefniad, " Y mae yr Yspryd a'r briodasferch 
yn dywed," wrth bob pechadur, "Tyred." 

2. Cyflaitnder a Digonoldeb y Ddarpariacth — "Afon" 
ydyw. "Afon na's gellir myned trwyddi." Y mae ei 
gwreiddyn yn eigionau tragwyddol gariad Duw. "Anchwil- 
iadwy olud gras." 

u 'Does yma eisieu byth yn bod, 
Trysorau gras yn llawn ; 
Er maint yr yfed a'r glanhau 
Sy' o foreu hyd brydnawn. " 

Y mae yn addas i bawb, ac yn ddigon i bawb. Yr lawn sydd 
ddigonol dros un pechod, sydd ddigonol dros bob pechod. 
Yr haeddiant sydd ddigonol dros un pechadur, sydd ddi- 
gonol dros bob pechadur. Casgler yn nghyd holl bechadur- 
iaid a holl bechodau oesau y byd, ac wele gyflawnder o ras 
i faddeu y pechodau, a chadw y pechaduriaid ! Dyfroedd 
grisialaidd yr "afon bur" ydynt rinweddol i olchi ymaith 
hen bechodau wedi cochi fel y "porphor a'r ysgarlad," a 
gwneyd y pechaduriaid fel yr "eira a'r gwlan." Y mae 
Crist, fel Gwaredwr, yn cael ei gymharu i'r haul, " Haul y 
cyfiawnder." Fel y mae gwres a goleuni i'r ddaear oer a 
thywell yn yr haul, felly y mae cyfiawnder a haeddiant i fyd 
euog ac annheilwng, yn Nghrist; yr un addasrwydd ynddo 
i bawb fel eu gilydd. Y mae ei gyflawnder yn ddidreulio 
fel yr haul. Nid oes dim cybydd-dod yn y drefn ; ni " chy- 
fyngwyd ar un pechadur yn ei hymysgaroedd " hi. Y mae 
yr Yspryd yn ei gosod allan yn ei chyflawnder annherfynol 
ger bron y byd, ac yn dywedyd, "Tyred." 



394 



Koheleth. 



3. Rhadlonrwydd yr Iachawdwriaeth. " Dwfr y bywyd 
yn rhad," "heb arian ac heb werth." Dyma hi yn nghyr- 
haedd y byd, yn rhad. Nid oes neb yn rhy dlawd, nid oes 
un esgus i'w gael bellach. Ni thai i ti ddywedyd, bechadur, 
fod arnat ofn nesu yn mlaen, y mae yr " Yspryd yn dywedyd, 
Tyred." Y mae yr iachawdwriaeth y gwahoddir di i'w der- 
byn, wedi deilliaw o'r orsedd y codaist yn ei herbyn; y mae 
awdurdod yr orsedd hono wrth gefn y gwahoddiad; nid oes 
lie rhesymol i ofni dyfod yn mlaen i dderbyn a chofleidio y 
drefn, i yfed o'i dyfroedd. Yn dy waith yn sefyll yn ol y 
mae y perygl ; y mae genyt hawl i dderbyn iachawdwriaeth, 
ond nid oes genyt hawl i'w gwrthod, pan y mae Duw wedi 
ei threfnu, a'r Yspryd yn dywedyd, "Tyred." Ni thai 
dadleu chwaith, "Hwyrach na fwriadwyd mo honi i mi, na 
ddarparwyd mo honi ar fy nghyfer i," &c. "Y mae yr 
Yspryd yn dywedyd, Tyred" dyna ddigon i ti; ni buasai 
yn dy alw ac yn dy wahodd ati, pe na buasai wedi ei 
bwriadu ar dy gyfer, pe na buasai yn ddigon i dy angen. 
Bu Iesu farw drosot, " Cymer gysur, y mae Efe yn dy alw 
di." O ! bechadur, a raid i ti, yn ychwanegol at dy holl 
bechodau ereill,.gael taflu y dirmyg ffieiddiaf hwn i wyneb 
trugaredd a chariad anfeidrol? Aros i ymholi a phetruso 
yn nghylch digonoldeb rhinwedd gwaed y groes i'th lanhau 
— helaethrwydd darpariadau gras i'th achub — pa fath ddi- 
fenwad yw hyn ar Yspryd y gras? Tra y mae Efe yn 
gwaeddi "Tyred," dy fod dithau yn sefyll i goeg-ymresymu 
fel hyn a thi dy hun? Ni thai dadleu annheilyngdod 
chwaith — rhad ydyw. Nid oes eisieu cymwysder na haedd- 
iant; fel yr wyt, yn dy drueni, dy noethder, a'th aflendid, 
heb ddim genyt, yn anedifeiriol a chalon-galed, os felly y 
dywedi dy fod, heb nac argyhoeddiad na chalon newydd; y 
mae yr Yspryd yn dy wahodd fel yna. Os wyt yn ewyllysio 
iachawdwriaeth, cymer hi yn rhad, neu dywed na fyni mo 



Yr Yspryd a'r Briodasferch. 



honi byth, nad wyt yn ewyllysio ei chael na'i chymeryd; 
dywed dy fod yn ewyllysio bod yn golledig, y myni di dy 
ddamnio dy hunan ; dywed wrth yr Yspryd na ddeui ddim 
byth, gwna dy feddwl i fyny, "Pa hyd yr wyt yn cloffi?" 
Neu, os wyt yn ewyllysio, cymer iachawdwriaeth rad ; ac y 
mae croesaw i ti wahodd dy gyd-bechaduriaid — "A'r hwn 
sydd yn clywed dyweded, Tyred." Y mae yr Yspryd am i 
bawb droi yn bregethwr, ddyfod yn gynorthwywr iddo yn y 
gwaith o wahodd at Grist. Buost yn bregethwr dros satan, 
yn gwahodd dy gydnabyddion i bechu; na ddyro dy dafod 
mwyach yn "arf anghyfiawnder i bechod;" cysegra ef i'r 
Yspryd i gydweithredu ag ef yn nychweliad y byd; dywed 
wrth dy holl gyfoedion, " Deuwch ac esgynwn i fynydd yr 
Arglwydd, i dj Duw Jacob; ac Efe a'n dysg ni yn ei ffyrdd, 
a ni a rodiwn yn ei lwybrau Ef." 

Y mae dau neu dri o nodiadau yn ymgynyg i'n sylw 
wrth derfynu. 

(i.) Os ydyw y sylwadau blaenorol yn unol a'r gwirion- 
edd, onid oes genym ni, " Cyfarwyddwyr y bobl," achos i 
ofni ein bod wedi "peri iddynt gyfeiliorni," trwy eu dysgu 
am natur gwaith yr Yspryd mewn dull ag oedd a thuedd 
ynddo i beri i ddynion feddwl nad oedd ganddynt ddim i'w 
wneyd ond aros a gorwedd yn dawel yn eu pechodau, dal 
arfau gwrthrhyfel yn erbyn Duw yn eu dwylaw, nes y delai 
yr Yspryd i wneyd rhyw waith anorchfygol ac anwrthwy- 
nebol arnynt? Ac felly, yn He pregethu y gangen hon o 
athrawiaeth yn gymelliadol i bechaduriaid ufuddhau yn ddi- 
oedi, er rhoddi eu hunain i fyny i law ac arweiniad yr 
Yspryd bendigedig, gwneyd clustog o honi, iddynt i roddi 
eu penau i lawr ami, i oedi a chysgu yn dawel mewn cyflwr 
drwg. Drosof fy hun, beth bynag, dywedaf, Y nefoedd 
fawr a faddeuo i mi yr amryfusedd yma ! 

Gwnaeth Sultan presenol yr Aifft gyfraith yn ddiweddar, 



39 6 



Koheleth. 



na byddo i un esmwythfainc (sofa) gael ei gwneyd, na'i 
chadw mewn un ty o fewn ei lywodraeth; a'i reswm dros 
hyny ydoedd, eu bod yn magu yspryd seguryd a diogi yn y 
bobl. Peth rhyfedd ydoedd i'r Sultan, o dan ei ddwylaw, 
daro wrth un o egwyddorion mawrion cyfraith a llywodraeth 
foesol y nef! Yn neddflyfr mawr y llywodraeth ddwyfol 
cawn yr un gwaharddiad yn gymwys, mewn ystyr foesol ac 
ysprydol. Nid oes un esmwythfainc yn cael ei gwneyd na'i 
goddef o fewn terfynau y llywodraeth fawr — edef i gael ei 
dodi byth mewn nodwydd i wnio clustog i'w dodi dan 
benelin un pechadur yn ei gyflwr drwg. Dyma eiriau y 
gyfraith; "Fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw; Gwae y 
gwniadyddesau clustogau dan holl benelinoedd fy mhobl, 
a'r rhai a weithiant foledau am ben pob corffolaeth, i hela 
eneidiau. Ai eneidiau fy mhobl a heliwch chwi, ac a 
gedwch chwi yn fyw yr eneidiau a ddel atoch? Am hyny, 
fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw; Wele fi yn erbyn eich 
clustogau chwi, a'r rhai yr ydych yno yn hela eneidiau, 
beri iddynt ehedeg, a rhwygaf hwynt oddiwrth eich breich- 
iau; a gollyngaf yr eneidiau, sef yr eneidiau yr ydych 
yn eu hela, i beri iddynt ehedeg. Rhwygaf hefyd eich 
moledau chwi, a gwaredaf fy mhobl o'ch Haw, ac ni bydd- 
ant mwy yn eich Haw chwi yn helfa; a chewch wybod mai 
myfi yw yr Arglwydd. Am dristau calon y cyfiawn trwy 
gelwydd, a minau heb ei ofidio ef; ac am gadarnhau dwy- 
law yr annuwiol, fel na ddychwelai o'i ffordd ddrygionus, 
trwy addaw iddo einioes." (Esec. xiii. 18-22.) 

Y mae holl leferydd yr Yspryd yn ei air, a holl ymryson- 
iadau yr Yspryd a meddyliau dynion trwy y gwirionedd, yn 
cydgymell ac yn cydweithio i'w dwyn i ymostyngiad union- 
gyrchol a dioed; ac onid yw pregethu y dylanwadau, neu y 
nerth anianyddol ac anwrthwynebol, neu ddyweyd wrth 
ddynion fod y dylanwadau ag y sydd yn anhebgorol angen- 



Yr Yspryd aW Briodasferch. 397 



rheidiol er eu dychwelyd a'u cadwedigaeth, yn gyfryw na 
chynygir iddynt, neu nad oes ganddynt na derbyniad na 
gwrthodiad i'w wneuthur o honynt, y rhai, o ganlyniad, 
ydynt allan o'u cyrhaedd; onid yw y fath olygiad, mewn 
difrif, yn tueddu yn uniongyrchol ac anocheladwy, i beri i'r 
pechadur ymesgusodi, a llefaru heddwch iddo ei hunan, 
&c? Ai nid llefaru heddwch wrtho yn ei gyflwr annych- 
weledig ydyw? Gall pleidwyr y golygiad geisio gwadu hyn ; 
ond dileii yr argraffiad hwn oddiar feddyliau dynion nis 
gallant. Y mae canoedd o bechaduriaid annychweledig yn 
Nghymru a ddadleuant yn wresog dros y golygiad, ac nid 
rhyfedd, dyma eu cysgod a'u lloches, "bywyd eu Haw;" 
arosant yn dawel i ddisgwyl a gobeithio. Y mae athraw- 
iaeth y tymhorau o'r un duedd — bod gan yr Yspryd ei am- 
serau pen-arglwyddiaethol i weithio. Mai gweithio o'i ben- 
arglwyddiaethol ras y mae yr Yspryd, sydd wir; ond y mae 
yr un mor wir ei fod yn barod bob amser fel ei gilydd, ei 
fod yn y cyrhaedd bob munud, mai lie bynag y byddo ei 
air ordinadau, ac y byddo " dau neu dri wedi ymgynull yn 
enw" yr Arglwydd Iesu, yno y mae yntau "yn y canol;" 
a'i fod yn aros gyda'i bobl "bob amser hyd ddiwedd y byd;" 
ac mai o'n tu ni y mae y bai, pan nad ydym yn mwynhau 
o'i gymundeb ac yn profi ei ddylanwadau; ac nad oes 
genym funud o amser i'w golli heb geisio a chwilio ein 
ffyrdd, a dychwelyd at yr Arglwydd a "cheisio ei wyneb." 
Gorchymynir i ni "geisio ei wyneb Ef bob amser;" ar- 
wydda hyny ei fod i'w gael "bob amser" fel eu gilydd. 

Rhaid fod yr addysg a ganiatao esgus i bechadur aros a 
disgwyl, a roddo ddadl yn ei enau dros oedi ufuddhau a 
dychwelyd, yn fwy ar ffordd yr Yspryd nag ydyw o gyd- 
weithredu ag Ef, a dywedyd yn y modd esmwythaf am 
dani. Ond pell oddiwrthyf fi fyddo meddwl na dywedyd, 
nad yw pleidwyr y golygiadau hyny yn gydwybodol, gonest, 



398 



Koheleth. 



a diffuant yn eu gwaith yn eu cyhoeddi a'u hamddiffyn ; 
a'u bod yn gwneyd hyny gyda y dybenion a'r amcanion 
goreu, er na allaf lai na dwyn fy nhystiolaeth yn erbyn y 
golygiadau eu hunain. A phell oddiwrthyf hefyd fyddo 
defnyddio yr iaith erwin, bigog, a chondemniol er gwisgo y 
briod-ddull hono o anffaeledigaeth a ddefnyddiai ac a wisgai 
rhai areithwyr, ac ambell ysgrifenydd, o'r ochr hono i'r 
ddadl, yn ddiweddar. "Eithr Michael, yr archangel, pan 
oedd efe, wrth ymddadleu a diafol, yn ymresymu yn nghylch 
corff Moses, ni feiddiodd ddwyn barn gablaidd arno." 

(ii.) Gair at y Briodasferch — Gwraig yr Oen, Brenines y 
nef. "Deffro, deffro, gwisg dy ngrth, Seion; gwisg wisg- 
oedd dy ogoniant sanctaidd ddinas Jerusalem; cyfod, ym- 
ysgwyd o'r Uwch, ymddatod oddiwrth rwymau dy wddf, ti 
gaethferch Seion." " Dyrcha dy lygaid o amgylch," edrych 
ar y byd o'th ddeutu, gwel genyt lawer iawn o dir heb ei 
feddianu; y mae y "cenhedloedd" wedi eu "rhoddi yn eti- 
feddiaeth" i'th Briod, "terfynau eithaf y ddaear" wedi eu 
rhoddi i fod yn "eiddo" iddo; yntau wedi gadael y gwaith 
o'u goresgyn, a chymeryd meddiant o honynt yn ei enw, 
i'th ofal di a'r Yspryd. Y mae yr Yspryd yn barod, y mae 
yn galw am dy gydweithrediad mwyaf egniol; yn galw 
arnat i ddyfod gydag ef i ymosod ar alluoedd y tywyllwch, 
i ddarostwng llygredigaeth y byd, i'w wahodd a'i droi at y 
Gwaredwr, ac i osod "dyddiau y nefoedd ar y ddaear." 
Nid yw yn gofyn i'r briodasferch fyned gam allan hebddo, 
ac na feddylied hithau y gall symud cam na gwneyd dim 
hebddo chwaith; ac nid yw am fyned gam ei hunan hebddi 
hithau. Seion ! gofyn am dano, y mae dy " Dad yr hwn 
sydd yn y nefoedd" yn barotach i'w roddi nag ydyw tadau 
i "roddi rhoddion da i'w plant." Rhaid i ni brisio y rhodd 
hon uwchlaw pob peth arall, cyn y byddwn ar y tir ac yn y 
teimlad y mae ef i'w gael. Pan y mae yr eglwys mewn 



Yr Yspryd a'r Uriodasferch. 



gwewyr am dano, yn methu byw hebddo, y mae hi yn y 
ffrydle ag y mae y dylanwadau dwyfol yn llifeirio yn was- 
tadol ar hyd-ddi; "pan y mae yn wan, yna y mae yn 
gadarn" yn ei nerth ef; pan y mae hi "fel hwylbren ar ben 
mynydd, ac fel baner ar fryn; Ymddyrchaif yr Arglwydd 
i dosturio wrthi, ac y disgwyl i drugarhau wrthi." Ifcn yn 
ymarfer a'r holl foddion a osodwyd yn ei chyrhaHra er 
helaethu teyrnas ei Phriod, a dychwelyd y byd ato, mewn 
hollol ymddibyniad ar ei Yspryd ef, ni chafodd erioed, ac 
ni chaiff byth, ei siomi am dano. "Ni adewaist, O Ar- 
glwydd, y rhai a'th geisiant." " Ni ddywedodd Efe wrth 
had Jacob, Ceisiwch fi yn ofer." Pan ddychwelent ac y 
ceisient Ef, efe a geid ganddynt ; a phan y'm ceisiont a'u 
holl galon, gadawaf iddynt fy nghael." 

Os gofynir yn y fan hon, pa beth sydd yn dwyn yr 
eglwys, wedi y cwbl, i'r agwedd hon? A pha beth a enillir 
drwy y dull yma o bregethu? Yr ateb yw, mai Yspryd yr 
Arglwydd, yn ddiamheu; Efe yw "yrhwnsydd yn gweithio 
ynddi yr ewyllysio a'r gweithredu, o'i ewyllys da Ef." Ond 
eto, trwy foddion a gweinidogaeth addas a phriodol i'r 
dyben yma, rhaid "cerdded a llefaru yn nglustiau Jerusa- 
lem;" "Mynegu i bobl" Dduw "eu camweddau, a'i anwir- 
eddau i dy Jacob;" "Curo a Haw, a tharo a throed" er ei 
deffroi; gwneyd iddi adnabod ei gwaith, ei dyledswyddau, 
a'i cholliadau; ei dysgu mai ei "hanwireddau sydd yn ys- 
garu rhyngddi a'i Duw;" mai ei phechodau sydd yn cuddio 
ei wyneb oddiwrthi, fel y "ceisio ac y chwilio ei ffyrdd, ac y 
dychwelo at yr Arglwydd." Nid oes y duedd leiaf yn 
athrawiaeth y tymhorau pen-arglwyddiaethol i'w derlroi a'i 
dwyn i deimlad, ond yn hollol i'r gwrthwyneb. Cofier o 
hyd nad wyf yn dadleu yn erbyn pen-arglwyddiaeth yr 
Yspryd, y mae ei holl waith yn ben-arglwyddiaethol a grasol 
i gyd; ond yn erbyn y pen-arglwyddiaeth dychymygol, o fod 



400 



Koheleth. 



ganddo. ryw dymhorau neillduol i welthio, ac na weithia ond 
ar y tymhorau hyny, beth bynag a fyddo teimlad ei eglwys ; 
y gall hi fod yn effro, yn deimladwy a gweithgar, yn ymar- 
fer a phob moddion a'i holl egni, ac yntau yn sefyll draw, 
ac yn cuddio ei wyneb, &c. Yr wyf yn credu bod yr 
athmviaeth uchod yn hollol wrthdaro tystiolaeth mwyaf 
eglura phenderfynol y Beibl; a bendith fawr i'r eglwys a'r 
byd fyddai i ni ei dileu allan o'n credoau am byth. Rhaid 
i'r Yspryd gael gweinidogaeth gymhwys i ddeffroi yr eglwys 
drwyddi, yn gystal ag i ddychwelyd y byd, ac onide, ni 
waeth pa beth a bregethir. 

Eglwys Dduw! Frodyr a chwiorydd anwyl yn yr Ar- 
glwydd ! Y mae yr athrawiaeth hon yn ein gwneuthur yn 
euog iawn! Y mae yn dwyn cyfrifoldeb mawr at ein 
drysau ! A ydy w yr Yspryd bendigedig yn disgwyl ac yn 
aros wrthym? A ydyw Efe yn wastadol yn ein cyrhaedd, i 
ni ymlenwi o hono? A ydyw y byd o'n hamgylch yn 
"gorwedd mewn drygioni;" eneidiau o'n hymyl yn disgyn i 
drueni, a ninau yn "cysgu fel rhai ereill?" A ydym yn 
ddistaw wrth y byd, a ninau wedi ein gosod i fod yn gyd- 
wahoddwyr a'r Yspryd i'w gymhell at Grist? Ai nid oes 
eneidiau wedi eu colli byth ac y gallasem ni fod wedi gwneyd 
rhywbeth tuag at eu hachub? A ydym heb fod yn sefyll 
ar ffordd dylanwadau yr Ysyryd i gyrhaedd y byd, yn He 
bod megis pibellau i'w dwyn iddo? Onid yw yn bryd i 
Seion waeddi "Gwared fi oddiwrth waed, O Dduw, Duw fy 
iachawdwriaeth ? " " Y neb sydd ganddo glust, gwrandawed 
beth y mae yr Yspryd yn ei ddywedyd wrth yr eglwysi." 
A dyma un o'i leferydd wrthynt, "Deffrowch yn gyfiawn ac 
naphechwch; canys nid oes gan rai wybodaeth o Dduw; 
er cywilydd i chwi yr wyf yn dywedyd hyn." 

Yn ddiweddaf, Gair at yr Annychweledig. Fy anwyl 
gydbechadur, pa beth a ddywedi wrth y pethau hyn? Pa 



Yr Yspryd a-r Briodasferch. 



401 



beth yw dy esgus bellach? " Pa ham y byddi farw?" V 
mae Duw yn gofyn hyn i ti; ni wyr Ef am yr un rheswm 
pa ham, a wyddost ti? Nid oes yr un rheswm pa ham yn 
ei arfaeth na'i gynghor Ef — yr un yn lawn ei Fab — y mae 
hwnw i gyd yn "llefaru pethau gwell,'*' y mae yn lawn 
drosot ti, yn gystal a phe na buasai pechadur ond tydi ar y 
ddaear. Nid oes yr un yn ngweinidogaeth yr efengyl; y 
mae hono i gyd yn gymhelliadol. Ac nid oes yr un yn 
ngweinidogaeth yr Yspryd chwaith; "y mae yr Yspryd yn 
dywedyd, Tyted" A oes genyt H reswm pa ham? A ei di 
i uffern heb yr un rheswm genyt dros fyned yno? A fydd 
raid i ti fyned yn fud pan gofyna cythreuliaid, * Pa fodd y 
daethost ti yma?" Enaid anwyl, lie wedi ei barotoi i 
ddiafol a'i angelion yw y "lie poenus hwnw," ac nid i ti. 
" Tyred yr awr hon, ac ymresymwn." 

Yn sicr, nid ai di i ddywedyd eto, dy fod yn aros ac yn 
disgwyl am yr Yspryd, ac nad oes genyt ddim i'w wneyd 
nes y delo ef; "y mae yr Yspryd yn dywedyd, Tyred;" 
tithau yn "wargaled a dienwaededig o galon, bob amseryn 
gwrthwynebu yr Yspryd Glan;" dirloddaist ei gymhelliadau 
filoedd o weithiau, yn lie eu magu a'u meithrin. "Gweithia 
allan dy iachawdwriaeth, canys Duw yw yr hwn sydd 
yn gweithio ynot, yr ewyllysio a'r gweithredu, o'i ewyllys da 
Ef." Yr holl dneddiadau at, a'r dymuniadau am iachaw- 
dwriaeth a deimlaist erioed, oeddynt waith Yspryd Duw 
ynot; dy iachawdwriaeth oeddynt, pe cawsent eu magu a'u 
"gweithio allan," yn lie eu mygu a'u difetha. Pa sawl 
gwaith v lleddaist "iachawdwriaeth dy enaid, pan oedd yn 
agos iawn atat, "yn dy enau ac yn dy galon!" Yn lie 
myned a'r cvmhelliadau hyny at orsedd gras, a gweddio, 
gan ddywedyd, "Cadarnha, O Arglwydd, yr hyn a wnaethost 
ynof fi;" aethost a hwvnt at y dienyddwyr; "tarewaist benau 
y rhai bach wrth v meini." Pa nifer o'm darllenwyr a welant 



402 



Koheleth. 



eu hwynebau eu hunain yn adlewyrchu yn y drych hwn? 
Y cyd-dystiolaetha eu cydwybodau a'r gwirioneddau hyn? 
" Bob amser yn gwrthwynebu yr Yspryd Glan." 

"Yn awr, na chaleda dy galon, dyro law i'r Arglwydd;" 
clyw lais yr Yspryd yn dywedyd, " Tyred;" ateb dithau a 
dywed, "Wele fi yn dyfod," "dychwel di fi, a mi a ddych- 
welir ; tyn fi, a mi a redaf." 

Ddarllenydd annychweledig ! yr wyf yn dy adael wrth lan 
"dwfr y bywyd," ar fin yr "afon bur," yn ymyl iachawdwr- 
iaeth. Y mae holl drysorau yr efengyl i ti i'w cael, os wyt 
yn ewyllysio; ewyllys y Tad, ewyllys Crist, ac ewyllys yr 
Yspryd Glan ; ewyllys yr angelion, ac ewyllys yr eglwys yn 
y nefoedd ac ar y ddaear, ydyw i ti eu derby n. Nid oes 
neb yn anewyllysgar ond y diafol, os nad wyt ti dy hunan ; 
gan hyny, gad i mi lwyddo i'th berswadio gyda y geiriau 
olaf hyn, fel y byddech yn gollwng y llyfryn hwn o'th law, i 
"gymeryd gafael yn y bywyd tragwyddol." Amen. * 



* Mab chwe mlwydd oed yn y weinidogaeth oedd yr Awdwr pan yr 
argraffwyd y Bregeth flaenorol y tro o'r blaen. Chwenychasai ef newid 
peth ar ei geirweddiad mewn rhai manau, ond barnodd mai gwell 
yn hytrach oedd ei gadael i ymddangos fel yr oedd, yn niWyg ei 
chyntefigaeth, gan mai yn y ddiwyg hono yr ewyllysiai y rhai oedd 
yn awyddus am iddi ymddangos yn y gyfrol hon ei chael. 



PREGETH XXII. 



ANGELION DUW. 



" Bendithiwch yr Arglwydd, ei angelion Ef, cedyrn o nerth, yn 
gwneuthur ei air Ef, gan wrando ar leferydd ei air E{."*—Sa/m 
ciii. 20. 

Am yr oil a wyddom ni am angelion a'u hanes, yr ydym yn 
ddyledus yn unig i'r Uyfr hwn. Y mae "anweledig bethau" 
yr " Anweledig Anfeidrol a Thragvvyddol ei Hun" i'w gweled 
yn amlwg yn " y pethau a wnaed," yn annibynol ar y dad- 
guddiad goruwchnaturiol o hono yn ei air; ond ni allasem 
ni byth wybod dim am hanfodiad a nodweddion yr anwel- 
edigion creedig hyny — yr angelion, drwy y pethau a wnaeth- 
ent hwy, heb i ni gael tystiolaeth yn y gair am danynt; ac 
y mae efe yn dywedyd 11a wer am danynt — am eu natur- 
iaeth, eu galluoedd, eu hurddas, eu graddau, eu swyddau, 
a'u gweithrediadau ; eu hymddangosiadau i ddynion sanct- 
aidd gynt, a'u cymwynasgarwch iddynt. "Ysprydion 
gwasanaethgar ydynt hwy oil, wedi eu danfon i wasanaethu 
ei* mwyn y rhai a gant etifeddu iachawdwriaeth," medd un 
o dystiolaethau y gair am danynt. (Heb. i. 14.) 

Tystia'r ysgrythyr y ffaith arswydlawn ddarfod i dyrfa- 
oedd aneirif o'r creaduriaid uchel-raddol hyn godi mewn 
gwrthryfel yn erbyn eu Creawdwr Hollalluog, a thrvvy hyny 
syrthio dan ddamnedigaeth i drueni ac anobaith tragwyddol. 



Koheleth. 



Eu cwymp hwy oedd y trychineb mwyaf ofnadwy, yn ddiau, 
a ddigwyddodd erioed yn hanes lly wodraeth y Brenin mawr. 
Pa fodd, pa ham y bu y golled ddychrynllyd hon? Colli 
myrddiynau dirlf o'r fath greaduriaid gogoneddus a galluog 
i wasanaethu a gogoneddu Duw a buddion ei lywodraeth, 
i fod yn fradwyr a llofruddion, i hau melldith a dinystr 
cyffredinol hyd y gallant, yn mhob man : o bob drwg, angel 
drwg yw y gwaethaf a mwyaf peryglus i fyned i'w afael, ac 
yn enwedig eu penaeth hwy, a yr hen ddraig, yr hwn yw 
diafol a satan ; " gyda golwg arno ef dysga ein Gwaredwr 
ni i weddio, gan ddywedyd, "Gwared ni rhag yr un dtwgP 

At yr angelion da, sanctaidd, y rhai a gadwasant eu 
dechreuad, y cyfeiria y testyn a ddarllenwyd ein sylw. Nid 
llefaru am danynt, ond llefaru wrthynt, a wna y Salmydd 
yma. Cawn ef yn niwedd y Salm ogoneddus hon, megis 
pen publican y bydysawd yn casglu treth y Brenin mawr. 
Wedi traethu am fawredd a gogoniant y Brenin fel Duw 
Rhagluniaeth a gras, geilw ar ddeiliaid ei lywodraeth oil i 
dalu eu teyrnged ddyledus iddo — ardreth o fawl a diolch. 
Nid oes gan y deiliaid ddim ar eu helw a allant gyflwyno 
iddo Ef, ond ufudd-dod a mawl, ac ni ofynir dim arall 
ganddynt; "Abertha foliant i Dduw, a thai i'r Goruchaf dy 
addunedau" (Salm i. 14); a thrachefn (adn. 23) "Yr hwn 
a abertho foliant a'm gogonedda i ; a'r neb a osodo ei ffordd 
yn iawn, dangosaf iddo iachawdwriaeth Duw." 

Y mae y publican, neu y treth gasglwr hwn, yn gywir a 
gonest yn ei waith, gan ei fod yn talu ei ardrethiad ei hun 
cyn galw ar neb arall i wneyd hyny. " Fy enaid, bendithia 
yr Arglwydd, a chwbl sydd ynof, ei enw sanctaidd Ef," 
medd efe yn yr adnod gyntaf o'r Salm. Geilw drachefn ar 
ei enaid, a gesyd o'i flaen y rhwymedigaethau cryfion lawer 
oedd arno, i dalu y ddyled hon o fawl, " Yr hwn sydd yn 
maddeu dy holl anwireddau, yr Hwn sydd yn iachau dy 



Angelion Dim*. 



405 



holl lesgedd, yn diwallu dy enau a daioni, yn gwaredu dy 
fywyd o ddistryw, ac yn dy goroni a thrugaredd ac a thos- 
turi;" dyna ddigon o resymau dros alw unwaith ac eihvaith 
ar ei enaid, a'r cwbl oedd ynddo, at y gwaith. Yna geilw 
ar ereill i dalu en dyled, " Y rhai gorthrymedig o\\" y rtiai 
yr oedd y Brenin mawr yn gofalu am danynt i wneyd 
"cyfiawnder a barn" iddynt. Yna ar Israel, ei bobl ethol- 
edig, y rhai yr hysbysodd Efe iddynt ei ddeddfau a'i farn- 
edigaethau. Yna, yn y diwedd, geilw heibio i bawb a phob 
peth drwy holl amgylchoedd y Uywodraeth ddwyfol yn y 
nef a'r ddaear, i'w cymhell i dalu y ddyled fawr hon ; a 
therfyna He y dechreuasai, gyda'i enaid ei hun. 

Yn ein testyn, geilw y trethwr gyda'r angelion ; tahvyr da, 
parod, ewyllysgar bob amser fuont hwy erioed. Aeth 
llawer o'u brodyr hwythau yn fethdalwyr, drwy eu brad a'u 
hanonestrwydd ; rhedodd cyfiawnder arnynt, daliodd a chad- 
wynodd, a thraddododd hwynt i garchar na ddeuant allan 
o hono : ond y dosbarth gonest a glan a gyferchir yma, y 
y rhai sydd yn talu eu ffordd; nid oes dim 61-ddyledion ar 
lyfrau y Uywodraeth yn eu herbyn hwy; ni bu y Brenin 
erioed ddim ar ei golled oddiwrthynt. 

Wrthynt hwy y llefara y testyn. A allai pregethwr tlawd 
anturio cjilyn ei destyn yn hyn am unwaith, a hyny heb ry- 
fygu, drwy anerch y gynulleidfa uchel ac anrhydeddus hon 
ar fyr eiriau? Caniateir i'r truan a'r tlawd yn y llwch, 
gyfarch Creawdwr angelion; y mae Efe ei hun yn ei alw, 
ac yn ei ddysgu i wneyd hyny, gan roddi geiriau yn ei 
enau i'w dywedyd wrtho, " Efe a edrych ar weddi y gwael, 
ac ni ddiystyrodd ei ddymuniad." Credwn, gan hyny, nad 
ystyriai yr angelion ni yn rhyfygus, ac na chymerent yn 
dramgwyddus am i ni eu hanerch hwy felly ar fyr eiriau. 
Nid gweddio arnynt chwaith, gwyddom na fynent i ni 
wneyd hyny ar un cyfrif. Pan gynygiodd "y dysgybl yr 



406 



Koheleth. 



oedd yr Iesu yn ei garu" syrthio i lawr wrth draed yr angel 
oedd yn dangos y weledigaeth nefol iddo, ataliodd ef yn y 
fan, gan ddywedyd wrtho, " Gwel na wnelych, canys cyd- 
was ydwyf fi i ti, ac i'th frodyr y proffwydi, ac i'r rhai sydd 
yn cadw geiriau y llyfr hwn. Addola Dduw." (Dat. xxii. 9.) 
Gwelir yma y gwahaniaeth annhraethol oedd rhwng yr 
angel sanctaidd hwn a'r angel aflan, taiog hwnw aL ofynai 
Fab Duw ei hun " syrthio i lawr a'i addoli ef " yn yr anial- 
wch. (Mat. iv. 9.) Caniatewch i ni, angelion gogoneddus, 
fel eich "cydweision," i ddywedyd wrthych bod yn dda 
iawn genym -ni am danoch, er na welodd yr un o honom yr 
un o honoch chwi erioed, ond gwyddom beth o'ch hanes. 
Ein tadau, y rhai a gawsant yr anrhydedd hwnw, a fynegas- 
ant i ni pa mor dirion a charuaidd, a chymwynasgar hefyd, 
fyddech yn eich ymweliadau a hwy. Dygasoch rai o ddir. 
geledigaethau llyfr ein bywyd ni fel cenadau anfonedig oddi- 
wrth yr orsedd dragwyddol, i'w dadguddio i ni trwy y 
proffwydi a lefarasant wrthym "yn enw yr Arglwydd." 
Un o honoch chwi a gyhoeddodd y "newydd da o lawen- 
ydd mawr" am enedigaeth ein Ceidwad gyntaf erioed i ni, 
plant dynion; a daethoch i lawr o'r nefoedd bob un, y bore 
hwnw, i'w addoli Ef yn faban yn ein natur ni, yn y preseb 
tlawd; chwi a ganasoch anthem orfoleddus ei Nadolig Ef, 
yr hon y mae ei pher adsain yn fyw yn awelon y ddaear \ 
byth. Do, buoch yn gweini i'n Gwaredwr ni yn yr anial- 
wch, ac yn yr ardd. Un o honoch chwi a dreiglodd 
ymaith y maen oddiar ei fedd fore y trydydd dydd. Mor 
garuaidd fu dau o honoch wrth y gwragedd anwyl hyny a'i 
"canlynasent Ef o Galilea," y rhai a ddaethent yn ofnus 
a galarus at ei fedd y bore hwnw, " a hi eto yn dywyll," 
i'w hysbysu ei fod Ef wedi adgyfodi. Mewn gair, y mae 
yr holl hanes sydd genym ni am danoch yn eich gwisgo a 
phrydferthwch a hawddgarwch yn ein golwg. 



Angelion Duw. 



407 



Dywed y testy n o'r ysgrythyr y cymerwn ein safiad amo 
i'ch anerch yn y wedd hon, eich bod "yngedyrn nath? a 
chawn lawer o brofion o hyny yn yr hanes a rydd yr ys- 
grythyr am eich gweithrediadau. Y gwrhydri mawr a 
wnaethoch ar Sinai "ddydd y gymanfa," pan ddygasoch 
allan y cymylau a'r tywyllwch, a'r dymhestl a'r tan, a'r 
mellt a'r taranau, a holl elfenau natur yn eu llawn nerth, 
nes peri i'r "mynyddoedd neidio fel hyrddod, a'r bryniau 
fel wyn defaid;" a pheri i bob cnawd i lewygu a llesmeirio 
gan ofn a dychryn. Lladdodd un o honoch chwi, ar 
orchymyn eich Brenin, agos i ddau can mil o filwyr arfog 
ar un ergyd. Cyffyrddodd un arall a Herod fawr, falch, 
gelyn ac erlidiwr cyntaf yr eglwys, fel yr aeth yn bydredd 
trwyddo yn y fan, "a chan bryfed yn ei ysu efe a drengodd." 
Ymagorai bolltau a dorau cryfion carchar Petr o'ch blaen ar 
eich amnaid, megis o'i waith ei hun. O ba natur yw eich 
nerth hwn, nis gwyddom ni. Nid nerth gewynol, cnawdol, 
mo hono, ni a dybiwn, gan "nad oes gan yspryd gnawd ac 
esgyrn" fel ni, canys ysprydion ydych chwi; ond yr ydych, 
rywfodd, yn gallu cymhwyso eich nerth at wrthddrychau an- 
ianol a materol i wneyd pethau nad allwn ni mo'u gwneyd. 

Gallai un o honoch chwi ddiffodd anadl einioes y gynull- 
eidfa hon mewn moment, a'n gadael oil yn gelaneddau 
meirw yn y fan yma. Dim ond i un o honoch dynu yn ol 
y lien sydd yn cysgodi ei wyneb, a dangos ei wedd i ni am 
eiliad, ni a lewygem oil gan fraw; fel y syrthiodd y wyliad- 
wriaeth o filwyr Rhufeinig oedd yn gwarchod bedd ein 
Ceidwad, "megis yn feirw ar y ddaear," pan wnaeth un o 
honoch felly yn ngardd Joseph y bore hwnw. Wei, angel- 
ion sanctaidd, ymguddiwch chwi yna yn yr anweledig, nyni 
a ddeuwn atoch yn y man, pan y gobeithiwn y byddwn yn 
ddigon cryfion i sefyll ac edrych yn eich wynebau ! a chym- 
deithasu a chwi fel brodyr, heb nac ofn nac arswyd. 



408 



Koheletli. 



Yr ydych chwi hefyd yn "gedyrn o nerth" mewn ystyr 
uwch — mewn gwybodaeth, dealltwriaeth, ac amgyffredion. 
Nid yw yr eangaf ei wybodaeth, y cryfaf ei ddealltwriaeth 
a'i amgyffredion o honom ni ddynion ar y ddaear, ond megis 
baban newydd eni, mewn cymhariaeth a'r un isela o honoch 
chwi. Yr ydym ninau, yn wir, mewn rhyw bethau, ychydig 
yn ddoethach nac anifeiliaid y ddaear, ac ehediaid y nef- 
oedd, ond beth ydym mewn cymhariaeth a chwi, angelion 
y nefoedd? " Dyn gwag, er hyny, a gymer arno ei fod yn 
ddoeth;" ac o herwydd ei fod yn "ddyn gwag," y cymer 
efe arno ei fod yn "ddoeth," ac y rhuthra i hylldremu ar, a 
thaeru yn nghylch dirgeledigaethau na fynwch chwi, sydd 
yn ddoethion mewn gwirionedd, geisio edrych i mewn iddynt. 

Ond y mae ein testyn yn dyweyd un peth arall mwy ac 
uwch am danoch — eich bod " Yn gwneuthur ei air Ef" a 
dyma glod uchaf angel. Yr ydych chwi oil "yn gwneuthur 
ei air Ef," bob un, bob amser, yn ddiball ; yn ufudd, yn 
ewyllysgar o'r galon, yn berffaith a difeth; 

"A byth heb golli'r cariad pur, 
A'r pleser yn y gwaith. " 

Dedwydd a gwynfydedig ydych; ni wanodd colyn cydwybod 
euog fynwes un o honoch chwi erioed; ni ellir pregethu 
edifeirwch i chwi, canys ni wnaeth yr un o honoch ddim 
erioed i beri iddo achos edifarhau a gofidio dim o'i herwydd. 
Ni wiw son am bregethu maddeuant pechodau i chwi, o 
herwydd nad oes genych bechod i'w faddeu ; ni ellwch chwi 
wneyd dim yn gymwysiadol i chwi eich hunain a'r athraw- 
iaeth fawr o gyfiawnhad trwy ffydd ; yr ydych yn gyfiawn a 
difai erioed ger bron yr orsedd dragwyddol — yn gyfiawn yn 
y cyfiawnder y'ch crewyd ynddo — drwy barhau mewn 
ufudd-dod gwastadol i ewyllys Duw. Wei, ynte, cymerwn 
ni ddynion euog, pechadurus, yr edifeirwch, a'r maddeuant. 



Angelion Duw. 



409 



a'r cyfiawnhad dtwy ffydd, a cheir gweled, ryw ddiwrnod, 
mantell pwy fydd yr harddaf y dydd y daw yr euog a wisg- 
wyd a'r fantell hono o flaen yr orsedd, dan ganu, 

" Dygodd Ef fy nillad budron, 
Ac a'm gwisgodd 1 yn lan, 
A'r cyfiawnder Dwyfol hwnw, 
Na fu am dana'i erioed o'r blaen." 

Eto; dywed ein testyn eich bod chwi yn gwrando "ar 
leferydd ei air EP— ar bob gair— heb wrando ar air neb 
arall; felly, yn wrandawyr a gwneuthurwyr y gair. Angel- 
ion ! y mae yma ddynion yn yr oedfa hon sydd wedi byw 
yn swn "lleferydd ei air Ef" er ys deugain mlynedd, heb 
wrando ac ufuddhau eto ! ie, " deugain mlynedd y bu ei air 
Ef yn ymryson a'r genhedlaeth hon/' ac y mae hi yn gen- 
hedlaeth luosog yn Nghymru, yr hon sydd wedi dal boll 
nerth gweinidogaeth "ei air Ef" yn eu hanghrediniaeth a'u 
hanufudd-dod hyd yma! ant "ymaith, un i'w faes, ac arall 
i'w fasnach, yn ddiystyr ganddynt " bob tro ; gwrandawant 
y geiriau, ond nis gwnant hwynt. Beth a feddyliwch chwi, 
angelion, am y dynion hyn? 

Drachefn ; y mae ein Salmydd ni yma yn eich galw chwi 
at ddyledswydd bwysig, nid oherwydd ei fod yn tybied y 
gallai eich bod yn ei hesgeuluso ; gwyddai eich bod oil yn 
ei chyflawni yn wastadol a di-goll \ ond geilw felly arnoch 
chwi, angelion, i fendithio yr Arglwydd, er ein deffro an 
cymell ni, ddynion, at y gwaith. Ydych, yr ydych chwi yn 
bendithio yr Arglwydd am eich creu mor ogoneddus, am 
eich cynal a'ch diogelu pan syrthiodd cynifer o'ch brodyr.i 
bechod a thrueni ; am y galluoedd cryfion y cynysgaeddodd 
Efe chwi a hwynt i'w wasanaethu a'i fwynhau; ie, am y drefn 
o ras yn Nghrist Iesu i'n gwaredu a'n hadfer ni, ddynion, 
o'n trueni; yr ydych o hyd "yn chwenychu edrych " ar ry- 



Koheleth. 



feddodau y drefn hon yn fwy nac ar ddim arall a welsoch 
o'r blaen erioed ;ac yn y drefn hono i godi y dyn a syrth- 
iodd, y diogelwyd chwithau rhag syrthio byth : gan hyny, 
" Bendithiwch yr Arglwydd " gyda ni, a chyd-ddyrchafwn 
ei enw Ef. 

Yn awr, angelion sanctaid, byddwch wych. Yr ydym yn 
teimlo, weithiau, awydd i ddiolch am danoch, er, hwyrach, 
na chlywir neb o honom byth yn gwneyd hyny. Byddwn 
yn arfer diolch am wlaw ac am wres, am dymorau ffrwyth- 
lawn a chynhauaf da, am ein bara beunyddiol, ac am holl 
fendithion y bywyd hwn ; ac yn ddiau, ni a ddylem ddiolch 
am danoch chwi, ei angelion Ef; cawsom lawer iawn o 
gymwynasau a bendithion trwoch, fel ofTerynau, a gallem 
feddwl mai nid amhriodol fyddai i ni ddiolch i chwi hefyd ; 
yr ydym yn arfer diolch i'n gilydd, bob dydd, am ryw fan 
gymwynasau a wnawn y naill i'r Hall; paham, gan hyny, y 
byddai yn anweddus i ni ddiolch felly i chwithau. Byddwch 
wych. Bendith arnoch oil. Amen. 

Yn nesaf, y mae y treth-gasglydd yma yn galw heibio i'w 
" holl luoedd, a'i holl weithredoedd yn mhob man o'i 
ly wodraeth Ef," am arian y deyrnged ; ac wrth derfynu ei 
Salmau drachefn, cymer daith eto drwy yr uchelderau, gan 
alw yr "haul a'r lleuad, yr holl ser goleuni, nef y nefoedd ? 
a'r dyfroedd oddiar y nefoedd." Yna disgyna i lawr i'r 
ddaear, geilw " y dreigiau a'r holl ddyfnderau — tan a chen- 
llysg, eira a tharth, gwynt ystormus, y mynyddoedd a'r 
bryniau oil, coed ffrwythlon, a'r holl gedrwydd;" yr holl gre- 
adigaeth ddifywyd a'i helfenau. Nis gall y dosbarth hwn 
gyflwyno moliant i'r Creawdwr fel u rhesymol wasanaeth," 
ac ni ofynir hyny ganddynt. Gogoneddir Ef ynddynt hwy 
fel y maent yn amlygu ei "dragwyddol allu Ef a'i Dduw- 
dod," a'i anfeidrol ddoethineb a'i ddaioni yn eu cread a'u 
trefniad i ateb dybenion teilwng yn ei lywodraeth, a'u cyf- 



Angelion Duw. 



411 



addasrwydd i hyny. Yn y wedd hon y mae "Y nefoedd 
yn dadgan gogoniant Duw, a'r ffurfafen yn mynegu gwaith 
ei ddwylaw Ef, a dydd i ddydd yn traethu ymadrodd, 
a nos i nos yn dangos gwybodaeth," am hyny dywedir, 
"Dy holl weithredoedd a'th glodforant, O Arglwydd." 
(Salm cxlv. 10.) Y dosbarth nesaf y gelwir arno i folianu 
y Creawdwr a gynwys holl naturiaeth gwylltfilod, anifeiiiaid, 
ymlusgiaid, "adar asgellog," a'r pethau yn y mor; yn yr an 
ystyr ag y mae y greadigaeth ddifywyd a anerchwyd o'r 
blaen y mae y greadigaeth fyw, ond "anianol ac anrhes- 
ymol" hon, hithau yn molianu yr Arglwydd. Yn olaf, 
deuir at y dosbarth uchaf o greaduriaid — y deallol, rhesymol, 
ac ysprydol; "creaduriaid yn meddu ar alluoedd a chymwys- 
derau i aberthu moliant," fel u rhesymol wasanaeth," rhai yn 
meddu ar ewyllys i wneyd, neu i wrthod gwneyd. Gelwir 
arnynt yma, bob gradd, oedran, a sefyllfa, at y ddyledswydd 
arbenig hon — " Breninoedd y ddaear a'r holl bobloedd ; 
tywysogion, a holl farnwyr y byd ; gwyr ieuainc, a gwyryfon 
hefyd; henafgwyr a llanciau. Molant enw'r Arglwydd, o 
herwydd ei en w Ef yn unig sydd ddyrchafadwy \ ei ardderch- 
owgrwydd Ef sydd uwchlaw daear a nefoedd." (Salm 
cxlviii. n-13.) Ond och ! y mae hi wedi drysu yma. 
Aeth y dosbarth hwn, a hwn yn unig (heblaw yr angelion 
ni chadwasant eu dechreuad), "yn ol am ogoniant Duw/' 
Nid oes dim anghydgord i'w glywed byth yn ngherddor- 
oriaeth mawl y greadigaeth o fydoedd ac elfenau yn yr 
uchelderau \ y dynol sydd wedi drysu — yma y mae y discord 
i'w glywed. Pan ddelom at byrth dynoliaeth, yn lie "sain 
can a moliant," y clywir "pob creadur yn cyd-ofidio ac yn 
cyd-ocheneidio ; " canys yma, darostyngwyd pob creadur i 
gaethiwed llygredigaeth, nid o'i fodd, ond o he.wydd yr 
hwn a'i darostyngodd, sef y dyn— y pechadur. Yn lie lief 
gorfoledd a mawl, a "swn caniadau o eithafoedd y ddaear," 



412 



Koheleth. 



clywir trwst rhyfeloedd, gwaeau, ac wylofain, anrhaith a 
dychryn, a dinystr. Clywir yn wir, lef gorfoledd ac iach- 
awdwriaeth yn mhebyll y cynawn ; yma hefyd, ond yn cael 
ei boddi a'i drysu gan grochlefau annuwiolion ac annuwiol- 
deb — pechod a thrueni sydd uchaf eu swn o lawer yma. 
Ond " nefoedd newydd, a daear newydd, yr ydym ni yn ol 
ei addewid ef yn eu disgwyl, yn y rhai y mae cynawnder yn 
cartrefu." (2 Petr iii. 13.) Nid fel y maent yn awr y mae 
pethau i aros a pharhau byth. "Dan obaith y rhyddheir y 
creadur yntau hefyd o gaethiwed llygredigaeth i ryddid gogon- 
iant plant Duw" (Rhuf. viii. 21), fel y caffo " y creadur yntau 
hefyd " fwynhau by wyd i'r graddau uchaf y gall ei natur ef 
fwynhau. Y mae yr Adferwr mawr ar ddeheulaw y mawr- 
edd, yn y goruwchleoedd, " a'r awdurdodau a'r galluoedd 
wedi eu darostwng iddo" (1 Petr iii. 22); "O hyn allan yn 
disgwyl hyd oni osoder.ei holl elynion ef yn droedfainc i'w 
draed" (Heb. x. 13), ac y gwawrio "amseroedd adferiad 
pob peth, y rhai y dywedodd Duw trwy enan ei holl sanct- 
aidd broffwydi erioed." (Act. iii. 21.) Y mae gwaith mawr 
iawn i'w wneyd i ddwyn amseroedd yr adferiad mawr hwnw 
i ben; ond y mae ei "addewid Ef" yn ddigon i sicrhau y 
cyflawnir y gwaith hwnw yn Haw a than arolygiaeth yr Hwn 
y mae pob awdurdod yn y nef ac ar y ddaear yn ei feddiant, 
ac "ni phalla efe, ac ni ddigalona, hyd oni osodo farn ar y 
ddaear; yr ynysoedd hefyd a ddisgwyliant am ei gyfraith 
Ef.' 7 (Esa. xlii. 4.) Gwelodd loan, mewn gweledigaeth, yr 
hyn y dywedai Petr ei fod ef a'r credinwyr yn disgwyl am 
danynt "yn ol ei addewid Ef." "Ac mi a welais nef newydd, 
a daear newydd : canys y nef gyntaf, a'r ddaear gyntaf a 
aeth heibio; ... a marwolaeth ni bydd mwyach, na 
thristwch, na llefain, na phoen, ni bydd mwyach ; oblegid 
y pethau cyntaf a aethant heibio." (Dat. xxi. 1-4.) 

Cawn y Salmydd, wedi bod drwy holl ororau y greadig- 



Angel ion Duw. 



4i3 



aeth yn casglu arian y deyrnged i'r Brenin a "barotodd ei 
orseddfa yn nefoedd, a'i freniniaeth yn llywodraethu ar bob 
peth," yn troi adref. Gyda ei enaid ei hun y dechreuodd, a 
therfyna yn yr un man : " Fy enaid, bendithia yr ArgUY-ydd.'' 
Dyma y drydedd waith yn y Salm iddo alw fel hyn ar ei 
enaid, ac ychwanega y bedwaredd eto yn nechreu y Salm 
nesaf, yr hyn a ddengys ei fod yn teimlo ei hun dan fwy o 
rwymau nag oedd ar neb arall y buasai yn eu galw a u 
cymell at y gwaith. Fy enaid ! pe tawai pawb trwy'r nef- 
oedd, bendithia di yr Arglwydd ! Edrych, ystyria, meddwl 
am " Ei holl ddoniau Ef — doniau ei ras a'i iachawdwriaeth, 
ei ddoniau goreu, penaf, a gwerthfawrocaf Ef. Nid i angel- 
ion y darparodd Efe y doniau hyny, ond i ti, fy enaid. Fe'th 
arbedodd di rhag dy ddamnio, er pechu a gwrthryfelu o 
honot yn ei erbyn. "Nid arbedodd efe yr angelion a bech- 
asent, eithr eu taflu hwynt i uffern, a'u rhoddi i gadwynau 
tywyllwch, i'w cadw i farnedigaeth " (2 Petr ii. 4); ond fe'th 
arbedodd di, er pechu o honot fel hwythau, a hyny filoedd o 
o weithiau, heb dy darlu ar eu hoi hwy i'r un distryw, dan 
yr un farnedigaeth; "Fy enaid, bendithia yr Arglwydd." 
Os tewi di, bydd angelion a chythreuliaid yn synu atat. 
Ystyria eto, fy enaid, nid yn unig Efe a'th arbedodd, ond y 
mae Efe "Yn diwallu dy enau a daioni ; yn dy goroni a 
thrugaredd ac a thosturi, ac yn dy lwytho beunydd a daioni.'' 
Pa le y mae creadur pechadurus arall yn ei holl lywodraeth 
Ef, os gwyddost, y gwnaeth Efe felly ag ef heblaw dyn? 
Efe a ddaeth ei Hun ar dy ol di rth geisio a'th gadw, pan 
oeddyt yn crwydro fel dafad ar gyfeiliorn ! Efe a wisgodd dy 
natur am dano, gan fod yn "gyfranog o gig a gwaedj? 
"Canys nid naturiaeth angelion a gymerodd efe, ond had 
Abraham," y naturiaeth ddynol a gymerodd Efe, "fel y 
byddai drugarog ac Archoffeiriad ffyddlawn mewn pethau 
yn perthyn i Dduw, i wneuthur cymod dros bechodau y 



414 



Koheleth. 



bobl." (Heb. ii. 17.) Do, Efe a'i rhoddodd ei hun trosot, 
fy enaid, yn aberth ac yn offrwm difai i Dduw ! Saf, gan 
hyny, gyferbyn a'i groes Ef, a gofyn i ti dy hun, " Pa faint 
o ddyled sydd arnat ti i'th Arglwydd," ragor pob bod arall 
sydd yn bodoli ? 

" Ond dyn yn enwedigol, 

Ie, dyn molianed Ef. 
Mewn haleluia ddyblyg, 

O'r ddaear gron i'r nef ; 
Canys tros y dyn 'mestynodd 

Ef ar y croesbren mawr, 
A thros y dyn gorweddodd 

Yn gwaelod bedd i lawr. " 

Unwaith eto; "Yr hwn sydd yn maddeu dy holl anwir- 
eddau." Gosodir hon yn flaenaf ar restr y bendithion, am 
mai hi yw y benaf o honynt oil; felly hefyd y gosodir hi 
yn ngwneinidogaeth yr efengyl i'w chyhoeddi i'r byd, " Pre- 
gethu edifeirwch a maddeuant pechodau;" heb hon ni 
buasai un efengyl i fyd euog yn bod. Gosodir y ddyled- 
swydd, edifeirwch, o'i blaen, fel loan Fedyddiwr yn myned o 
flaen y Messia, i barotoi y ffordd, i agor drws yr enaid, fel 
y delo hi, maddeuant, i mewn ; ac y mae hi yn dwyn pob 
bendith arall i mewn gyda hi. " Fy enaid," fel pe dywedasai 
y Salmydd, "dyma beth newydd, edrych ar hwn." Yr hwn 
sydd yn maddeu dy holl anwireddau ; dyma beth mwy na 
gwaredu dy fywyd naturiol rhag distryw am dymhor — mwy 
na diwallu dy enaid a daioni a bendithion y bywyd hwn ; a 
choroni y bywyd hwnw a thrugareddau tymhorol;" "Maddeu 
dy holl anwireddau." Y mae bywyd tragwyddol o dded- 
wyddwch a gogoniant yn y fendith hon, megis y dadgenir 
mewn Salm arall, "Dedwydd yw y rhai y maddeuwyd eu 
hanwireddau, a'r rhai y cuddiwyd eu pechodau. Dedwydd 
yw y gwr nid yw'r Arglwydd yn cyfrif pechod iddo." 



Angelion Duw. 



4'5 



(Salm xxxii. i, 2.) Ie, dedwydd yw, a dedvvydd fydd, y 
gwr hwnw, ac nid dedwydd un gwr arall. Dedwydd yw y 
gwr hwnw, pwy bynag yw, pa le bynag y mae, pa le bynag 
yr elo; dedwydd fyddai y gwr hwnw yn uffern ei hun, a 
thruenus fyddai pob gwr arall yn y nefoedd, ped elai efe 
yno. Byddai tan mawl y nefoedd yn fwy annyoddefol i 
elyn a chablwr Duw i fyw ynddo na than ei sonant yn 
Gehena obry. 

Pa beth a ddywedwn ni wrth ac oddiwrth y pethau hyn? 
Y mae perthynas agos, bwysig rhwng y pethau hyn a phob 
un o honom, fel y maent yn cydalw arnom at y rwymedig- 
aeth a'r gwaith— y penaf a phwysicaf o bob gwaith. Y 
mae y pethau hyn yn dangos i ni mai dyben uchaf holl 
waith Duw yn nghreadigaeth pob peth yn y nefoedd a'r 
ddaear, yn holl oruchwyliaethau ei lywodraeth, yn ei raglun- 
iaeth ar bob peth, ac yn iachawdwriaeth dyn ydyw gogon- 
iant ei enw mawr ei Hun; "Yr Arglwydd a wnaeth bob 
peth er ei fwyn ei Hun." (Diar. xvi. 4.) Felly, gelwir ar 
bob peth yn gyffredinol, ac arnom ni, ddynion, yn neillduol, 
yn amlach o lawer yn y Beibl at y ddyledswydd o ogoneddu 
a molianu Duw, nac at un ddyledswydd arall. Dolur 
llygad yn y greadigaeth fyddai creadur wedi pallu a methu 
ateb dyben ei fodoliaeth; gwrthuni ar wyneb y nefoedd 
fyddai haul wedi colli ei wres a'i oleuni, neu blaned wedi 
drysu a myned ar gyfeiliorn, ni byddai y cyfryw dda i ddim, 

ddim gogoniant i'r Creawdwr, nac o ddim gwasanaeth 

1 un creadur. Angel, wedi colli ei sancteiddrwydd, colli 
ateb dyben ei greadigaeth, beth a dal ef? "Nid yw efe 
dda i ddim," ond ei fwrw allan yn adyn gwrthodedig o bob 
cymdeithas, yn ysgymunbeth y greadigaeth, ac i'w gadw yn 
garcharor dan gadwynau tywyllwch. A dyma ddywed y 
gwirionedd am danom ni ddynion, " Pawb a bechasant ac 
ydynt yn ol am ogoniant Duw." .(Rhuf. iii. 23.) Nid oes 



416 



Koheleth. 



un ymadrodd a ddengys gyflwr truenus y creadur yn fwy 
na hwn — "Yn ol am ogoniant Duw." Yn ol y Peshito 
Syriag, un o'r copiau hynaf, os nad yr hynaf oil, o'r Testa- 
ment Newydd, "A fethasant am ogoniant Duw," a aethant 
yn feth-dalvvyr * felly yr ydym ni oil wedi ein gazetio yn feth- 
dalwyr ar lyfrau'r Uywodraeth, a hithau yn parhau byth i'n 
gofyn am y deyrnged. Y mae mawr ofal calon ar filoedd 

ddynion bob dydd rhag myned yn ol yn y byd — methu 
talu eu ffordd, fel y dywedwn. Llawer un yn methu cysgu 
na bwyta gan bryder ac ofn, methu talu ei ardreth, ac ateb 
i'w ofynwyr, na ddarfu iddynt feddwl na phryderu am fynyd 
erioed o herwydd eu bod wedi myned yn ol am ogoniant 
Duw — yn feth-dalwyr ar lyfrau y nefoedd — methu yn y 
peth mawr, mwyaf o bob peth, methu yn ei berthynas a 
Duw; ac amcan a dyben uchaf bodoliaeth y creadur; ac 
unwaith y delo y creadur i sylweddoli y syniad hwn am 
dano ei hun, y mae pob peth arall yn cilio o olwg ei feddwl, 
ac yntau yn gwaeddi, a Pa beth a wnaf?" Yma y mae yr 
efengyl yn ei gyfarfod, ac ni buasai hi yn efengyl iddo ef 
erioed cyn hyn, ac yn dywedyd wrtho, " Ha fab, cymer 
gysur, maddeuwyd i ti dy bechodau : " a dyna certificate i'r 
meth-dalwr, yn ei ryddhau oddiwrth yr holl ofynion oedd 
gan y Uywodraeth yn ei erbyn, ac yn ei osod ar dir newydd 

1 ail-ddechreu business bywyd eto, gan ei "greu o newydd yn 
Nghrist Iesu i weithredoedd da," fel y byddo "er mawl 
gogoniant ei ras Ef." Fr amcan a dyben bywyd ag oedd 
iddo yn y greadigaeth gyntaf y creir ac y llunir ef yn y 
greadigaeth newydd ; ni all fod un dyben arall i'r naill nac 
i'r Hall. 

Eilwaith, fel mai gogoneddu Duw yw dyben uchaf cread- 
igaeth dyn (ac angel yr un modd), felly hefyd, yn nghyflawni 
y dyben hwnw y mae dedwyddwch penaf y creadur, a 
gosodir yr ystyriaeth hon fel cymhelliad iddo at y gwaith 



Angelion Duw. 



417 



yn fynych ; "Da yw molianu yr Arghvydd, a chanu mawl 
i'th enw di, y Goruchaf, a mynegi y bore am dy drugaredd, 
a'th wirionedd y nosweithiau." (Salm xcii. 1, 2.) "MolW< h 
yr Arglwydd, canys da yw canu Pn Duw ni j o herwydd 
hyfryd yw, ie, gweddus yw mawl." (Ib. cxlvii. 13.) "Fy 
ngwefusau fyddant hyfryd pan ganwyf i ti : a'm henaid, yr 
# hwn a waredaist." (Ik lxxi. 23.) "Gwyn fyd preswylwyr 
dy dy, yn wastad y'th folianant." (Ib. lxxxiv. 4.) Y mae 
mwynhad bywyd pob creadur yn ei fod yn aros yn yr elfen 
y cyfaddaswyd ei natur ef iddi ; lluniwyd y lefiathan i 
chwareu yn y mor, a'r pysg ereill yr un modd; dyger hwy i 
dir sych, a derfydd arrj eu chwareu yn y fan, ac am eu 
bywyd hefyd yn fuan : troer anifeiliaid y maes i chwareule 
y pysgod, a dyna ddarfod am danynt hwythau yn union. 
Felly y creadur a wnaed ar ddelw Duw i'w addoli a'i fwyn- 
hau Ef, ni all fod yn ddedwydd byth ond yn ei gydymffurf- 
iad a dyben ei fodoliaeth — clodfori a gogoneddu Duw. 
" Yn Nuw y mae fy iachawdwriaeth a'm gogoniant; craig 
fy nghadernid a'm noddfa sydd yn Nuw," medd y Salmydd. 

Gwlad y mawl tragwyddol yw y nefoedd; dyna y prif 
feddylddrych sydd genym ni am dani yn wastad, ac yn wir, 
dyna y prif feddylddrych a rydd y Beibl i ni am dani. Dyna 
yr olwg a gafodd loan, yn ei weledigaeth, ar y dyrfa ogon- 
eddus o saint ac angelion o flaen yr orseddfainc, yn syrthio 
ar eu hwynebau ger bron yr Oen, ac yn canu y gan newydd 
— can Moses a chan yr Oen. Derfydd y tymor i gyflawni 
llawer o ddyledswyddau crefydd, yn ngwasanaeth yr eglwys 
ar y ddaear, pan berffeithir hi yn y nefoedd ; ond ni dder- 
fydd y mawl a'r clodforedd yn oes oesoedd. Mynych y 
dywedai y Salmydd, "Yn dragwyddol y'th folianaf." 

Eto 1 Fe gwyd y Brenin Mawr ei deyrnged o ogoniant 
oddiar bob un, mewn rhyw ffordd neu gilydd; y mae yn 
rhwym i'w enw, ei orsedd, a'i air i wneyd hyny. Cafodd 

27 



4i8 



Koheleth. 



Pharao lawer cynyg i roddi y gogoniant yn wirfoddol iddo, 
drwy wrando ar ei lais, a gollwng Israel o'i wasanaeth, ac 
addawodd yntau droion wneyd hyny; ond pan ollyngai 
Haw farnol yr Arglwydd ei gafael arno ef, tynhai yntau ei 
afael ar Israel bob tro. Ond o'r diwedd, "Mi a ogon- 
eddir ar Pharao," medd yr Arglwydd, a gwnaeth hyny drwy 
ei " ysgytio ef a'i lu yn y Mor Coch, o herwydd ei drugaredd * 
sydd yn dragywydd." (Salm cxxxvi. 15.) Canys y mae yr 
Ysgrythyr yn dy wedyd wrth Pharao, " I hyn yma y'th gy- 
lodais di, fel y dangoswn fy ngallu ynot ti, ac fel y datgenid 
fy enw drwy yr holl ddaear." (Rhuf. ix. 17.) Y mae Pharao 
eto yn datgan ei enw a'i ogoniant JEf, trwy yr holl genhedl- 
aethau — gogoneddodd ei amynedd a'i ddioddefgarwch, a'i 
hir-ymaros, drwy arbed ei fywyd am hlr dymor, tra yr oedd 
Pharao yn ymgaledu, ymgyndynu, ac yn cablu : drwy hyn 
daeth Pharao yntau yn ddyn hynod, a phoblogaidd hefyd, 
mewn hanesyddiaeth — hynod a phoblogaidd fel penadur 
balch ac ystyfnig, fel y daeth llawer un ar ei ol. Ond beth 
fu y diwedd? Gogoneddodd Jehofa ei nerth arno yn ei 
ddymchweliad a'i ddinystr yn y Mor Coch, a chanodd Israel 
ei farwnad, ac a lefarasant, gan ddy wedyd, "Canaf i'r 
Arglwydd, canys gwnaeth yn rhagorol iawn; taflodd y 
march a'r marchog i'r mor." (Exod. xv. 1.) 

Wrth derfynu, caniataer i mi ofyn, a ydych yn foddlon ac 
yn barod yn awr i dalu treth y Brenin ? Rhaid ei thalu ry w 
fodd, ryw bryd. Yn awr, "Rhoddwch ogoniant i'r Arglwydd 
eich Duw, cyn iddo Ef ddwyn tywyllwch, a chyn i chwi daro 
eich traed wrth y mynyddoedd ty wyll ? a thra fyddoch yn 
disgwyl am oleuni, iddo Ef ei droi yn gysgod angeu, a'i 
wneuthur yn dywyllwch." (Jer. xiii. 16.) "Addunedwch 
a thelwch i'r Arglwydd eich Duw." (Salm lxxvi. n.) Ie, 
addunedwch a thelwch; y mae llawer o honoch wedi addun- 
edu lawer gwaith, ond heb dalu, na dechreu talu eto. "Pan 



Angelion Duw. 



419 



addunedech adduned i Dduw, nac oeda ei thalu, canys nid 
oes ganddo flas ar rai ynfyd ; y peth a addunedaist, tal." 
(Preg. v. 4.) Na, "Nid oes ganddo flas ar rai ynfyd," a 
rhai ynfyd i'r eithaf yw y rhai hyny sydd o hyd dan weinid- 
ogaeth yr efengyl yn addunedu dychwelyd, a dim ond hyny, 
drwy y blynyddoedd. Nid oes gan y gofynwr Mas ar y 
dyledwr hwnw sydd yn addaw talu ei ddyled bob tro y 
digwyddo iddo gyfarfod ag ef, a byth yn cyflawni, nac yn 
ceisio chwaith ; dywed y gofynwr o'r diwedd, ei fod wedi 
blino ar ei addewidion gweigion, ac y byddai yn haws 
ganddo ei ddyoddef pe dywedai yn groew nad oedd yn 
meddwl talu byth. Addunedwr heb dalu ! Y mae y nef- 
oedd wedi diflasu ar dy addunedau trwy'r blynyddoedd. 
" Gwell i ti fod heb addunedu, nag i ti addunedu a bod heb 
dalu." (Preg. v. 5.) " Y peth a addunedaist, tal"— tal yn 
awr; ni ddeui yn fwy abl i dalu byth nag wyt yn awr- 
gochel flino a diflasu y nefoedd yn hwy a gwag addunedau 
a choeg amcanion. " Cytuna a'th ofynwr ar frys, tra 
fyddech ar y ffordd gydag ef, rhag iddo dy roddi di yn Haw 
y barnwr, ac i'r barnwr dy roddi di at y swyddog, a'th daflu 
yn ngharchar. Yn wir, meddaf i ti, Ni ddeui di allan oddi 
yno hyd oni thalech y ffyrling eithaf." (Matt v. 25, 26.) 
Y mae lluoedd o hen addunedwyr, fel y sydd yma yn awr, 
y diflasodd y nefoedd ar eu haddunedau, "wedi eu rhoddi 
yn Haw y barnwr," ac at y swyddog a'u bwrw yn ngharchar, 
yn talu o hyd, ond heb dalu y ffyrling gyntaf eto, na gobaith 
gwneyd hyny byth. Y mae rhywrai yn y dyddiau hyn yn 
ceisio dal gobaith i'r dyledwyr a'r methdalwyr a elont i!r 
carchar hwnw, y deuant allan ry wbryd j ond y mae Efe, yr 
Hwn y mae "agoriadau uffern a marwolaeth ganddo," yn 
dywedyd, "Yn wir, meddaf i ti, Ni ddeui di allan oddiyno 
hyd oni thalech y ffyrling eithaf." Na, nid oes modd dyfod 
allan byth o'r carchar hwnw, ond y mae modd peidio myned 
iddo, drwy gytuno a'r Gofynwr ar y ffordd. 



TRAETHAWD I. 



GWEINIDOGAETH GAIR DUW. 



Wrth weinidogaeth Gair, neu Efengyl, Duw, yn ystyr 
eangaf yr ymadrodd, deallir Goruchwyliaeth y Cyfamod 
Newydd, yn ei gosodiadau a'i hordinadau, fel y trefnwyd ac 
y sefydlwyd hi gan yr Arglwydd Iesu Grist a'i apostolion 
etholedig ac awdurdodedig Ef, i aros a pharhau hyd nes y 
delo Ef ei Hun i osod terfyn ami. Gweinidogaeth nad oes 
dim o ddyfais a dychymyg dyn i gael ei y.chwanegu ati, 
nac i dynu oddiwrthi, na chyfnewid dim ami, " Megis y rhy- 
buddiwyd Moses gan Dduw, pan oedd efe ar fedr gorphen y 
babell; canys, Gwel, medd Efe, ar wneuthur o honot bob 
peth yn ol y portreiad a ddangoswyd i ti yn y mynydd." 
(Heb. viii. 5.) Yr oedd y rhybudd hwn i Moses i fod yn 
rhybudd ac addysg i'r holl oesau, i gadw cnawd ar ei ochel- 
iad rhag ymyraeth dim oil mewn un modd a phethau 
cysegredig- gwasanaeth ac addoliad Duw, a drefnasid ac a 
osodasid ganddo Ef ei Hun. Wrth ryfygu gwneyd hyn, y 
taflodd cnawd y sarhad mwyaf ag oedd yn bosibl iddo ar 
awdurdod a doethineb yr anfeidrol. Pe nas gwnaethai 
Moses y babell yn ol y portreiad a ddangoswyd iddo yn y 
mynydd, a hyny yn "mhob peth? ni ddaethai Duw i bres- 
wylio ynddi. "Ond Moses, yn wir, a fu ffyddlon yn ei holl 



Gweinidogacth Gair Duw. 



421 



<ty ef 9 megis gwas, er tystiolaeth i'r pethau oedd i'w llcfaru/' 
neu i gael eu dysgu trwyddynt, fel yr oedd y ty hwnw a 1 
holl drefniadau yn "Gysgodau o'r daionus bethau a fydd? 
ent." (Heb. iii. 5, a ix. 1.) Am ei ofal a'i ffyddlondeb yn 
hyn, cafodd Moses y gymeradwyaeth a'r ganmoliaeth uchaf 
gan y Duw mawr ei Hun, a gafodd un dyn ar y ddaear 
erioed. "Yr hwn sydd ffyddlawn yn fy holl dy." (Num. 
xii. 7.) 

"Ond yn awr, Efe (Crist) a gafodd"— a osododd ac a 
sefydlodd — " weinidogaeth mwy rhagorol, yn gymaint ac y 
mae Efe yn Gyfryngwr Cyfamod gwell, yr hwn sydd wedi 
ei osod ar addewidion gwell." (Heb. viii. 6.) "Gweinid- 
ogaeth mwy rhagorol " na'r weinidogaeth a gawsai Moses 
yn y mynydd; ac os oedd y weinidogaeth hono, oedd i gael 
ei dileu, yn ogoneddus, "mwy o lawer y bydd yr hyn sydd 
yn aros yn ogoneddus," medd yr apostol (2 Cor. iii. 11). 
A allem ni dybied, gan hyny, fod mwy o ryddid a goddefiad 
i'r dynol i ymyraeth a phethau a gosodiadau y weinidogaeth 
"fwy rhagorol" hon, drwy ychwanegu atynt, neu dynu oddi 
wrthynt, neu wneyd cyfnewidiadau ynddynt, yn ol ei ddoeth- 
ineb neu ei chwaeth ei him ? Na allwn, am foment, dybied 
dim o'r fath beth. Er hyny, ni bu dwylaw cnawd yn fwy 
prysur gydag un gorchwyl yr ymaflodd ynddo erioed, nag y 
bu ar y gorchwyl hwn bob amser, yr hyn a barodd ddirfawr 
flinder i'r eglwys, ac atalfa i lwyddiant crefydd yn y byd. 

"Y dyn pechod, mab y golledigaeth, yr hwn sydd yn 
gwrthwynebu ac yn ymddyrchafu goruwch pob peth a elwir 
yn Dduw, neu a addolir, hyd onid yw efe megis Duw, yn 
eistedd yn nheml Duw, ac yn ei ddangos ei hun mai Duw 
ydyw" (2 Thes. ii. 4); hwn, meddwn, a wnaeth yr hafog 
fwyaf o bawb yn y peth hwn. Yr oedd "dyfodiad" hwn, 
medd yr apostol, " yn ol gweithrediad Satan," ei weithrediad 
penaf, cyfrwysaf, a gwaethaf. Hynod oedd y dyn hwn, fel 



4*2 



Koheleth 



y codai ei fwyall halog i ddryllio cerfiadau cysegr Duw, i 
osod cerfiadau celfyddyd ei ddychymyg ei hun yn eu He ! 
Dat-drodd a gwrth-drodd yr holl efengyl a'i hordeiniadau hi 
i wasanaeth ei dwyll a'i uchelgais ei hun, a damnedigaeth 
eneidiau dynion. Casglodd Satan yn nghyd holl elfenau 
pob ffug o grefydd a fuasai ganddo yn y byd erioed, i gyfan- 
soddi ei ddyn hwn. O, yr anrhaith dragwyddol ! yr holl 
ddrwg a wnaeth y gelyn hwn yn y cysegr ! Ewch i deml 
ogoneddus " y cyfamod gwell," fel y mae wedi ei hadeiladu 
yn y Testament Newydd, gan Grist a'i apostolion; "Rhif- 
wch ei thyrau hi, ystyriwch ei rhagfuriau ; edrychwch ar ei 
phalasau, fel y mynegoch i'r oes a ddelo ar ol;" ac ewch i 
demlau y dwyll-offeiriadaeth Rufeinig a ritualaidd; rhifwch 
dyrau, ystyriwch ragfuriau, ac edrychwch ar eu palasau 
hwythau ; a welwyd dau beth annhebycach i'w gilydd dan 
haul erioed ag ydyw y ddwy deml yna? Pa gydfod ag 
undeb a all fod rhyngddynt? Dim oil; mwy nag sydd 
rhwng goleuni a thy wyllwch, rhwng gwirionedd a chelwydd, 
rhwng Crist a belial. Ni ddadguddiodd Duw un gwirionedd 
i'r byd na newidiodd Satan a'i weision " y gwirionedd hwnw 
yn gelwydd." (Rhuf. i. 25.) "Gwirionedd Duw" wedi ei 
"newid yn gelwydd" ydyw yr athrawiaethau a ddysgir yn 
nhemlau y pabydd a'r defodwr — efengyl Crist wedi ei datroi 
a'i gwneyd yn efengyl arall, yr hon nid yw arall, h.y., nid 
yw efengyl, fel y dywed Paul am dani; ac am athrawon yr 
"efengyl arall" hono efe a ddywed, "Canys y cyfryw gau 
apostolion sydd weithwyr twyllodrus, wedi ymrithio yn 
apostolion i Grist. Ac nid rhyfedd yw, canys y mae Satan 
yntau wedi ymrithio yn angel goleuni; gan hyny, nid mawr 
yw er ymrithio ei weinidogion ef fel gweinidogion cyfiawn- 
der, y rhai y bydd eu diwedd yn ol eu gweithredoedd." 
(2 Cor. xi. 13, 14.) 

Hanes gwrthymdrechion egniol y gwir a'r gau, y real a'r 



Gweinidogaeth Gair Dine. 



423 



ffugiol, y dwyfol a'r dieflig, yr ysprydol a'r cnawdol ar 
defodol yn erbyn eu gilydd, ydyw cynwysiad cyfran fawr 
iawn o'r Ysgrytdyr, yn yr Hen Destament a'r Newydd 
Defnyddia yr Ysgrythyr amryw ffyrdd i wrth-ladd y gelyn y 
soniwn am dano; weithiau, cymer ddagr finiog gwatwareg 
i'w drywanu, fel y gwnai Elias gyda'r humbug Baal a'i broff- 
wydi ar fynydd Carmel; ac felly gwnai y proffwyd Esaia, ac 
ereill o'r proffwydi yn fynych, gyda golwg ar dduwiau y 
Cenhedloedd ac eilunod ty Israel a'u proffwydi celwyddog : 
pryd arall, defnyddia arf ymresymiad i'w ddynoethi, ac er 
dysgu y bobl i weled ei ynfydrwydd a'i wrthuni ; bryd arall, 
cyhoeddir bygythion a gwaeau ofnadwy yn ei erbyn ef a'i 
bleidwyr, megis y gwnai y G wared wr yn erbyn yr ysgrifen- 
yddion a'r Phariseaid, a Phaul yr un modd a'r Ritualists ei 
amser ef : bryd arall, gosodir y gwirionedd i sefyll yn ogyf- 
erbyn ag ef, megis y gwnaeth y Philistiaid, druain, yn eu 
hanwybodaeth, pan ddodasant Arch Duw Israel gyferbyn a 
Dagon eu duw, yn ei deml yn Ashdod, ac erbyn y boreu 
dranoeth, yr oedd yr humbug wedi syrthio ar ei wyneb ger 
bron Arch Jehofa. Gosodasant ef i fyny eilwaith, a'r boreu 
nesaf yr oedd Dagon wedi syrthio eto, a'i ben a chledr ei 
ddwy law wedi eu tori oddiwrth ei gorff a'u taflu oddiwrth 
eu gilydd, un yma ac un acw ar lawr ei deml. Yn nghwymp 
Dagon o flaen Arch Duw, cawn ernes o gwymp a dinystr 
pob humbug — pob eilun-dduw, pob gau-grefydd ac ofergoel- 
ion, trwy ddylanwad gwirionedd dwyfol yn y diwedd. Caf- 
wyd ernes helaethach o hyn drachefn pan aeth y gwirionedd 
allan i'r byd ar dafodau tanllyd yr apostolion, ar ol bedydd 
tanllyd dydd y Pentecost, pan gwympodd yr eilunod o'u 
blaen yn mhob man. Cafwyd engraifft nodedig o hyn yn 
Ephesus pan oedd Paul yn pregethu yno, pryd y dygodd 
llawer o'r rhai a fuasent yn gwneuthur rhodreswaith eu 
llyfrau dewiniaeth, ac y llosgasant hwynt yn ngwydd pawb, 



424 



Koheleth. 



y rhai a gyfrifid yn werth deng mil a deugain o ddarnau 
arian. Dyna ddrych o ddiwedd pob kumbugiaeth, a buan y 
delo. 

i. Deallir a defnyddir yr ymadrodd, " Gweinidogaeth y 
Gair" yn benaf, am bregethiad yr efengyl a gweinyddiad 
ei hordinhadau. Trwy bregethiad yr efengyl y sylfaenwyd 
ac y gosodwyd i fyny yr Oruchwyliaeth newydd yn y byd, 
gan yr Arglwydd Iesu a'i apostolion. " Yr hon wedi dechreu 
ei thraethu trwy yr Arglwydd, a sicrhawyd i ni gan y rhai 
a'i clywsant Ef," medd yr apostol (Heb. ii. i) wrth agor ei 
draethawd gogoneddus ar oruchwyliaeth gweinidogaeth y 
Cyfamod newydd. Perthynai i'r weinidogaeth hon ddwy 
gangen wahaniaethol, y gallem eu galw yr un Anghyffred- 
inol a therfynol, a'r un Gyffredinol a pharhaol ; y flaenaf yn 
arwain i'r olaf. Gweinidogaeth bersonol yr Arglwydd Iesu 
ei Hun, a'r apostolion ar ei ol Ef, oedd y flaenaf ; daeth 
hono i ben ei thymor pan y cwblhawyd ac y perffeithiwyd 
ei gwaith yn loan, yr olaf a fu fyw o'r apostolion, yr hwn a 
osododd y maen clo yn adeilad teml y dadguddiad dwyfol, 
a dyma yr ar-ysgrifen a gerfiodd efe ar y maen hwnw — 
"Canys yr wyf fi yn tystiolaethu i bob un sydd yn clywed 
geiriau profTwydoliaeth y llyfr hwn, os rhydd neb ddim at y 
pethau hyn, Duw a rydd ato ef y plaau sydd wedi eu hys- 
grifenu yn y llyfr hwn. Ac o thyn neb ymaith ddim oddi 
wrth eiriau llyfr y broffwydoliaeth hon, Duw a dyn ymaith 
ei ran ef allan o'r ddinas sanctaidd, ac oddiwrth y pethau 
sydd wedi eu hysgrifenu yn y llyfr hwn." (Dat. xxii. 18, 19.) 

Pregethu oedd y brif elfen berthynol i'r gangen hon ; felly 
y dywed Efe, yr Athraw mawr, am dano ei hun — "I breg- 
ethu i'r tlodion yr anfonodd fi, i bregethu blwyddyn gymer- 
adwy yr Arglwydd" (Luc iv. 18 a 19); "Awn i'r trefydd 
nesaf, fel y gallwyf bregethu yno hefyd ; canys i hyny y 
daethum allan," medd efe dro arall (Marc i. 38). At yr un 



Gweinidogaeth Gah- Dmv. 



425 



gwaith yr etholodd ac yr anfonodd efe y deuddeg dysgybl 
allan, a'r deg-a-thriugain ar eu hoi hwythau ; ac am y ddau 
ddosparth hyn o'i genhadau cyntaf, yn neillduol, y dywed 
efe yn ei weddi drostynt at y Tad, "Fel yr anfonaist fi pf 
byd, felly yr anfonais inau hwythau i'r byd" (loan xvii 19), 
i gyflawni yr un gwaith, sef pregethu yr efengyl. Gosododd 
ef bregethu, fel hyn, i fod yn brif ordinhad yn ngoruchwyl- 
iaeth ei deyrnas, yn ei sefydliad a'i dygiad yn mlaen yn y 
byd. Yr oedd bedydd hefyd (heblaw bedydd loan) yn 
arferedig yn ngweinidogaeth tymor ei fywyd ef, cyn iddo 
ei sefydlu yn y Commissiwn mawr ar ei esgyniad i'r nef. 
Ychydig iawn a wyddom ni o hanes hwnw, canys ychydig 
iawn a ddywed yr hanes sanctaidd am dano ; loan yn unig 
o'r efengylwyr sydd yn crybwyll dim mewn perthynas iddo, 
ac ni ddywed yntau ddim ond hyn : " Wedi y pethau hyny 
daeth yr Iesu a'i ddysgyblion i wlad Judea, ac a arosodd 
yno gyda hwynt, ac a fedyddiodd" (loan iii. 22); a, "Pan 
wybu yr Arglwydd gan hyny glywed o'r Phariseaid fod yr 
Iesu yn gwneuthur ac yn bedyddio mwy o ddysgyblion nac 
loan, (er na fedyddiasai yr Iesu ei hun, eithr ei ddysgyblion 
ef,)" (loan iv. 1, 2), a dyna y cwbl oil a gawn ar y mater; 
ond y mae rhywbeth yn awgrymiadol iawn yn yr ymadrodd 
cromfachedig ("Er na fedyddiasai yr Iesu ei hun, eithr ei 
ddysgyblion ef "), fel yn arwyddo mai seren o'r ail radd yn 
ei deyrnas ef ydoedd y bedydd i fod, mai pregethu oedd y 
benaf. "Yr hwn am hanfonodd i fedyddio," meddai loan 
Fedyddiwr; "I bregethu yr anfonodd Efe fi," medd Efe, yr 
hwn y dywed y Bedyddiwr am dano nad oedd efe "yn 
deilwng i ddwyn ei esgidiau ef." Y mae Paul, yntau, yn 
dywedyd rhywbeth yn debyg am dano ei hun wrth y Cor- 
inthiaid. _Efe oedd y cenadwr cyntaf a ddaeth i Corinth 
i bregethu yr efengyl, a bu ei bregethiad yn llwyddianus 
iawn yno er dychweliad llaweroedd ; sefydlodd eglwys luosog 



426 



Koheleth. 



yno ; ysgrifenodd epistol maith at yr eglwys hono yn mhen 
amry w flynyddau wedi hyny, yn yr hwn y dywed efe : " Yr 
ydwyf yn diolch i Dduw na fedyddiais i neb o honoch, ond 
Crispus a Gaius. Mi a fedyddiais hefyd dylwyth Stephanas : 
heblaw hyny, nis gwn a fedyddiais i neb arall. Canys ni 
anfonodd Crist fi ifcdyddio, ond i efengylu; nid mewn doeth- 
ineb ymadrodd, fel na wnelid Croes Crist yn ofer." (i Cor. 
i. 14-16.) 

Nodweddir gweinidogaeth y tymor hwn fel un anghyffred- 
inol ar gyfrif ddarfod iddi : — 

1. Gaeldechreu ei "thraethu trwy yr Arglwydd." "Duw, 
wedi iddo lefaru lawer gwaith, mewn llawer modd, gynt 
wrth y tadau trwy y proffwydi, yn y dyddiau diweddaf hyn, 
a lefarodd wrthym ni yn ei Fab," medd yr apostol (Heb. i. 
1). A dyna beth anghyffredinol, peth na fuasai erioed o'r 
blaen, ac na fydd byth mwy, "Iddo Ef, etifedd pob peth, 
trwy yr hwn y gwnaed y bydoedd; yr hwn sydd yn cynal pob 
peth trwy air ei nerth " (adn. 3), ddyfod ei hunan yn ddyn, 
at ddyn, i lefaru wrtho ! 

' 2. Y dynion anghyffredinol a osododd Efe mewn swydd 
anghyffredin i ddwyn yn mlaen a pherffeithio gwaith gwein- 
idogaeth y tymor hwnw, sef ei apostolion. Nid oedd olynwyr 
byth i fod i'r dynion hyny yn y swydd hono, mwy nag yr 
oedd olynwyr iddo Ef, y Messia ei hun, i fod. Megis na 
anfonodd y Tad erioed, ac na enfyn Efe byth, Fessia arall, 
ond Iesu o Nazareth, i'r byd; ni anfonodd yntau, ac ni 
enfyn byth, apostolion i'r byd ar ol y rhai cyntaf. Yr hyn 
a gyfansoddai un yn apostol ydoedd, ei fod wedi ei ddewis, 
ei neillduo, a'i awdurdodi ganddo Ef ei hun, yn bersonol ac 
yn ddigyfrwng, i'r swydd — un wedi bod yn dyst o'i adgyfodiad 
Ef. Ni roddodd Efe ei hun hawl i'w apostolion etholedig hyny 
i ethol olynwyr iddynt eu hunain, nac i gyflenwi y bylchau a 
dorid gan angeu yn eu rhif o bryd i bryd. Gwnaethant hwy 



Gweinidogaeth Gair Duw. 



a'r eglwys yn Jerusalem hyny, dan gyfarwyddyd Petr, y mae 
yn wir, drvvy ethol apostol yn lie Judas; ond ymddengys 
braidd yn fvvy na thebygol, mai mewn amryfusedd y 
gwnaethant. Nid oedd yr addewid a gawsent o dywalltiad 
yr Yspryd Glan arnynt, i'w "gwisgo a nerth o'r uchelder," ac 
i'w "tywys i bob gwirionedd," wedi ei chyflawni eto, a'r cwbl 
a ddywedir am Matthias yw, "Ac efe a gyfrifwyd gyda'r un 
apostol ar ddeg." Yn mhellach, daeth Ef ei hun i alw ac 
ordeinio apostol yn lie Judas, wedi hyny, drwy gyfarfod a 
Saul o Tarsus, ac ymddangos iddo ar y ffordd, gerllaw 
Damascus ; ac fel hyn y llefarodd Efe wrtho ar yr achlysur 
hwnw : " Cyfod, a saf ar dy draed, canys i hyn yr ymddangos- 
ais i ti, i'th osod di yn weinidog ac yn dyst o'r pethau a 
welaist, ac o'r pethau yr ymddangosaf i ti ynddynt." (Act. 
xxvi. 1 6.) Ni buasai yn angenrheidiol i'r Gwaredwr ym- 
ddangos iddo yn unig er ei ddychwelyd a gwneyd efengylwr 
neu weinidog cyffredin o hono; ond i'w wneyd yn apostol, yr 
oedd hyny, sef ymddangos iddo, yn anhebgorol angenrheid- 
iol. Wrth amddiffyn ei awdurdod yn yr eglwys yn erbyn 
haeriadau y gau apostolion, efe a ddywed wrth y Corinthiaid, 
"Onid wyf fi yn apostol? onid wyf fi yn rhydd? oni welais 
i Iesu Grist ein Harglwydd V' (i Cor. ix. i.) Felly galwyd 
a gosodwyd y dyn anghyffredin hwn yn yr apostoliaeth mewn 
modd anghyffredin a gwahanol i bob un o'r Ueill \ ac yr 
oedd wedi ei fwriadu i wneyd gwaith mwy yn yr eglwys nag 
yr un o honynt. 

3. Yr oedd nerthoedd a rhyfeddodau anghyffredin yn 
dilyn gweinidogaeth y tymor hwn o'i ddechreu hyd ei 
ddiwedd, yn seliau o ddwyfoldeb cenadwri yr efengyl i'r 
byd \ ac wedi iddynt roddi y dystiolaeth i'r byd, cadarnhau 
y gair yn mhob man " trwy yr arwyddion a'r rhyfeddodau 
y rhai oeddynt yn canlyn" (Marc xvi. 20), y maent hwythau 
yn peidio ac yn diflanu gyda diweddiad yr oes apostolaidd. 



428 



Koheleth. 



Ni soniodd yr un o'r apostolion unwaith, ar un achlysur, 
am olynwyr iddynt yn eu swydd, na gair o gyfarwyddyd i'r 
eglwysi am ethol y cyfryw olynwyr. Y mae y Testament 
Newydd yn berffaith ddistaw ar y mater; peth nas gellir 
rhoddi un cyfrif am dano ar y dybiaeth fod y swydd i 
barhau mewn olyniaeth. Y mae llawer o gyfarwyddiadau 
yn yr epistolau yn nghylch dewis a gosod dynion i lenwi 
swyddau ereill, megis henuriaid a blaenoriaid yn yr eglwys, 
ond yr un iota am ddewis apostolion; a'r rheswm amlwg 
am hyny ydoedd, bod y swydd yn darfod gyda'r personau a 
osodasai y Pen Mawr ei Hun ynddi, ac ni osododd Efe yr 
un byth ar ol Paul. Hyd yn nod pe buasai i'r apostolion, 
yr henuriaid, a'r holl eglwys alw cyngor, a phenderfynu 
ethol ac ordeinio un neu nifer i'r swydd apostolaidd, ni 
buasai dim grym nac awdurdod yn eu gwaith, heb iddynt 
dderbyn cyfarwyddyd a gorchymyn uniongyrchol o'r nef i 
wneyd; ond ni ychwanegwyd, ac ni ychwanegir byth, un 
gorchymyn felly mwy, wedi cyflawni a chwblhau y datgudd- 
iad dwyfol yn yr Ysgrythyrau. Ac heblaw hyny, y mae 
gwaith y swydd apostolaidd wedi ei gyflawni am byth gan 
yr apostolion etholedig hyny, fel y cyflawnodd "Apostol ac 
Archoffeiriad ein cyffes ni, Iesu Grist," holl waith ei swydd 
Ef fel Cyfryngwr, pan oedd Ef yn gweinyddu ynddi ar y 
ddaear, ac y dywedodd " Gorfihenwyd" wrth farw, fel na 
fydd angen am, na lie i Gyfryngwr arall rhwng Duw a 
dynion ar ei ol Ef. Felly hefyd y cyflawnodd yr apostolion 
waith eu swydd hwythau, fel nad oes lie iddi, nac angen am 
dani yn yr eglwys byth mwy. 

Bellach ; deuwn at osodiadau cyffredinol, arosol, a phar- 
haol yr oruchwyliaeth efengylaidd. Gesyd yr apostol yr holl 
ordeiniadau a'r swyddau cyffredinol ac anghyffredinol hyny 
gyda'i gilydd, yn y bedwaredd benod o'r epistol at yr Ephes- 
iaid, lie y dywed, "Eithr i bob un o honom y rhoed gras yn 



Gweinidogaeth Gair Duw. 



429 



mesur dawn Crist. O herwydd paham, y mae Efe yn 
dywedyd, Pan ddyrchafodd fir uchelder, Efe a gaethiwodd 
gaethiwed, ac a roddes roddion i ddynion. Eithr Efe a 
ddyrchafodd, beth yw, ond darfod iddo ddisgyn yn gyntaf i 
barthau isaf y ddaear. Yr hwn a ddisgynodd, yw yr hwn 
hefyd a esgynodd goruweh yr holl nefoedd, fel y cyflawnai 
bob peth. Ac Efe a roddes rai yn apostolion, a rhai yn 
broffwydi, a rhai yn fugeiliaid ac yn athrawon, i berffeithio 
y saint i waith y weinidogaeth, i adeilad corfF Crist" (adn. 
7-13). Yn y ddeuddegfed benod o'i epistol cyntaf at y 
Corinthiaid, ymdrinia yn fanylach a'r mater. "At rhai 
hyn yn wir a osododd Duw yn yr eglwys," medd ef, " yn 
gyntaf (yn benaf) apostolion; yn ail, proffwydi; yn drydydd, 
athrawon ; yna gwyrthiau ; wedi hyny doniau i iachau, 
cynorthwyau, llywodraethau, rhywiogaethau tafodau" (adn. 
28). Dyna oedd ystad yr eglwys yn nyddiau yr apostolion, 
yn meddu cyflawnder ac amrywiaeth mawr o'r doniau 
anghyffredinol, er cydwasanaethu achos yr efengyl yn sef- 
ydliad cyntaf ei goruchwyliaeth yn y byd, oil yn cael eu 
rhoddi a'u cyfranu yn anrhegion i'w eglwys wedi iddo Ef, 
yr Hwn a osodwyd yn "Ben uwchlaw pob peth" iddi, esgyn 
i'r uchelder \ oil yn cael eu gweinyddu iddi, a'u gweithredu 
ynddi, drwy a chan "Yr Yspryd Glan, yr hwn a ddanfonwyd 
o'r nef," i fod yn Arglwydd yr oruchwyliaeth o hyny allan ; 
o herwydd hyny, gelwir hi — "Gweinidogaeth yr Yspryd" 
(1 Cor. iii. 8.) 

O'r holl ddoniau a'r swyddau hyny, dwy yn unig oedd i 
aros a pharhau yn yr eglwys, sef gweinidogaeth y gair yn 
y pregethiad o hono, a gweinyddiad yr ordinhadau — Bed- 
ydd a Swper yr Arglwydd, a'r ddiaconiaeth. Swydd a 
darddodd o angenrheidrwydd amgylchiadau yr eglwys yn 
Jerusalem pan oedd y dysgyblion yn amlhau (Act. vi. 1), 
a Uawer o weddwon a thlodion yn eu plith, barnodd yr 



43o 



Koheleth. 



apostolon, dan ddwyfol gyfarwyddyd yn ddiau, yn ddoeth 
a da i neillduo nifer o wyr cymhwys, "da eu gair, yn 
llawn o'r Yspryd Glan a doethineb, i'w gosod ar hyn 
o orchwyl," sef gofalu am achos y tlodion, a phethau 
tymhorol yr eglwys, fel y gallent hwy, yr apostolion, " bar- 
hau mewn gweddi a gweinidogaeth y gair;" felly, rhoddas- 
ant ar yr eglwys i edrych yn eu plith, am seithwyr o'r 
cyfryw ddynion, yr hyn a wnaethant, a gosodasant hwynt 
ger bron yr apostolion; y rhai, "wedi iddynt weddio, aosod- 
asant eu dwylaw arnynt," ac a'u hordeiniasant felly i'r swydd, 
Hwnw oedd y tro cyntaf i'r eglwys gael ei galw i gymeryd 
rhan yn ngweinyddiad llywodraeth ei hachosion. Yn ethol- 
iad apostolion, a'r holl swyddau perthynol i'r doniau ang- 
hyffredinol, fel y crybwyllwyd eisoes, nid oedd ganddi, na'r 
apostolion chwaith, na Haw na llais i ddewis personau i'w 
gweinyddu : y Pen Mawr ei Hun yn unig oedd yn trefnu 
pob peth yn hono, gan osod yr aelodau hyny "yn y corff 
fel y mynodd Efe;" gan roddi i un "ymadrodd doethineb, 
ac i arall ymadrodd gwybodaeth, trwy yr un Yspryd ; ac i 
arall ffydd ; trwy yr un Yspryd ; ac i arall wneuthur gwyrth- 
iau, ac i arall broffwydoliaeth, ac i arall wahaniaeth yspryd- 
oedd, ac i arall amryw dafodau, ac i arall gyfieithiad tafodau. 
A'r holl bethau hyn y mae yr un a'r unrhyw Yspryd yn eu 
gwneuthur, gan ranu i bob un o'r neilldu, megis y mae yn 
ewyllysio." (i Cor. xvii. 8-n.) 

O hyn allan, y mae swyddogaeth yr eglwys yn cael ei 
thraddodi i'w llaw hi ei hun, ond yn gyfrifol yn unig i'w 
Phen, ac i'w gweinyddu ganddi yn ei enw Ef, ac yn ol cyfar- 
wyddiadau ei air Ef. Ni roddodd Efe hawl nac awdurod 
iddi i ychwanegu un swydd wrth ei hewyllus ei hun at y 
ddwy swydd a osododd Efe ei Hun a'i apostolion ynddi ; 
beth bynag a geir dros ben hyny ynddi, "o'r drwg y mae." 
Cyfyngir y gweddill o'r traethodyn hwn at Swydd y Weinid- 



Gweinidogaeth Gair Duw. 



431 



ogaeth yn unig, gyda chrybwyll fod y cyfarwyddiadau a 
roddir i'r eglwys yn nghylch dewisiad personau i'r ddwy 
swydd, y weinidogaeth a'r ddiaconiaeth, yn y Testament 
Newydd yn ddynodol a manwl iavvn; a'i bod o'r pwys mwyaf 
i'r eglwys fod ar ei gwyliadwriaeth fanylaf, a mwyaf gonest 
a chydwybodol, yn ei chyflawniad o'r ddyledswydd a'r fraint 
a ymddiriedwyd iddi. 

SWYDD Y WEINIDOGAETH — 

Y swydd benaf, bwysicaf a ymddiriedwyd i ddyn ar y 
ddaear, " Eithr megis y'n cyfrifwyd ni gan Dduw yn addas 
i ymddiried am yr efengyl, felly yr ydym yn llefaru," medd 
Paul (1 Thes. ii. 4) ; a thrachefn, " Yn ol efengyl gogoniant 
y bendigedig Dduw, am yr hon yr ymddiriedwyd i mi." (1 
Tim. i. n). Wrth ymddiried "efengyl ei ogoniant," ym- 
ddiriedodd y "bendigedig Dduw" y peth penaf a gwerth- 
fawrocaf a fedd Efe ei hun i ofal dyn. "Nid i'r angelion 
y darostyngodd Efe y byd a ddaw," ac nid i'w angelion yr 
ymddiriedodd Efe y weinidogaeth hon ; eithr Efe a roddes 
" y trysor hwn mewn llestri pridd," fel y byddai godidowg- 
rwydd y gallu hono Ef," a gogoniant y llwyddiant iddo Ef 
yn unig. "Nid yw yr hwn sydd yn planu ddim, na'r hwn 
sydd yn dyfrhau; ond Duw, yr hwn sydd yn rhoi y cynydd." 
(1 Cor. iii. 7.) 

Cytuna haneswyr eglwysig, bron yn unair, na chydna- 
byddid ond dwy swydd, y Weinidogaeth a'r Ddiaconiaeth, 
yn yr eglwys yn y ddwy ganrif gyntaf o'r oes Gristionogol, 
ac megis ac mai yn ac i'r eglwys yr oedd y swyddau i gael 
eu gweinyddu, mai yr eglwys ei hun oedd i ddewis y per- 
sonau a osodid yn y swyddau hyny ; a bod yr enwau, hen- 
uriad, esgob, a bugail, yn sefyll yn gyfystyr y naill a'r Hall 
yn y Testament Newydd, fel y defnyddid un neu arall, ar 



43* 



Roheleth. 



achlysuron, i ddynodi y rhai a weinyddent yn y swydd ; ac 
hefyd nad oedd nac uwch nac israddoliaeth parch nac awd- 
urdod yn perthyn i'r swydd, ond oil yn gwbl gydradd y naill 
&'r Hall, yn swyddol felly ; ond yn unig y rhagoriaeth parch 
a ddangosid i henafgwyr yn y swydd, ar gyfrif eu hoedran 
a'u profiad; a'r rhai mwyaf llafurus ar gyfrif eu llafur a'u 
defnyddioldeb helaethach, yr un modd. 

Gyda golwg ar "godi pregethwyr," fel y dywedir — dewis 
a galw i swydd a gwaith y weinidogaeth — y mae o'r pwys 
mwyaf i'r eglwys gofio ac ystyried nad oes ganddi hi un 
awdurdod wreiddiol ynddi ac honi ei hun i wneyd hyny, bod 
yr awdurdod hono yn gwbl yn Haw " Yr Hwn a osodwyd yn 
Ben uwchlaw pob peth " iddi, ac iddi hi dderbyn gofal yr 
alwedigaeth hon fel dyledswydd a rhagorfraint i'w gwein- 
yddu yn ei enw a'i awdurdod Ef, yn ol cyfarwyddiadau ei 
air, ac yn gyfrifol iddo. Na, ni roddodd Efe y fath ofal 
pwysig — y fath ragorfraint oruchel a hon, o'i law ei hun yn 
Haw yr eglwys, nac yn Haw neb arall, na brenin na senedd, 
nac awdurdod wladol na chyngor eglwysig o un math, 
iddynt hwy f w hymarfer fel y gwelent hwy yn dda ; yn wir, 
nid oes ganddynt hwy, penaduriaid a lly wodraethwyr gwlad- 
ol, ddim oil a wnelont a'r mater, fel y cyfry w ; ond o bydd 
brenin, neu benaeth, neu swyddog gwladol, yn aelod proff- 
esedig o'r eglwys, y mae ganddo, ar y cyfrif hwnw, hawl, 
fel rhyw aelod arall o honi, i roddi ei farn a'i bleidlais yn yr 
achos. "Nid oes gan flaenoriaid yr eglwys, na ? r eglwys a'r 
blaenoriaid yn nghyd," medd Dr. Owen, "hawl nac awdur- 
dod i alw neb i weinidogaeth y swydd hon, pregethu y gair, 
ond y personau a gynysgaeddodd Efe, pen yr eglwys, a'r 
cymhwysderau angenrheidiol i gyflawni gwaith a dyled- 
swyddau y swydd." "Ni all eglwys," medd efe, "sarhau ac 
anfoddloni ei Phen mawr yn fwy na thrwy alw a chymhell 
personau amddifaid o'r cymhwysderau angenrheidiol hyny 



Gweinidogaeth Gair Duw. 



433 



i waith gweinidogaeth ei air Ef, dan ddylanwad mympwy, 
neu bartiaeth, ac nid oes ond aflwydd, gofid, a gwarth i'w 
ddisgwyl oddiwrth hyny." 

Y mae y cymhwysderau angenrheidiol i weinidogaeth y 
swydd hon sydd yn awr dan ein sylw wedi eu nodi yn 
llyfr cyfraith yr eglwys, ac " Un gosodwr cyfraith y sydd." 

Y mae duwioldeb personol, o angenrheidrwydd, y gyntaf 
a'r benaf un o'r cymhwysderau hyny, ond nid yr unig un. 

Y mae llawer i'w cael yn yr eglwys, bob amser, y bydd eu 
duwioldeb personol uwchlaw amheuaeth, y byddai yn gam, 
ac angharedigrwydd a hwy eu cymhell at waith y weinidog- 
aeth, am na dderbyniasent hwy y cymhwysderau angen- 
rheidiol ereill. Yr oedd llawer o'r rhai a anercha Paul wrth 
eu henwau, yn niwedd yr epistol at y Rhufeiniaid, yn enwog 
am eu duwioldeb a'u defnyddioldeb, fel yr oedd eu clod yn 
yr holl eglwysi, pell ac agos; eto, heb eu galw gan yr 
eglwys hono, nac un eglwys arall, i'r weinidogaeth. Rhodd- 
asid i bob un o honynt "dalent o ras," "yn ol mesur dawn 
Crist," i'w cymhwyso bob un i'r cylch hwnw o wasanaeth yn 
ei dy yr oedd Efe wedi ei fwriadu iddo; ac yn y cylch 
hwnw y cymhwysid ef iddo y gall un fod yn gysurus iddo 
ei hun, ac yn ddefnyddiol i'r eglwys. t 

Ond, " Pa beth a ddywed yr ysgrythyr?" Pa beth a 
ddywed Efe ei Hun, sylfaenydd y deyrnas, am y cymhwys- 
derau gofynol i weinidogaeth ei deyrnas, fel y gall yr 
eglwys adnadod y cyfryw, a'u galw at waith y weinidog- 
aeth hono? Efe a ddywed fel hyn, "Pwy yw y goruchwyl- 
iwr ffyddlawn, a phwyllog, yr hwn a esyd ei arglwydd ar ei 
deulu, i roddi cyfluniaeth iddynt mewn pryd." (Luc xii. 42.) 
Dyna ddwy elfen angenrheidiol i waith gweinidogaeth gy- 
hoeddus ei deyrnas Ef, yn ol ei feddwl a'i dystiolaeth yn y 
gair a lefarodd Efe ei hun wrth y rhai a ddewisasai ac a 
osodasai Efe yn ngweinidogaeth y swydd hon—ffyddlondeb 



434 



Roheleth. 



a fihwyll Ffyddlondeb — cywirdeb calon mewn egwyddor 
ac amcan; ymroddiad, gofal, dyhewyd, a diwydrwydd yn y 
cyflawniad o waith a dyledswyddau ei swydd, yn ol ewyllys 
a chyfarwyddiadau ei Arglwydd, "Yr ydys yn disgwyl 
mewn goruchwyliwr gael un yn ffyddlawn." (i Cor. iv. 2.) 
Yr ydys yn edrych ac yn disgwyl am hyn yn arbenig 
ynddo. 

Cymhwysder dymunol arall i'r swydd ydyw y ddawn i 
osod ei feddwl allan yn syml, eglur, a dealladwy; "Yn 
athrawaidd," fel y dywed yr apostol, ac megis y dywedir am 
Apolos, ei fod yn wr u ymadroddus, cadarn yn yr ysgryth- 
yrau." (Act. xviii. 24.) 

Yn yr Athraw mawr ei Hun yn unig yr oedd yr holl 
gymhwysderau hyn yn cydgyfarfod mewn cyflawn berffeith- 
rwydd cydgyfartal — "Y Tyst ffyddlawn a chywir;" "Yr 
addfwyn a gostyngedig o galon." Yr Hwn oedd yn llefaru 
"na lefarodd dyn erioed fel Efe;" yn llefaru ac yn "dysgu 
gydag awdurdod," "Canys ynddo Ef y mae holl drysorau 
gwybodaeth a doethineb yn guddiedig." Y mae rhyw 
fesur o'r cymhwysderau a'r doniau hyn oeddynt yn bob cyf- 
lawnder ynddo Ef yn angenrheidiol i fod yn meddiant pob 
un a fyno ymaflyd yn swydd athraw a dysgawdwr cyhoeddus 
yn ei deyrnas Ef : ac Efe sydd yn eu cyfranu i'r neb y gwelo 
yn dda, ac i bob un i'r graddau y gwelo yn dda. Y mae y 
cymhwysderau a'r doniau hyn yn sicr o weithio eu hunain 
i'r golwg yn mhob un a gynysgaethwyd a hwynt gan Ben yr 
eglwys, fel y gallo hi eu gweled a'u hadnabod; ac y maent 
i'w cymeryd ganddi fel awgrymiadau iddi o'i ewyllys Ef yn 
mherthynas i'r cyfryw bersonau, fod iddi, wedi y caffo brawf 
digonol o honynt, eu hanog i ymaflyd yn ngwaith gwein- 
idogaeth y gair. 

Felly, gan hyny, ni fedd yr eglwys un hawl i alw neb un 
i breg( thu, neu i weinyddu swydd a gwaith y weinidogaeth, 



Gweinidogaeth Gair Duw. 



435 



ond y rhai y gwelo hi eu bod yn meddu ar y cymhwysderau 
angenrheidiol i'r swydd, fel y dysgir iddi yn ngair Crist; ac 
yn sicr hefyd, nid oes gan yr un o aelodau yr eglwys rithyn 
o hawl i ymwthio i'r swydd, heb ei alw gan yr eglwys. 
Pan y mae eglwys yn anog ac yn codi un anghymhwys — 
un amddifad o'r cymhwysderau y soniwyd am danynt — i'r 
weinidogaeth, y mae hi yn pechu yn erbyn Crist; a phan 
yr ymwthia un at y gwaith megis ar draws teimladau a 
barn yr eglwys, y mae yntau yn pechu yn erbyn yr 
eglwys, ac yn erbyn trefn a gweddeidd-dra; ac nid oes 
o hyny ond chwerwder ac aflwydd. Nid yw yr eglwys i 
ddisgwyl cael yr holl amrywiol gymhwysderau yn gydgyfar- 
tal yn mhob un o'i gweinidogion; ni chafodd yr eglwysi 
apostolaidd hwynt felly. Yr oedd amrywiaeth ac anghyfar- 
taledd yn noniau a chymhwysderau yr apostolion eu hun- 
ain, megis y cyfranasai eu Harglwydd ei fesur neillduol o 
ddawn yn ol ei ewyllys Ef ei Hun i bob un o honynt. Yr 
oeddynt oil yn oruchwylwyr ffyddlawn a chywir, wedi i'r 
bradwr fyned oddiwrthynt, " Fw le ei hun." Yr oeddynt oil 
" wedi eu dysgu i deyrnas nefoedd," ond yr oedd rhai ar y 
blaen i'r lleill. Yr oeddynt oil yn ddynion synwyrol, call, 
a gofalus; ond nid i'r un graddau. Meddai pob un ar 
gymhwysder i ddysgu a phregethu; ond rhagorai y naill ar 
y Hall yn fawr. Ymddengys nad oeddynt oil yn "w£r 
ymadroddus iawn;" ac yn wir, fe ymddengys nad oedd ond 
un pregethwr mawr iawn o honynt oil, a hwnw oedd Simon 
Petr; efe oedd y pregethwr cymanfa — Cymanfa Dydd y 
Pentecost, a'r pregethwr a anfonwyd i agor drws y rTydd 
i'r Cenhedloedd hefyd yn nhy Cornelius y Canwriad yn 
Cesarea. Yr oedd ereill o'r apostolion, loan ac Iago yn 
neillduol," y rhai, yn gystal ag yntau, "a ystyrid yn golofnau," 
fel y dywed Paul am danynt, fel rhai oedd o'i flaen ef yn 
apostolion ; ac y mae rhagoriaethau arbenig loan ac Iago 



436 



Koheleth. 



yn adnabyddus yn yr eglwys byth; ond m ddywed yr hanes 
a gawn am danynt yn y Testament Newydd, nemawr i 
ddim am danynt hwy fel pregethwyr; Petr, fel y sylwyd, 
oedd y pregethwr hyd oni alwyd Paul i'r apostoliaeth. Yr 
oedd rhai, a'r rhan fwyaf o'r apostolion, fe ymddengys, yn 
rhagori ar Petr mewn arafwch a phwyll. Gallesid dweyd 
am dano ef, yn gystal ag unrhy w un arall o honynt, " Gor- 
uchwyliwr ffyddlawn ond yn brin y gallesid ychwanegu, 
"a pwyllog" Gallem dybied mai efe oedd y mwyaf diffyg- 
iol mewn pwyll (cyn dydd y Pentecost, beth by nag) o'r un 
o honynt; ond fel pregethwr, teflid hwynt oil i'r cysgod 
ganddo. 

Yn gyffelyb fel yr oedd hi y pryd hwnw y mae hi wedi 
bod o'r pryd hwnw hyd y pryd hwn ; amry wiaeth mawr yn 
nhalentau a doniau gweinidogion yr eglwys, un yn rhagori 
mewn un ddawn, ac arall mewn dawn arall. Nid llawer, a 
chymeryd golwg ar holl hanes yr eglwys, o ddyddiau yr 
apostolion hyd yma, nid llawer o bregethwyr mawr iawn, 
mewn cymhariaeth a'r nifer, a gyfodwyd mewn un oes. Y 
mae pregethwyr mawr yn yr eglwys, yn wyr o ychydig nifer 
bob amser, ac felly yn ddynion anghyffredin ynddi : ond 
cafodd gynifer o honynt yn wastad ag oedd doethineb ddi- 
gyfeiliorn ei Phen yn weled fod yn angenrheidiol iddi, ac y 
maent yn angenrheidiol eu bod, ryw nifer bob amser, a 
cholled annhraethadwy fyddai bod hebddynt. Nid ydynt 
hwy, ar gyfrif eu talentau fel pregethwyr, yn ddim anrhyd- 
eddusach na'u brodyr llai eu talentau yn yr ystyr hono, y 
rhai a ddichon fod yn rhagori arnynt hwythau mewn cy- 
mwysderau ereill, ac yn llawn mor ddefnyddiol hefyd yn eu 
cylchoedd priodol. "Eglurhad yr Yspryd a roddir i bob un 
er llesad" — er adeiladaeth "yr eglwys a gogoniant ei Phen," 
ac nid er enw, elw, neu anrhydedd yr hwn a dderbyniodd y 
doniau. 



G weinidogaeth Gait Duw. 



437 



Y mae o bwys i bob un, pob un a ymgymero a gwahh v 
weinidogaeth yn neillduol felly, ei fod yn ei adnabod ei hun, 
pa gymwysder, neu gymwysderau, neillduol sydd ganddo. 
"Nac esgeulusa y ddawn sydd ynot," medd "Paul yr henaf- 
gwr" wrth Timotheus yr efengylwr ieuanc. Mynaj Paul i 
Timotheus ofalu yn benaf am faethu, ymarfer, a defhyddio 
y ddawn arbenig a dderbyniasai; ac ymddengys mai y 
ddawn i bregethu oedd hono, oddiwrth rai ymadroddion 
ereill a ddywed yr apostol wrtho, megis: "Hyd oni ddelwyf, 
glyn wrth ddarllen, wrth gynghori, wrth athrawiaethu. Nac 
esgeulusa y ddawn sydd ynot. . . Myfyria yn y pethau 
hyn, ac yn y pethau hyn aros, fel y byddo dy gynydd yn 
eglur i bawb. Gwylia arnat dy hun, ac ar yr athrawiaeth ; 
aros ynddynt, canys os gwnai hyn ti a'th gedwi dy hun, a "r 
rhai a wrandawant arnat." (i Tim. iv. 13-16.) Athrachefn, 
" Yr ydwyf fi, gan hyny, yn gorchymyn ger bron Duw, a'r 
Arglwydd Iesu Grist, yr Hwn a farna y byw a'r meirw yn 
ei ymddangosiad a'i deyrnas; pregetha y gair; bydd daer 
mewn amser allan o amser, cerydda, anog," &c. Eto, 
f* Gwna waith efengylwr, cyflawna dy weinidogaeth." (2 Tim. 
iv. 1, 2, a 5.) I wneyd y goreu o'r ddawn oedd ynddo, 
dangosai yr apostol i Timotheus fod yn rhaid iddo fod yn 
ddarllenwr mawr, yn fyfyriwr mawr, a glynu, ac aros, a 
pharhau yn yr ymarferion hyny, a dwyn allan yr hyn a 
gasglai drwy ddarllen a myfyrio felly i'r cyhoedd drwy 
athrawiaethu neu bregethu i'r bobl. Yr oedd Paul, ni a 
welwn, am i Timotheus ieuanc, ei "Fab naturiol yn y 
ffydd," fod yn berffaith a chyfan, heb fod yn ddilTygiol 
mewn dim a berthynai i waith y weinidogaeth 3 yn benaf 
oil, ei fod yn bregethwr cyflawn, fel gan mai pregethu yw y 
gangen benaf a phwysicaf o'r gwaith, ac o herwydd mai y 
ddawn pregethu ydoedd y ddawn arbenig a dderbyniasai 
Timotheus, yr oedd am iddo feithrin y ddawn hono yn benafij 



43» 



Koheleth 



a dengys iddo, er dyfod yn bregethwr mawr, y buasai raid iddo 
ddarllen llawer, myfyrio llawer, a phregethu llawer, a glynu 
wrth, ac aros a pharhau yn y cyflawniadau hyn, "Fel y 
byddo dy gynydd yn eglur i bawb." Gwyddai yr apostol, a 
dywed hyny wrtho, fod Timotheus, "er yn fachgen, yn 
gwybod yr ysgrythyr Ian," ei fod wedi darllen llawer ami 
pan oedd yn blentyn, er hyny gwelai yn briodol ei anog i 
lynu wrth ddarllen yn barhaus. Y mae yr apostol yn dy- 
wedyd yr un peth wrth bob pregethwr a gweinidog ieuanc 
eto. Nid oedd nemawr o lyfrau, ond "yr ysgrythyr lan," 
i'w cael y pryd hwnw, a dyna lyfr mawr y pregethwr a'r 
gweinidog eto; ac ni bydd llawer o lewyrch ar, nac o nerth 
yn, mhregethu a phregethau y pregethwr a esgeuluso ddar- 
llen yr "ysgrythyr lan," er darllen o hono bob llyfrau ereill. 

"Am ben hyn oil, gwisgwch gariad." Cariad — cariad at 
y Meistr, at y gwaith, at braidd Duw — at eneidiau dynion, 
ydyw yr elfen fawr sydd yn rhoddi bywyd a gwres, nerth a 
gwerth yn yr holl wasanaeth. "Pe llefarwn a thafodau 
dynion ac angelion, ac heb fod genyf gariad, yr wyf fel 
efydd yn seinio, neu symbal yn tincian," medd yr apostol. 
(i Cor. xiii. i.) Un cwestiwn a ofynodd y Gwaredwr i 
Simon Petr, wrth ei adferu i'w swydd, ar ol ei gwymp, ond 
Efe a ofynodd y cwestiwn hwnw dair gwaith yn olynol — 
"Simon, mab Jona, a wyt ti yn fy ngaru I?" Ac wedi i 
Simon ateb y cwestiwn yn gadarnhaol dair gwaith, cadarn- 
hawyd ei adferiad i'w swydd dair gwaith hefyd, " Portha fy 
wyn," "Bugeilia fy nefaid," a "Portha fy nefaid." (loan 
xxi. 15-17.) 

Eto, fel y mae o bwys i'r eglwys ddeall ac adnabod y 
cymhwysderau gofynol, yn ol gair Crist, sydd i fod yn y 
rhai y mae hi i'w galw i waith y weinidogaeth, ac i bob un 
a elwir felly ganddi, fod yn adnabod ei hun, a'i gymhwys- 
derau ; y mae o bwys hefyd fod pob eglwys yn adnabod ei 



Gweinidogaeth Gair Dim. 



439 



hunan, ei sefyllfa a'i hamgylchiadau, fel, pan fyddo \ n 
dewis un i fod yn weinidog ami, ond iddi ddeall hyny yn 
dda, bydd yn gallu barnu yn o gywir pwy, pa fath un, o ran 
ei gymhwysderau, fyddai ddoethaf iddi hi edrych am dano 
i fod yn fugail iddi. Clywsom swyddog mevvn eglwys oedd 
heb weinidog ar y pryd, eglwys mewn tref bur adnabyddus, 
yn dywedyd, " Pregethwr sydd arnom ni eisieu yma — preg- 
ethwr poblogaidd ; nid ydym yn edrych gymaint am iddo 
fod yn ymwelwr o dy i dy, ond fel y byddo achosion ncill- 
duol yn galw am hyny; un yn llonaid pwlpud o bregethwr 
a ddymunem gael." "O'r goreu," meddem, " edrych wi h 
am dano, a phan gaffoch ef, gofalwch na ormesoch ar 
ei amser; na flinwch ef ond cyn lleied fyth ag y byddo yn 
bosibl a chwynion ddichon gyfodi yn eich mysg. Edrych- 
wch ar ei fod yn ddiofn yn eich plith." Torwyd gewynau 
pregeth dda yn vestry y capel cyn yr oedfa lawer tro, drwy 
fir diaconiaid adrodd i'r gweinidog am ryw dramgwyddiadau, 
a phethau annymunol oedd wedi digwydd i beri blinder yn 
yr eglwys, yr hyn a barai i waed teimladau y pregethwr 
ddyferu ar hyd risiau yr areithfa wrth iddo eu dringo y waith 
hono; a dyna'r bregeth y disgwyliai gryn lawer wrthi wedi 
ei llosgi yn boethrwm, cyn ei thraddodi, yn y tan dieithr y 
tynasid hi trwyddo yn y vestry, fel nad oedd dim ond ei 
lludw i'w gynyg i'r gynulleidfa o'r pwlpud, ac yntau (y 
pregethwr) yn troi adref y nos Sabboth hwnw, a'i ochen- 
eidiau yn drymion, a'i galon yn ofidus. 

Wrth swyddogion ac eglwysi dywedwn, meddyliwch am 
y pethau hyn; ac os ydych yn awyddus am bwlpud llawn, 
pregethau goludog o feddyliau ac o efengyl, cedwch bob 
peth annymunol o'r fath y cyfeiriwyd atynt oddiwrth y 
gweinidog hyd y byddo yn bosibl, a gofalwch na feichier ef 
a galwadau lawer— i beidio ei wneyd fel Martha, yn "ofalus 
a thrafferthus yn nghylch llawer o wasanaeth," fel y cufib 



440 



Roheletfo 



hamdden, fel Timotheus, i ddarllen a myfyrio, ac ymroddi i 
weinidogaeth y gair yn y pregethiad o hono \ ac os byddwch 
ofalus yn y pethau hyn, ac mewn gweddiau drosto, bydd yn 
gyfreithlawn ac yn.rhesymol i chwi ddisgwyl y bydd iddo 
ddwyn "allan o'i drysor bethau newydd a hen" bob tro yr 
esgyno i'r pwlpud, ac os na wna, arno ef y bydd y bai. 

Rai blynyddau yn ol, clywais un o'r pregethwyr penaf a 
gododd yn Nghymru y ganrif hon, yr hwn sydd wedi huno 
yn yr angeu efs tro bellach, yn e&ynfan fel hyn, megis y 
dy wed y proffwyd am Ephraim gynt : " Nid oes dim rheswm 
yn ein dull ni o gario pethau yn mlaen," meddai, "y mae 
genym ormod o gyfarfodydd o'r haner ; rhy w gyfarfod bob 
nos drwy yr wythnos, a'r un personau fydd yn bresenol yn 
y rhan fwyaf, fel nad yw y rhai hyny byth yn cael nemawr 
i ddim hamdden gyda'u teuluoedd gartref; a rhaid i'r preg- 
ethwr ofalu, beth bynag, ar fod yn bresenol yn mhob cyfar. 
fod ; ac mewn lie fel hyn, y mae llawer o alwadau arno bob 
dydd, fel y mae ei amser i ddarllen a myfyrio yn cael ei 
fwyta gan estroniaid, ac wrth hyny y maent yn bwyta cryf- 
der ei bregethau. Disgwylir iddo ymweled llawer hefyd o 
dy i dy, ac oni wna, achwynir yn dost arno ; ac wedi'r cwbl, 
disgwylir iddo bregethu bob tro fel pe buasai yn cael ei holl 
amser iddo ei hun. Yr wyf fi, beth bynag, wedi llwyr flino 
ar y dull yma o fyw, ac yn benderfynol i ymofyn am ryw 
gongl yn y wlad i lechu am y gweddill byr o'm hoes, lie y 
caf ryw gymaint o seibiant i feddwl a myfyrio, a chasglu ? 
dethol, a threfnu rhyw bethau y dymunwn eu gadael ar fy 
ol yn nwylaw y rhai a ewyllysient eu cael." Trefnu nifer 
o'i bregethau i'r Wasg, a olygai. Yr oedd efe, y pregethwr 
hwnw, wedi penodi ar y "gongl" hono, ac ar symud i fyned 
i lechu ynddi, pan ddaeth angeu i alw am dano i'w gongl 
dawel ef, i orphwys o hyn allan. Nid yw gweinidogion yn 
y wlad yn cael eu gorlethu gan amledd cyfarfodydd wyth- 



Gweinidogaeth Gair Dnw. 



441 



nosol yn gymaint a'u brodyr yn y trefydd, hwyraeh ; ond 
clywir yr achwyniad yn fynych yn erbyn un ac arall, nad 
ydynt yn ymweled o dy i dy a'r aelodau, fel y dylent, V 
mae rhywbeth yn afiachus yn y don gwynfanus hon. 
Dadleuir fod yr apostolion, ac athrawon ereill, yn " arfer 
dysgu o dy i if;" felly yr oeddynt, ond cofier, yn 

1. Mai dychweledigion oddiwrth baganiaeth oedd yr 
aelodau eglwysig o'r cenhedloedd yn eu hamser hwy ; rhai 
newydd eu symud " o'r tywyllwch i'r goleuni," fel y dyw ud 
Paul, fel yr oedd yn angenrheidiol eu dysgu yn ngwersi cyn- 
taf Cristionogaeth ; eu maethu fel mamaeth yn porthi 
baban, "Mi a roddais i chwi laeth i'w yfed, ac nid bwyd; 
canys hyd yn hyn nis gallech, ac nis gellwch chwaith eto yr 
awr hon ei dderbyn," medd Paul wrth y Corinthiaid. 
(1 Cor. iii. 2.) 

2. Nid oedd Ysgrythyrau yr Hen Destament yn meddiant 
y dychweledigion cyntaf hyny o'r Cenhedloedd, canys nid 
oedd ond copiau ysgrifenedig o honynt i'w cael yn y byd y 
pryd hwnw, a'r rhai hyny yn anaml iawn i'w cael, o angen- 
rheidrwydd. Yr oedd yn wahanol yn hyn gyda'r dychwel„ 
edigion Iuddewig; yr oeddynt hwy wedi eu dysgu yn y 
Gyfraith, i ryw fesur, o'u babandod, canys darllenid cyfran 
o Moses a'r proffwydi yn y Synagog bob Sabboth; ac am y 
Testament Newydd, nid oedd ef wedi ei ysgrifenu eto; yr 
oedd yn brydnawnddydd oes yr apostolion pan ysgrifenwyd 
y rhanau cyntaf o hono; felly, ymweliadau teuluaidd yr 
apostolion, efengylwyr, ac athrawon, oedd Testament New- 
ydd yr eglwys y dyddiau hyny. Eglurent i'r dysgyblion yn 
eu hymweliadau teuluaidd yr hyn a bregethent yn y cyhoedd, 
megis y gwnai yr Athraw mawr ei hun : " Ac o'r neilldu, i'w 
ddysgyblion, efe a eglurodd bob peth." (Marc iv. 34.) Ond 
y mae yr achos yn wahanol iawn yn awr gyda ni, sydd ag 
ysgrythyrau yr Hen Destament a'r Newydd yn ein dwylaw, 



442 



Koheleth 



ac yn agored o'n blaen, ac wrth law yn mhob teulu i ym- 
gynghori a hwy, fel y mae angen am ymweliadau teuluaidd 
yn awr, ond ar achlysuron neillduol, yn Rawer iawn llai nag 
ydoedd yn amser boreuol yr eglwys, yn enwedig felly gyda 
ni, yn Nghymru, sydd genym ein cyfeillachau crefyddol un 
waith, o leiaf, dwywaith yn fynych, bob wythnos, lie yr ym- 
gyferfydd aelodau yr eglwys fel teulu ar ei haelwyd ei hun, 
i ymgynghori, a dysgu, ac adeiladu y naill y Hall. Y mae 
yn wahanol gyda'n cyfeillion y Saeson yn hyn, y rhai nid 
ydynt erioed, oddigerth y brodyr Wesleyaidd yn Lloegr, 
wedi arfer cynal y cyfarfodydd eglwysig hyny. 

3. Nid oes genym un lie i gasglu y byddai yr Athraw 
mawr ei hun yn arfer myned o dy i dy, i ymweled a dysgu, 
nac i dy neb, ar un achlysur, ond pan elwid am dano at 
glaf, neu y gwahoddid ef i gymeryd lluniaeth. Pregethu ar 
y maes, ar y mynydd, ar y traeth, ar y ffordd, yn y Demi, 
yn y Synagog, yn y ty, oedd gwaith mawr, ie, unig waith ei 
fywyd cyhoeddus ef; peth gyda Haw mewn cysylltiad a'r 
gwaith hwnw, ac yn wasanaethgar iddo, oedd iachau y 
cleifion a'r holl wyrthiau ereill a wnaeth efe, ac i gyflawni 
yr un gwaith yr anfonodd Efe y deuddeg allan. 

4. Er hyny, ni fynwn, ar un cyfrif, ddywedyd dim a du- 
eddai i ddigaloni neb un a dderbyniodd ddawn a chymwys- 
der i fod yn ddefnyddiol yn y gwaith o ymweled o dy i dy ; 
bu, ac y mae un felly, wedi ac yn wasanaethgar iawn i 
achos yr efengyl : ac mewn trefydd mawrion, yn neillduol, 
y mae yn angenrheidiol eu bod, i ymweled a chyrau eithaf 
a dyfnaf cymdeithas, lie y ceir llaweroedd, bob amser, na 
ddeuant ac na ddeuent byth i swn moddion gras. Dwg yr 
ymwelwyr hyn foddion gras atynt hwy, yn y man lie maent, 
ac ymdrechant eu cael dan weinidogaeth y gair, a llwyddas- 
ant i ddwyn llawer o'r "crwydriaid i dy." Ond am ymwel- 
iadau gweinidogion ag aelodau eglwysig yr oeddym yn son, 



Gweinidogaeth Gair Dtiw. 



443 



Y ddeddf a esyd yr apostol Iago i lawr ydyvv, "A oes neb 
yn eich plith yn glaf? galwed ato henuriaid yr eglwys, a 
gweddiant hwy drosto." (Iago v. 14.) Nid gorchymyn i 
henuriaid yr eglwys fyned o amgylch yr aelodau, gan gy- 
meryd eu llyfr gweddi yn eu llogellau, a holi yn mhob ty, 
"A oes neb yn glaf yma heddyw?" Cyfarwyddo y claf i 
anfon rhywun drosto at yr henuriaid, i ofyn iddynt ddyfod i 
ymweled ag ef, a wna yr apostol. Adnabuom rai aelodau 
eglwysig a gymerent arnynt fod yn glaf, ac a ymgadwent 
o'r capel am dymor, dan gysgod yr esgus hwnw, i edrych a 
ddeuai gweinidog yr eglwys i ymweled a hwy; ac os na 
ddeuai, a hyny a obeithient hwy hefyd, caent asgwrn i'w 
gnoi, drwy redeg arno wrth bawb, fel y caent gyfleusdra, fel 
un esgeulus a diofal yn nghyflawniad dyledswyddau ei 
swydd. 

Y mae gweinidog ieuanc wrth ymweled yn fynych o dy i 
dy mewn perygl o fyned, o radd i radd, dan ddylanwad yr 
arferiad hono, nes iddo golli ei awydd at ddarllen a myfyrio. 
Ni all efe "lynu wrth ddarllen," myfyrio, ac "aros yn y 
pethau hyn" — pethau y gair a'r athrawiaeth — tra fyddo yn 
crwydro o'r naili dy it Hall ; ac a ei bregethau, o angen- 
rheidrwydd, cyn hlr, yn debyg yr olwg arnynt i wartheg 
culion breuddwyd Pharao. Frodyr ieuainc yn y weinidog- 
aeth, deliwch yn eich cof, a gosodwch yn eich calon, gyngor 
Paul i Timotheus, am y "glynu, y myfytio, a'r aros yn y 
pethau hyn" yn eich llyfrgellau, hyd y galloch, fel y byddo 
eich cynydd yn y pwlpud " yn eglur i bawb." Os esgeulus- 
wch y glynu, y myfyrio, a'r gweddio yn y dirgel, rhywbeth 
arall, nid y cynydd, a "fydd yn eglur i bawb" yn y cyhoedd 
— yn y pwlpud. Yno, yn y pwlpud, y mae gwaith mawr 
eich gweinidogaeth i gael ei gyflawni. Pregethu, fel y cry- 
bwyllwyd droion o'r blaen, a ordeiniodd Efe, Pen yr eglwys, 
yn brif ordinhad yn ngoruchwyliaeth ei deyrnas \ pregethu 



444 



Koheleth. 



— pregethu i bwrpas — sydd gan hyny i'w osod yn nod, yn 
"gamp uchel" i gyrchu ato gan bob un a ymaflo yn y 
swydd. Fel hyn y dywed y pregethwr penaf a fu yn y byd 
erioed, ond yr Athraw mawr ei Hun : " Yr hwn yr ydym ni 
yn ei bregethu, gan rybuddio pob dyn, a dysgu pob dyn yn 
mhob doethineb ; fel y cyflwynom bob dyn yn berffaith yn 
Nghrist Iesu : am yr hyn hefyd yr ydwyf yn llafurio, gan 
ymdrechu yn ol ei weithrediad Ef, yr hwn sydd yn gweithio 
yn nerthol." (Col. i. 28, 29.) Dyna i chwi, fy mrodyr 
ieuainc, model o bregethwr — un yn taflu ei hunan gorff ag 
enaid i'r gwaith; un nad oedd "yn gwneuthur cyfrif o ddim, 
ac nad oedd gwerthfawr ganddo ei einioes ei hun," chwaith, 
os gallai "orphen ei yrfa trwy lawenydd, a'r weinidogaeth a 
dderbyniasai gan yr Arglwydd Iesu, i dystiolaethu efengyl 
gras Duw." (Act. xx. 24.) 

Ymdrechwch i wneyd y pwlpud yn allu, yn allu i dynu 
ato bawb o fewn cyrhaedd ei ddylanwad, ac i ddal ei afael 
ynddynt, wedi y caffo unwaith afael arnynt; pregethwch 
nes gwneyd peth na ellais i fy hun mo'i wneyd erioed, hyd 
y gwn i, gwneyd i'r bobl hiraethu a blysio ar ddyddiau yr 
wythnos am ddyfodiad y dydd Sabboth canlynol. Y mae 
hyn yn beth mawr, ac yn gam at beth mwy, sef eu henill i 
gredu ac ufuddhau i'r efengyl : "Felly yr ydym yn pregethu," 
medd Paul, "ac felly y credasoch chwithau." (1 Cor. xv. 
11.) A dyna y pregethu a'r gwrando wedi cyraedd eu 
dyben mawr. Yr oedd yr Athraw mawr ei Hun yn preg- 
ethu bob amser, nes peri i'r bobl naill ai synu, neu gredu, 
neu ddigio wrtho Ef a'i athrawiaeth. Digiodd yntau un- 
waith wrth gynulleidfa o wrandawyr caled a diystyr, "Ac 
edrychodd arnynt o amgylch yn ddigllawn, gan dristau am 
galedrwydd eu calon hwynt." (Marc iii. 5.) Digiodd tyrfa 
o wrandawyr wrtho yntau dro arall, " Hwy a lanwyd o ddig- 
ofaint tuag ato." (Luc iv. 28.) A dro arall, " Llawer o'i 



Gweinidogaeth Gair Duw. 



445 



ddysgyblion Ef a aethant yn eu hoi, ac ni rodiasant mwy- 
ach gyda'r Iesu." (loan vi. 66.) Effeithiau annymunol a 
galarus iawn, yn wir, ar y pregethu goreu erioed. Eto, o'r 
ddau, mwy dewisol ydyw i'r pregethwr a'i wrandawyr ddigio 
tipyn wrth eu gilydd weithiau, na'u bod yn gallu byw a 
pharhau yn fath o gyfeillion diystyr a diofal y naill am y 
Hall. 

Yn ddiweddaf, frodyr a chyfeillion, y mae hyfder fy ym- 
adrodd yn fawr wrthych, fel y gwelwch, a'm hunig esgusawd 
dros yr hyfdra hwn ydyw hyn — " Yr ydwyf yn hen." 



TRAETHAWD II. 



HAWLIAU AC AWDURDOD Y WEINIDOGAETH. 



Ymddangosodd sylwedd y traethodyn a ganlyn yn y 
Dysgedydd am Tachwedd, 1853. Ar glawr y rhifyn am 
Ragfyr, yr un flwyddyn, gwnaed y sylw canlynol arno : — 

Mr. Dysgedydd,— Darllenais ysgrif (y Parch. , feddyliwyf) 

yn nechreu y Dysgedydd am Tachwedd diweddaf, ar Awdurdod Y 
Weinidogaeth, gyda hyfrydwch mawr; yr oeddwn yn argyhoedd- 
edig, er's blynyddau, o'r dirfawr angen oedd yn bod am rywbeth 
cyffelyb iddi, oblegid barnwyf nad yw y gweinidogion na'r eglwysi yn 
adnabod cylch eu gweinidogaeth. Yn awr, yr wyf yn cynyg fod i 
filoedd lawer o'r Traethawd hwnw gael ei argraffu ar ei ben ei hun, 
ac enw yr awdwr wrtho, a'i werthu am ddimai yr un, fel y gall ddyfod 
i law pob aelod eglwysig trwy Gymru. Cymeraf gant o honynt i'w 
rhanu i aelodau tlodion, ac ereill sydd yn ddifeddwl am ddarllen un- 
rhyw draethodyn. Pe gwnai pob gweinidog yn nghylchrediad y 
Dysgedydd yn gyffelyb, byddai hyny yn sicr o'ch diogelu rhag colled 
o'i argraffu. — Ydwyf, 

Llanfyllin. D. MORGAN. 

Y mae llawn cymaint o angen am drafod y mater hwn 
yn yr amser presenol ag oedd yn yr amser hwnw; gan 
hyny, a hefyd bod cangenau ereill o'r un mater wedi bod 
dan ymdriniaeth yn y tudalenau blaenorol, ac y buasai y 
pwnc yn cael ei adael megis ar ei ganol, heb i'r gangen hon o 
hono hefyd gael ei lie dyledus, cyfleir sylwedd y traethodyn 



Awdurdod y Weinidogaeth. 



447 



hwnw yn awr i sylw darllenwyr y Koheleth, wedi ei 
drwyddedu a chymeradwyaeth yr hen Athraw parchedig 
o Llanfyllin gynt. 

AWDURDOD Y WEINIDOGAETH. 

Perthyna i bob swydd ei hawdurdod yn gystal a'i dyled- 
swyddau. Segur-swydd yw hono na byddo iddi ond enw, 
heb waith i'w gyflawni ac awdurod i'w gweinyddu. Nid oes 
un segur-swydd yn nheyrnas Iesu Grist — yr un swydd o 
urddas ac elw yn ddyben iddi ; ond pob un i wasanaeth a 
defnyddioldeb. 

Ceisiwn grynhoi ein sylwadau ar y mater mewn ffordd o 
atebion i'r ddau ofyniad hyn : — A oes rhyw fath o awdurdod 
yn fierthyn tr swydd weinidogaethol? Ac os oes, pa fath 
ydyw? Apeliwn yn unig "at y gyfraith ac at y dystiol- 
aeth," canys beth bynag a ddyweder na byddo "yn ol y 
gair hwn," ni fydd dim goleuni na phwys ynddo. "Eithr 
pa beth a ddywed yr ysgrythyr?" Dyma rai o'i hymadr- 
oddion hi ar y pwnc. "Ac yr ydym yn atolvvg i chwi, 
frodyr, adnabod y rhai sydd yn Uafurio yn eich mysg, ac yn 
eich llywodraethu chwi yn yr Arglwydd, ac yn eich rhy- 
buddio ; a gwneuthur cyfrif mawr o honynt mewn cariad, 
er mwyn eu gwaith." (i Thes. v. 12, 13.) Yma ; cysylltir 
llafur, neu waith y swydd, a'i hawdurdod — llywodraethu, a'r 
gydnabyddiaeth ddyledus iddi oddiwrth yr eglwys sydd yn 
derbyn y gwasanaeth — "adnabod" neu gydnabod y rhai 
sydd yn gweini iddi yn y swydd. Eto; " Cyfrifer yr henur- 
iaid sydd yn llywodraethu yn dda, yn deilwng o barch (o 
gydnabyddiaeth) dau-ddyblyg, yn enwedig y rhai sydd yn 
poeni yn y gair a'r athrawiaeth." (1 Tim. v. 17.) Y mae 
deddf natur a rheswm yn dysgu dynion, neu y mae dynion 
"o honynt eu hunain" yn dysgu, y dylai y rhai sydd yn 



448 



Koheleth. 



gweithio yn dda, gael eu talu yn dda am eu gwaith, yn ol 
ei swm a'i werth. " Fe ddylai hwn a hwn," meddai hen 
amaethwr gynt, "gael cyflog dau ddyn, ac ychwaneg; 
canys fe wna gymaint o waith mewn diwrnod a dau 
weithiwr cyffredin, ac nid yw yn bwyta mwy na dyn arall." 
Felly yn union y dywed yr ysgrythyr dan sylw, am y rhai 
sydd yn Uafurio — "Yn poeni yn y gair a'r athrawiaeth, ac 
yn lly wodraethu yn dda " yn yr eglwysi, y dylent gael eu 
paichu, eu cydnabod "yn ddau-ddyblyg," ragor ereill nad 
ydynt "yn llafurio ac yn poeni yn y gair a'r athrawiaeth P 
fel y maent hwy. Nid yw deddf yr ysgrythyr a'r efengyl 
byth yn croesi deddf natur a rheswm mewn dim. "Un 
gosodwr cyfraith sydd." Y mae pob deddf, ond "deddf 
pechod a marwolaeth," wedi deilliaw yn wreiddiol o'r un 
ffynon — ffynon nad yw byth "Yn rhoddi dwfr hallt a 
chroew." Fel yna dynoda yr apostol faes llafur a gwaith 
y weinidogaeth — " Y gair dr athrawiaeth." Maes neu 
gylch gweinyddiad ei hawdurdod — yr eglwys ; canys " Beth 
sydd iddi hi (yr awdurdod hon) a farno ar y rhai sydd oddi 
allan? Onid y rhai sydd oddimewn y mae hi yn eu barnu?" 
(1 Cor. v. 12.) Ac hefyd, hawliau y weinidogaeth hon ar 
yr eglwys, sef ei pharchu, ei chydnabod, a'i chynal yn 
deilwng. Fel y gofala pob llywodraeth wladol am barch a 
chynhaliaeth deilwng i'r rhai a esyd hi i weinyddu ei chyf- 
reithiau j felly, yr un modd, y gofala yr efengyl am yr un 
pethau i'r rhai a gyflawnant waith y swydd a'r awdurdod a 
osododd hithau yn yr eglwys. 

Drachefn; "Ufuddhewch i'ch blaenoriaid (llywodraeth- 
wyr), ac ymddarostyngwch; oblegid y maent hwy yn gwylio 
dros eich eneidiau chwi," &c. (Heb. xiii. 17); a thrachefn, 
"Meddyliwch am eich blaenoriaid, y rhai a draethasant i 
chwi air Duw." Gallesid Uuosogi testynau i'r un perwyl ; 
ond y mae y rhai a goffawyd yn llawn ddigon i'r pwrpas o 



Awdtirdod y Weinidogacth. 



449 



brofi fod Awdurdod o ryw fath, yn gystal a gwaith, yn 
perthyn i'r swydd weinidogaethol. Nid ydynt yn amwys na 
gochelgar ar y mater, ond yn syml ac eglur. Golygant 
hanfodiaeth awdurdod y swydd fel peth nad oedd dadl nac 
amheuaeth yn bod, nac i fod yn ei gylch — peth yr oedd yr 
eglwysi yn ei addef a'i gydnabod; gan hyny, nid yw yr 
apostol yn ceisio profi fod yr awdurdod yn bod, ond cymhell 
yr eglwysi i'w chynal, ei pharchu, ac ymostwng iddi y mae 
efe, yn union fel y cymhella efe y saint yn Rhufain i barchu 
ac ufuddhau i'r awdurdodau gwladol, mewn pethau gwladol, 
fel yr oeddynt hwy yn ddeiliaid i Caesar yn y pethau hyny 
(Rhuf. xii. i). 

Cawn yr apostol unwaith yn profi ac yn amddifiyn ei 
awdurdod apostolaidd ef ei hun, yn nghyd a'i hawliau fel 
apostol a gweinidog, yn wyneb fod gau-apostolion yn eu 
gwadu ac yn arwain yr eglwysi ar gyfeiliorn ar y mater. 
Er na arferasai efe ei awdurdod, ac na cheisiai ei iawnderau 
hyny yn Corinth ac yn eglwysi Achia, eto, ni phetrusai 
ddadleu dros yr hawliau hyny, yn llawn a phenderfynol, 
pan ddaeth achos yn galw am hyny \ ond pan yn anog yr 
eglwysi yn gyffredinol i ufuddhau i awdurdod yr henuriaid 
a osodasid arnynt, nid yw efe yn cymeryd arno brofi a 
dadleu yr awdurdod hono, gan nad oedd achos yn galw am 
hyny, o herwydd nad oedd neb yn gwadu y peth. Lie 
bynag y mae llywodraeth, rhaid yw fod llywodraethwyr i'w 
gweinyddu ; a lie bynag y byddo llywodraethwr, dyna un 
mewn awdurdod. "Yn y dyddiau hyny nid oedd brenin 
yn Israel ; ond pob un a wnai yr hyn oedd uniawn yn ei 
olwg ei hun." (Barn. xvii. 6.) Ni bu Israel erioed heb 
gyfraith, canys yr oedd cyfraith yr Arglwydd ganddynt; ac, 
mewn un -ystyr, ni buont erioed heb frenin chwaith, canys 
yr oedd Duw ei Hun yn Frenin iddynt hwy. Ond yr oedd- 
ynt "yn y dyddiau hyny" heb raglaw neu ddirprwywr mewn 



45<> 



Koheleth. 



awdurdod i weinyddu dros Dduw, ac felly cymerai pob un 
ei ryddid i wneyd "yr hyn a fyddai da yn ei olwg ei hun" 
— ei ewyllys a'i nwydau ei hun ydoedd cyfraith pob un, heb 
fod yn gyfrifol i un awdurdod o'r tu allan iddo. Fr ystad 
hon y mynai llawer ddwyn y byd iddi yn awr ; ac ereill a 
fynent ddwyn yr eglwys iddi hefyd — dileu pob awdurdod a 
swydd — pob un i wneyd "yr hyn a fyddo uniawn yn ei olwg 
ei hun" — pob aelod yn ogyfartal, heb swydd nac awdurdod 
yn perthyn i neb mwy na'u gilydd ; ond dengys "y gyfraith 
a'r dystiolaeth" yn y rhanau a goffawyd, yn gystal ag mewn 
llawer o ranau ereill, mai nid dyna yw ewyllys Brenin a 
Phen yr eglwys. "Pan ddyrchafodd Efe i'r uchelder, (fel y 
cawsom achlysur i sylwi dro o'r blaen,) Efe a gaethiwodd 
gaethiwed, ac a roddes roddion i ddynion." A pha beth 
oeddynt ? Pa roddion a gyfranodd Efe i ddynion ? " Efe 
a roddes rai yn apostolion, a rhai yn broffwydi, a rhai yn 
efengylwyr, a rhai yn fugeiliaid ac athrawon ; i berffeithio y 
saint i waith y weinidogaeth, i adeilad corff Crist." Efe a 
gyfranodd y galluoedd a'r grasau angenrheidiol i addurno a 
chymhwyso personau neillduol i lenwi y swyddau hyny yn 
ei eglwys, er ei chynydd a'i hadeiladaeth. Ond o ba fath 
natur yw yr awdurdod hon ? 

i. Nid awdurdod annibynol ar yr eglwys — neu oruchr 
eglwysig, ydyw. Yr oedd yr awdurdod apostolaidd felly. 
Nid gan ddyn, na thrwy ddyn, y derbyniasai yr apostolion 
eu hawdurdod hwy. Nid oedd gan yr eglwys na Haw na 
llais yn eu dewisiad a'u gosodiad yn eu swydd a'u hawdur- 
dod ; derbyniasant hi yn ddigyfrwng oddiwrth Grist ei hun, 
ac nid oeddynt yn gyfrifol i neb ond iddo Ef am eu gwein- 
yddiad. Perthynai i'r awdurdod hon ddarbodi ac arosod 
cyfreithiau i'r eglwys, fel swyddogion apwyntiedig ac Ys- 
prydoledig ganddo Ef i'r gwaith hwnw ; ac yr oedd ei awd- 
urdod Ef yn rhwymo yr eglwys i dderbyn ac ymostwng i'r 



Awdurdod y Weinidogaeth. 



45 1 



cyfreithiau hyny. "Os cadwasant fy ngair i," medd Efe 
wrthynt, "yr eiddoch chwithau hefyd a gad want." (loan 
xv. 20.) Y mae yn wir nad oeddynt bob amser yn meddu 
yr awdurdod hon, mwy nag yr oedd y ddawn i broffwydo 
gan y proffwydi bob amser, ond fel y byddai Haw yr Ar. 
glwydd arnynt, ac achosion yn galw am hyny. Efe, "Y 
proffwyd mawr, ac Archoffeiriad ac Apostol ein cy fifes ni, 
Crist Iesu," yn unig oedd a phob cyflawnder yn trigo ac yn 
preswylio yn wastadol ynddo; "Canys nid with fesur" y 
rhoddodd y Tad yr Yspryd arno Ef. Ar amserau neillduol, 
"yn ol ei ddoethineb Ef," y gwisgid y proffwydi dan yr 
Hen Destament, ac apostolion y Testament Newydd, ar 
gallu a'r awdurdod i lefaru a gweinyddu yn anffaeledig. 

Y mae yr awdurdod weinidogaethol yn wahanol i'r un 
apostolaidd, yn ei natur a modd ei derbyniad; trwy yr 
eglwys y trosglwyddir, y derbynir, ac y gweinyddir hi. Yr 
eglwys sydd i farnu cymwysderau ac i ethol y rhai a osodir 
ynddi; er bod y swydd a'i hawdurdod yn ddwyfol ran eu 
deilliad a'u trefniad, trwy yr eglwys y trosglwyddir hwy i 
bersonau, a gwasanaeth ac adeiladaeth yr eglwys yw eu 
prif ddybenion. Y mae yr awdurdod, gan hyny, i fesur J n 
ddibynol ar yr eglwys, fel y mae yn drosglwyddedig trwyddi ; 
yn gyffelyb fel y mae awdurdod Seneddol Prydain yn ddi- 
bynol, i fesur, ar yr etholwyr. Yn ei Haw hi, y Senedd, y 
mae yr awdurdod lywodraethol yn aros, Pw gweinyddu; 
ond trwy yr etholwyr, ac yn rhinwedd eu hetholiad, y mae 
aelodau y Senedd yn meddu yr awdurdod sydd ganddynt. 
Beth bynag ydyw awdurdod gweinidogion y gair yn yr 
eglwys, awdurdod a dderbyniasant trwy eu dewisiad a'u 
galwad i'r swydd gan yr eglwys ydyw. 

Dichon, gan hyny, y dadleua rhai fod gan yr eglwys havvl 
1 gymeryd yr awdurdod o law, a diswyddo ei gweinidog pan 
y myna; ie, i ddileu y swydd ei hun, os myn. Na, nid 



45 2 



Koheleth. 



felly. Nid felly yr ydym yn dysgu ewyllys Crist yn ei air. 
Efe, Crist ; nid y hi, yr eglwys, ydy w Creawdwr y swydd a'r 
awdurdod a berthyn iddi ; a'r eglwys hono a gymerai ami 
ddiddymu yr hyn a greodd ac a osododd Efe ynddi, a'i 
gwnai ei hun yn euog o fradwriaeth a gwrthryfel union- 
gyrchol yn erbyn ei Orsedd a'i awdurdod Ef ei Hun. 
Addefwn yn rhwydd, y gall unrhyw eglwys gyfansoddedig 
ar yr egwyddor wirfoddol — egwyddor a sail eglwys y Testa- 
ment Newydd — wneyd hyny; ond gwadwn yr hawl, yn 
hollol. Os gall eglwys brofi fod ei gweinidog wedi gwyro 
mewn athrawiaeth neu fuchedd oddiwrth symlrwydd efengyl 
Crist, i'r fath raddau ac a'i anghymwyso i'w swydd, y mae 
ganddi hawl, a hi a ddylai, ei ddiswyddo o fod yn weinidog 
iddi, wedi iddi ei rybuddio, ac iddo barhau yn anniwygiedig. 
Y gall ei fwrw ymaith oddiar unrhyw fympwy, sydd yn beth 
digon eglur — gall atal moddion ei gynaliaeth oddiwrtho ; 
gall ei boeni, ei ddirmygu, lladd ei ddylanwad, llofruddio ei 
deimladau, a'i flino ymaith yn y ffordd hono ; ond gallu 
heb hawl na chyfiawnder yn perthyn iddo fyddai — y gallu i 
droseddu cyfraith Crist; y gallu i ddinystrio ei chymeriad, 
ei hanrhydedd, a'i dylanwad ei hun, fel yr hunan-leiddiad ; 
gallu y bydd i'r ymarferiad o hono, pan na byddo achos 
cyfreithlawn yn galw am hyny, ddwyn melldith a chwerwedd 
i gwpan yr eglwys a gaffer yn euog. Nid ydym yn meddwl 
(crybwyllwyd hyn eisoes) na all amgylchiadau ddigwydd, 
pan y bydd yn ddyledswydd ar eglwys ddefnyddio y gallu 
hwn; y bydd ei rhwymedigaeth i Grist, i anrhydedd yr 
efengyl, iddi ei hun ac i'r byd, yn cydalw arni i fwrw ymaith 
ddyn o gymeriad annheilwng a drygionus o'i gweinidogaeth. 
Dan amgylchiadau felly, gall yn hyderus ddisgwyl bendith 
Crist ar ei gwaith. 

Dadleuir fod eglwysi sefydledig — eglwysi a gylchir gan y 
gyfraith a'r awdurdod wladol, yn sefyll ar well tir na'r 



Awdurdod y Weinidogaeth. 453 



eglwysi ymneillduol a gwirfoddol ar y tir hwn, gan fod caer 
o amddiffyn o amgylch y weinidogaeth, fel na ddichon i 
amgylchiadau ac awdurdod y gweinidog gael eu niweidio 
gan y bobl, a'i fod ef yn gwbl annibynol arnynt, &c. ; ond 
credwn ni na oddef natur ysprydol teyrnas Crist ddim dynol 
a gwladwriaethol, cyfreithiol a gorfodol, gael eu trefnu a'u 
gosod yn gaerau ac yn rhagfur i\v hamddifTyn a'i dyogelu 
hi a'i hiawnderau. Y mae eglwys Crist yn gofyn lie i bob 
rhinwedd fod ar waith ac yn cael ei arddangos ynddi. Atelir 
tyfiant, a chuddir gogoniant grasau Cristionogaeth yn yr 
eglwys, gan osodiadau gorfodol. Nid gweinidog y bobl 
ydyw hwnw a ddewiser ac a osoder arnynt drwy ewyllys ac 
awdurdod o'r tu allan iddynt, pa un bynag a'i gwladwriaethol 
a'i cymanfaol fyddo yr awdurdod hono. Nid oes hawl gan 
un gallu estronol i estyn ei law i ymyraeth dim oil yn yr 
achos cysegredig hwn, gredwn ni. Yr oedd yn haws gan y 
nefoedd oddef i'r ychain ysgwyd yr Arch, na goddef i Uzza 
estyn ei law ami i'w dal hi. "Rhwygwyd y rhwygiad hwnw 
ar Uzza," yn gerydd ar yr awdurdod a gymerasai ami osod 
Arch Duw i gael ei dwyn gan ychain, yn ol ei dewisiad ei 
hun, yn lie ar ysgwyddau y Lefiaid, yn ol trefn a gorchymyn 
Duw. Eto, 

2. Nid awdurdod ar ffydd yr eglwys ydyw awdurdod y 
weinidogaeth. Gair Crist yn unig sydd ag awdurdod ac 
arglwyddiaeth ganddo ar ffydd y saint; efe ydyw unig 
Arglwydd cred a buchedd y Cristion. Nid oes dim awd- 
urdod mewn crefydd, yn addoliad a gwasanaeth Duw, ond 
a dystiolaethir ac a orchymynir yn ei air Ef: "Beth bynag 
nid yw o ffydd" ac awdurdod Ddwyfol yn ei dy Ef, "pechod 
yw." Un o'r cwynion trymaf yn erbyn dysgawdwyr Iudd- 
ewiaeth gynt, oedd gosod dysgeidiaeth eu dychymygion eu 
hunain i fyny yn lie dysgeidiaeth y gair Dwyfol, fel y 
dengys y Gwaredwr iddynt pan y dywed wrthynt, "O rag- 



454 



Koheleth 



rithwyr, da y proffwydodd Esaias am danoch chwi, gan 
ddywedyd, Nesau y mae y bobl hyn ataf a'u genau, a'm 
hanrhydeddu a'u gwefusau ; a'u calon sydd bell oddiwrthyf. 
Eithr yn ofer y'm hanrhydeddant, gan ddysgu gorchymyn- 
ion dynion yn ddysgeidiaeth " (Matt. xv. 7-10); "Ac efe a 
ddywedodd wrthynt, Gwych yr ydych yn rhoi heibio or- 
chymyn Duw, fel y cadwoch eich traddodiad eich hunain " 
(Marc vii. 9). Pan elo y weinidogaeth i honi awdurdod ar 
ffydd yr eglwys, i geisio gwthio ei hawdurdod ei him rhwng 
cydwybod dyn a gair Duw, y mae yn myned yn dwyll- 
offeiriadaeth. "Aeth y proffwyd yn fagl adarwr yn ei holl 
lwybrau, ac yn gasineb yn nhy ei Dduw." (Hosea ix. 8.) 
Pan elo i haeru nad yw y Beibl yn llyfr cymwys i'w ddodi 
yn nwylaw y werin, ac nad oes gan bob dyn hawl ogyfartal 
i'w ddarllen a'i chwilio drosto ei hun, fel y gwna yr offeiriad- 
iaeth Rufeinig a Ritualaidd, dyna Briestcraft^ yr hon sydd 
waeth a mwy melldithiol na Witchcraft Canmola yr ys- 
grythyr y dychweledigion yn Berea ragor y rhai yn Thes- 
salonica, am y mynent brofi athrawiaeth Paul ei hun, drwy 
"Chwilio beunydd yr ysgrythyrau," &c, drostynt eu hunain, 
i weled "a oedd y pethau hyn felly" (Act. xvii. 11); ac wedi 
cael boddlonrwydd am hyny, " derbyniasant y gair gyda 
phob parodrwydd meddwl." Nid oes nemawr i un ymadr- 
odd yn yr holl ysgrythyr ag sydd mor gas gan enaid y 
dwyll-offeiriadaeth a'r un uchod. Myn hi fod agoriad 
gwybodaeth yn rhwym wrth linyn ei gwregys hi yn unig, 
ac na pherthyn i'r werin na chwilio na meddwl dim drostynt 
eu hunain, ond derbyn y gyfraith o J i genau hi, heb amheu 
dim. Ryw dair blynedd yn ol, digwyddodd i ni gyfarfod a 
boneddiges Seisnig oleuedig a thalentog yn Llandrindod, yr 
hon oedd yn aelod selog 'o'r Eglwys Sefydledig, ond yn 
rhyddfrydig ac efengylaidd ei golygiadau. Adroddai wrth- 
ym yr ymddyddan a fuasai rhyngddi yn ddiweddar a gwein- 



Awdurdod y Weinidogaeth. 



455 



idog ei phlwyf, gwr ieuanc, uchel-eglwyswr a defodwr selog 
iawn. Darfuasai iddi hi amlygu ei hanfoddlonrwydd i ryw 
honiadau uchel-eglwysaidd a glywsai ganddo, y rhai nas 
gallasai hi eu credu a'u cymeradwyo. Trodd yr athraw 
ieuanc yn llym ami, a dywedai, "Nad oedd ganddi hi, na 
neb arall o'i gynulleidfa ef, un hawl, ac nad oedd ganddynt 
ddim oil a wnelent a barnu drostynt eu hunain ar un mater 
perthynol i grefydd ; mai efe, fel eu bugail a'u dysgawdwr 
awdurdodedig, oedd i feddwl a barnu drostynt hwy, ac mai 
eu hunig ddyledswydd hwy oedd gwrando arno ef, a dilvn 
ei gyfarwyddiadau yn mhob peth, heb amheu dim," &c 
"Pa beth!" atebai'r foneddiges, "A fynech chwi wthio eich 
hun rhyngof fi a'm Gwaredwr a'i air ar achos fy mywyd 
tragwyddol ! Gan y bydd raid i mi roddi cyfrif drosof fy 
hun yn y dydd mawr a ddaw, drwy help Duw, mi a fynaf 
feddwl a barnu drosof fy hun yn bersonol rhyngof fi a'r gair 
hwnw y bernir fi wrtho yn y dydd hwnw ; ac ni roddaf byth 
fy hawl hon o'm Haw i chwi, nac i un dyn arall dan haul 
mwy na chwithau— ( Dos yn fy ol i, Satan'." 

Gallem feddwl fod gwrthwynebiad tostlym fel yna, yn bur 
annyoddefol i deimlad ac yspryd uchelfrydig yr offeiriad 
hwnw. Beread o'r iawn ryw oedd hi, beth bynag; pob 
parch iddi. 

Ond ein cwestiwn yw, Beth ydyw terfynau awdurdod y 
weinidogaeth ? Yn 

i. Awdurdod i ddysgu, cynghori, rhybuddio, eeryddu, a 
gorchymyn pethau y gair yn y weinidogaeth gyhoeddus ac yn 
yr eglwys. "Y pethau hyn gorchymyn a dysg," medd Paul 
wrth Timotheus (i Tim. iv. 12). Drachefn With Titus, 
gweinidog ieuanc arall, efe a ddywed, " Y pethau hyn llefara 
a chynghora, ac argyhoedda, gyda phob awdurdod" (Titu? 
ii 15); yr awdurdod sydd yn perthyn i'r swydd y neillduesid 
ef iddi a olygai yr apostol; ac efe a ychwanega, "Na ddi- 



456 



Koheleth. 



ystyred neb di." Dywedasai yr un peth wrth Timotheus : 
"Y pethau hyn gorchymyn a dysg. Na ddiystyred neb dy 
ieuenctyd di." (i Tim. iv. n, 12.) Mynai yr apostol i'r 
ddau weinidog ieuanc deimlo urddas ac awdurdod eu swydd, 
a Uefaru, nid fel dysgyblion dan addysg, ond fel athrawon a 
dysgawdwyr. Noda iddynt y pethau yr oeddynt i'w llefaru 
a'u dysgu felly — " Y pethau hyn" — pethau dysgeidiaeth yr 
"athrawiaeth iachus," yr "athrawiaeth sydd yn ol duwiol- 
deb," "y pethau a gly waist genyf fi," medd ef wrth Tim- 
otheus, ac nid " Chwedlau ac achau anorphen, y rhai sydd 
yn peri cwestiynau yn hytrach nac adeiladaeth dduwiol," 
(1 Tim. i. 4, a iv. 7, a vi. 4.) Felly, awdurdod y weinidog- 
aeth i gyflawni gwaith a dyledswyddau priodol ei swydd yn 
ol rheol gair a chyfraith Crist, ydyw awdurdod y gweinidog 
yn yr eglwys y galwyd ef i weinyddu iddi. Y mae yr Ar- 
eithfa yn hawl i'r gweinidog; cyflwyna yr eglwys hi i'w 
ddwylaw pan y mae yn .ei alw i weinyddu iddi fel ei dewis- 
edig. Efe sydd i ofalu mwyach ar fod iddi gael ei llenwi, 
pwy a ollynger iddi ac a gauer o honi ; nid oes a wnelo yr 
eglwys mwyach a'r areithfa yn y pethau hyn, tra byddo y 
berthynas rhyngddi a'r hwn a alwodd hi i'r swydd yn parhau. 
Gall ymgynghori ac ymresymu a'r gweinidog, ar achlysuron, 
ac yntau a hithau ; ond ni fedd awdurdod i'w ly wodraethu. 
Tra yr oedd yn amddifad o weinidog, yr oedd yr areithfa 
dan ymddiried yn ei dwylaw; ond pan alwodd weinidog, 
trosglwyddodd yr awdurdod i'w law ef. 

2. Awdurdod i lywyddu yn holl gynulliadau yr eglwys — i 
osod pob achos y byddo yn angenrheidiol ymdrin ag ef o 
flaen yr eglwys, i egluro cyfraith Crist arno i'r eglwys, i alw 
am farn derfynol yr eglwys ar y mater, neu i ohirio yr ystyr- 
iaeth o hono hyd ryw amser yn mhellach, i gadw trefn 
reolus a gweddaidd yn mhob ymdriniaeth ag achosion 
eglwysig yn nghyfarfodydd yr eglwys; mewn gair, awdur- 



Awdutdod y Weinidogaeth. 



457 



dod cadeirydd ar y cyfarfod fyddo wedi ei ddewis ef i'r 
swydd hono ydyw. Y mae hawl swyddol gan gadeirydd 
cyfarfod, i drefnu y cyfarfod ; i ganiatau neu wrthod i un- 
rhyw un a fyno draethu ei feddwl yno, i alw am drefn pan 
fyddo achos yn galw am hyny, ac i derfynu y cyfarfod pan 
welo hyny yn ddoeth ; a disgwylir i'r cyfarfod ymostwng i 
awdurdod ei gadeirydd dewisedig yn mhob peth a berthyn 
iddo. Y mae i'r gweinidog, wrth ei swydd, awdurdod i 
lywyddu fel cadeirydd ar holl gyfarfodydd yr eglwys 5 ond i 
lywyddu yn yspryd ac wrth reol cyfraith Crist yn unig. Nid 
oes gan yr eglwys hawl i alw cyfarfod ar un achos eglwysig 
y tu cefn iddo, llawer llai y mae gan blaid a ddichon fod yn 
yr eglwys hawl i wneyd hyny \ ac nid oes ganddo yntau 
hawl i benderfynu unrhyw fater eglwysig yn ol ei feddwl ei 
hun, y tu cefn, neu yn annibynol ar yr eglwys. Y barnwr 
ydyw y lly wydd yn y llys gwladol ; eto nid oes gan y barnwr 
awdurdod, yn ol cyfraith y wlad, i benderfynu un achos 
cyfreithiol yn y llys hwnw yn annibynol ar y rheithwyr, na'r 
rheithwyr chwaith yn annibynol ar y barnwr. Felly, yr un 
modd, y gweinidog yw y Uywydd yn llys yr eglwys; ac 
mewn cydweithrediad y naill a'r Hall, y mae pob achos a 
ddygir i'r llys eglwysig i gael eu penderfynu. 

CyfTwynir y sylwadau blaenorol i ystyriaeth bwyllog 
gweinidogion ac eglwysi. Y mae yn sicr o'r pwys mwyaf 
fod i'r gweinidogion a'r eglwysi feddu golygiadau cywir ar 
y mater, yn ol y gair, a gweithredu yn eu hoi— o'r pwys 
mwyaf, meddwn, i heddwch, cysur, a llwyddiant yr eglwysi. 
Os bydd traed yr eglwys yn sathru ar draed y weinidogaeth, 
neu ei thraed hi yn sathru ar draed yr eglwys, bydd annidd- 
igrwydd, anghydfod, ac aflwyddiant yn ganlyniadau sicr. 

Y mae meddu syniadau cywir am natur a therfynau ei 
awdurdod yn anhebgorol i'r gweinidog er ei gweinyddu 
yn deg, rhag iddo mewn amryfusedd ei rhedeg i dir tra- 



458 



Koheleth. 



awdurdod, ar un Haw, na'i gollwng i lawr dan draed, ar y 
Haw arall; ac felly y mae o bwys i'r eglwys hefyd feddu y 
cyfryw syniadau, rhag iddi hithau, ar un Haw, ollwng ei 
hiawnderau priodol o'i gafael, a myned yn ysglyfaeth i 
dwyll offeiriadaeth a thra-awdurdodaeth ; nac o'r tu arall, 
fyned yn ddiystyr o'r awdurdod y mae gair a chyfraith Crist 
yn ei rhwymo i'w pharchu ac ufuddhau iddi. Golwg dru- 
enus ydyw gweled gweinidog yn gaethwas, ac megis dan 
draed yr eglwys. "Edrychwch ar ei fod yn ddiofn gyda 
chwi," medd Paul wrth yr eglwys yn Corinth, wrth gyflwyno 
Timotheus iddi. (i Cor. xvi. 10.) Ni fydd byth fawr o 
lewyrch ar yr eglwys hono y byddo ei gweinidog yn gaeth- 
was i'w hofn hi arno. Unwaith yr elo ei ben ef i lawr felly, 
unwaith y deallo y bobl fod eu hofn arno, dyna bob gwir 
barch iddo wedi darfod yn eu mynwesau, a'i ddylanwad er 
daioni megis wedi ei daro a pharlys; ac enbyd fydd sefyllfa 
ei olynydd. 

Drachefn, y mae gweled eglwysi yn cael eu mathru dan 
garnau tra-awdurdodaeth ofFeiriadol, yn ddrych alaethus 
dros ben, fel y bu ac y mae eto yn llawer o wledydd y Cyf- 
andir. Nid oes dim a andwya ddynoliaeth, dim a anrheithia 
ac a letha eneidiau dynion yn fwy, na "Philosophi a gwag 
dwyll," tra-awdurdod, a hoced twyll-ofTeiriadaeth, pan ddyger 
hwy yn gaethion dan ei hiau. 

Wrth derfynu, goddefer i ni ddywedyd wrth yr eglwysi, 
yn hytrach, i goflau geiriau yr apostol — "I ryddid y'ch 
galwyd chwi, frodyr ; yn unig nac arferwch y rhyddid yn 
achlysur i'r cnawd, ond trwy gariad gwasanaethwch eich 
gilydd." (Gal. v. 13.) Y mae digon o gnawd ynom fel 
gweinidogion ac eglwysi, fel y dylem wylio rhagddo, rhag 
iddo gael achlysur oddiwrth awdurdod y swydd weinidog- 
aethol o un tu, nac oddiwrth ragorfreintiau aelodaeth eg- 
lwysig o'r tu arall, i'w cam-arfer ac enyn cynen ac ymryson. 



Awdurdod y Weinidogacth. 



459 



Peth arall annymunol a niweidiol ydyw, fod i'r gweinidog- 
ion a'r eglwysi fyned i edrych y naill ar y Hall fel rhyw ddwy 
blaid wahanol, ac nid fel un corff— un blaid ac un achos 
ganddynt. Nid yw swyddogion ac aelodau un gymdeithas 
arall byth yn syrthio i'r amryfusedd hwa Y mae pob 
gweinidog yn frawd ac yn aelod o'r eglwys, yn gystal ag yn 
weinidog a bugail iddi. Aelodau lawer, a swyddau amryw- 
iol i ond un corff, ac "Fel na byddo anghydfod yn y corff 
eithr bod i'r aelodau ofalu yr un peth dros eu gilydd.*' 
Cofied yr eglwysi mai eu trysor gwerthfawrocaf ydyw gwein- 
idogaeth y gair, ac mai un o'r gemau gwerthfawrocaf yn eu 
trysor ydyw yr awdurdod gyfreithlawn a berthyna i'r wein- 
idogaeth ; ac mai ewyllys a gorchymyn Crist ydyw iddynt 
barchu, cynal, cynorthwyo, a dal breichiau y weinidogaeth 
ac ymostwng i'w hawdurdod, fel mai awdurdod a drefnodd 
Efe "er adeilad, ac nid er dinystr," iddi ydyw. Gweision 
i'r eglwysi er ei fwyn Ef yw y rhai sydd yn y swydd weinid- 
ogaethol. Nid "eich gweision chwi" a ddywed yr apostol, 
"ond gweision /chwi, er mwyn Crist." "Eich blaenoriaid, 
y rhai sydd yn eich Uywodraethu chwi yn yr Arglwydd, ac 
yn eich rhybuddio." A'r cyfryw ymadroddion y llefara'r 
apostol yn wastad am weinidogion ac eglwysi yn eu per- 
thynas a'u gilydd. 



TRAETHAWD III. 



TWYLL OFFEIRIADAETH. 



Cyfeiriwyd droion yn y tudalenau blaenorol at y Dwyll 
Offeiriadaeth yn ei hyspryd, ei honiadau, a'i hamcanion; 
ac onid oes achos, a mwy o achos yn awr nac un amser o'r 
blaen, i roddi "llin ar lin, a gorchymyn ar orchymyn," ar y 
mater hwn yn ei berthynas a Chymru yn arbenigol; pan y 
mae llygad a chalon yr hen sarff hono wedi eu gosod ar 
ein gwlad gydag awyddfryd angerddol i'w gwasgu yn ei 
chol, ei chofleidio, a'i llyfu, a'i swyno, ac yn y diwedd ei 
Uyncu hi a'i chrefydd, a'i holl ragorfreintiau i'w cheudod 
drachwantus! Gall hanesydd dyfodol ein gwlad gyfeirio 
at y flwyddyn 1880, a dywedyd, "A minteioedd y Moab- 
iaid (y Jesuitiaid) a ddaethant i'r wlad y flwyddyn hono." 
Nid gweled y cleddyf yn dyfod arnom oddi draw yr ydym 
erbyn hyn, y mae "minteioedd y Moabiaid" wedi dyfod i'n 
gwlad; nid fel ymwelwyr am dro, ond gyda golwg ar aros 
ac ymsefydlu ynddi a'i meddianu; wedi dyfod gyda'u 
hualau a'u cadwynau (eu hegwyddorion) i ddal a dwyn ein 
plant yn gaethion iddynt. Addefai rhai o honynt yn ddi- 
weddar nad ydynt yn disgwyl gwneyd ond ychydig argraff 
ar y genhedlaeth bresenol, ond eu bod yn hyderus iawn 
gyda golwg ar y genhedlaeth sydd yn codi — y plant. Gyda 
golwg ar gyraedd yr amcan hwnw, ni adawant "un gareg 
heb ei throi," un cyfleusdra heb ei ddefnyddio, nac un mesur 
a ddichon cyfrwysdra Jesuitaidd ei ddyfeisio heb ei arfer. 



Twyll Offeiriadaeth. 



461 



" Ymlusgant i deiau, gan ddwyn yn gaeth wrageddos llwythog 
o bechodau," fel y dywed Paul am eu tadau yn ei amser ef, 
ac y mae lluaws o'r cyfryw wrageddos o'r ddwy ystlen i'w 
cael yn Nghymru eto ; a "thrwy ymadrodd teg a gweniaith 
hwy a dwyllant galonau rhai diddrwg." Y maent wedi eu 
eu haddysgu i hudo a thwyllo meddyliau ehud ac anwy- 
bodus i berffeithrwydd mawr; ac wrth y swn a glywir yn 
mysg y bobl yrna ac acw ar hyd y cymydogaethau y maent 
wedi nythu ynddynt, deallwn fod dylanwad eu "hymadrodd 
teg a'u gweniaith," yn dechreu dylanwadu ar feddyliau rhai 
eisoes; soniant am danynt fel dynion yn cael cam dirfawr; 
eu bod hwy yn eu cael y dynion mwynaf a hawddgaraf 
a welsant erioed ; yn gymwynasgar a haelionus, &c. Felly 
yn union y meddyliai ein mam Efa am y sarff a'i twyllodd 
hi drwy ymadrodd teg a gweniaith. Credai hi mai y sarff 
yn ddiau oedd y creadur diniweitiaf, llareiddiaf, a mwyaf 
difalais o holl greaduriaid y ddaear, hyd nes y dysgodd, 
drwy brofiad chwerw, fod sarff arall yn y sarff hono, yr 
hon a roddasai iddi frathiad angeuol dan gochl y mwyn- 
eidd-dra hwnw. Priodol iawn, iawn, i'n hamgylchiadau ni 
yn Nghymru yn awr yw y geiriau a ddywedai Paul wrth yr 
eglwys yn Corinth gynt, "Ond y mae arnaf ofn ; rhag 
mewn modd yn y byd, megis y twyllodd y sarff Efa, trwy 
ei chyfrwysdra, felly fod i'ch meddyliau chwi gael eu llygru 
oddiwrth y symlrwydd sydd yn Nghrist." (2 Cor. ix. 3.) 
Na, nid am eu diniweidrwydd y gwasgodd llywodraeth 
Ffrainc arnynt, y gwaharddodd, ac y cauodd i fyny eu 
sefydliadau addysgol, ond er amddiffyniad iV bywyd a'i 
bodoliaeth ei hun oedd mewn perygl oddiwrthynt. Barnai 
y llywodraeth hono nad allai llywodraeth rydd a Jesuit- 
iaeth gydhanfodi yn yr un wlad; ei bod hi (Jesuitiaeth) 
megis yr oedd o'i dechreuad, felly y pryd hwn hefyd, yn 
elyn marwol i bob llywodraeth a ewyllysia eangu dim yn y 



462 



Koheletk 



mesur lleiaf ar ryddid ac iawnderau y werin; ac nad oedd 
dim a'i boddlonai hi ond cael a chadw yr holl awdurdod ar 
feddyliau a chydwybodau, ar gyrff ac eneidiau y deiliaid 
yn ei Haw ei hun. 

Yn y ffurf Jesuitaidd y daeth "y dyn pechod, mab y 
golledigaeth," "yn -wr perffaith" at fesur oedran cyflawnder 
nerth yr "anwir hwnw," yn yr hwn y mae holl gyflawnder 
galluoedd ystrywgar a chyfrwysdra y fall yn preswylio yn 
gorfforol. Pa sawl gwaith y bu raid, hyd yn nod i lywodr- 
aethau pabaidd yn Ewrop, droi olwyn yr awdurdod wladol 
ar yr urdd hon, a deol eu hathrawon o'u terfynau? Ond 
cyfrwys ymwthient yn ol yn fuan drachefn a thrachefn, dan 
ryw ffurf neu gilydd. 

Hanes Jesuitiaeth, ei hyspryd, ei hegwyddorion, a gweith- 
rediadau ei llys uffernol — y chwilys — ydyw y gyfrol dduaf 
a mwyaf arswydlawn o holl gyfrolau hanesyddol oesau y 
byd. Ni syrthiodd ein gwlad ni erioed, trwy drugaredd, i 
grafangau ofnadwy y ddraig hono — y chwilys — a gallwn 
hyderus obeithio na chaiff "y drwg hwnw," beth bynag, 
byth gyffwrdd a hi. Y mae oes y "teyrnasiad dychryn" 
hwn wedi myned, neu ar ddarfod, yn mhob gwlad erbyn 
hyn ; y mae yspryd goleuedig yr oes wedi dyfod yn ddigon 
cryf i ffrwyno ac atal yspryd yr ellyll yma, na chaffo chwarae 
ei hen ystranciau melldigaid mwy, er fod ei anian a'i yspryd 
ef yn parhau yn ddigyfnewid yr un ag oedd efe o'r dechreuad. 

Yn awr, dyma Jesuitiaeth, wedi anfon ei chenhadau gwrth- 
odedig yn Ffrainc, eu gwlad eu hunain, drosodd i Brydain. 
Ymdeithiodd y cenhadau hyny hyd Gymru, ac yma gosodant 
eu pebyll i lawr, gyda'r bwriad o ymgartrefu, a gwneyd y 
Dywysogaeth yn faes eu llafur, i hau eu hegwyddorion ynddo, 
yn y gobaith o gael, cyn hir, fedi cynhauaf toreithiog. 

Goddefer i hen ^r ? ar fin ei fedd, i osod rhyw ychydig 
ymofynion ac awgrymiadau at ystyriaethau ei frodyr ieuang- 



Twyll Offeiriadaeth, 



463 



ach, a'i gydgenedl yn gyffredinol, ar yr achos, ac yn y cyf- 
nod pwysig hwn ar gyflwr ein gwlad a'n cenedl. 

1. Beth a debygech chwi, a ydyw ein cydwladwyr yn 
gyffredinol mewn agwedd barod i gyfarfod a'r ymosodiad 
hwn sydd ar gael ei wneyd arnom, a hyny gyda golwg, yn 
neillduol, ar wybodaeth o egwyddorion, a hanes gweithred- 
iadau ac amcanion y blaid y cyfeirir ati, ac sydd yn awr 
yn ymsefydlu yn ein plith? Ofni yr ydym nad ydyw; ond 
ei bod, a chymeryd golwg gyffredinol ami, yn mhell iawn 
yn ol yn hyn, ac felly yn anmharod iawn i gyfarfod a'r 
prawf sydd ar. gael ei wneyd ami. Y mae ei diffyg mewn 
gwybodaeth yn y peth hwn yn fantais fawr i'r gelyn wneyd 
ei ymosodiad. Pe cymerai rhywun galluog a chymwys i'r 
gorchwyl mewn Haw gasglu a chrynhoi cyfrol o hanes y 
Jesuitiaid — eu hegwyddorion, a'u gweithrediadau, &c., yn 
ystod y tri chan'mlynedd diweddaf, i'w roddi yn nwylaw canol 
oed ac ieuenctid ein cenedl, cyflawnai y gwasanaeth mwyaf 
angenrheidiol, ar hyn o bryd, y gellid meddwl am dano. 

Eto; A ydyw eglwysi efengylaidd Cymru mewn ystad ac 
agwedd ddymunol i gyfarfod ag amgylchiadau yr amser 
presenol hwn? Ah ! ai nid yw ofnau Paul am yr eglwys yn 
Corinth, a'r hyn a ddywedai efe wrthi ac am dani, yn gy- 
mwysiadol iawn atom ninau y dyddiau hyn, sef, "Bod cyn- 
henau, cenfigenau, Uidiau, ymrysonau, goganau, hustungau, 
ymchwyddiadau, anghydfyddiaethau," yn ein plith? (2 Cor. 
xii. 20). Onid yw y gwiberod hyn wedi ymlusgo i mewn i 
lawer o'n heglwysi, ac yn cael eu magu ynddynt, fel y maent 
wedi ac yn peri mawr ofid calon a chywilydd wyneb i'r 
heddychol ffyddloniaid ynddynt ? Beth a feddylid am bobl 
gwlad y byddai gelynion arfog wedi rhuthro i mewn iddi, y 
rhai, yn lie cyduno i gydsefyll a chydymladd yn erbyn y 
gelyn cyffredin er amddiffyn eu gwlad, a'i hiawnderau, a'i 
rhyddid, a droent i guro, baeddu, ac archolli y naill y Hall? 



464 



Koheleth. 



Oni fyddai i wlad yn y cyflwr hwnw syrthio yn ysglyfaeth 
rwydd i ddwylaw ei gelynion ? Gallai eglwysi efengylaidd 
Cymru ddysgu gwers fuddiol oddiwrth helyntion gwladwr- 
iaethol a chymdeithasol ein tadau yn y dyddiau gynt. Ym- 
rysonau, ac anghydfyddiaethau, a rhyfeloedd cartrefol, yn 
benaf dim, oedd yr achosion o'r aflwydd a'r trueni y daros- 
tyngid hwy a'u gwlad iddo bob amser. Ni allasai y Rhuf- 
einiaid eu hunain eu gorthrechu a'u darostwng dan eu hiau 
i'r graddau y gwnaethant, pe buasent yn un a chytun a'u 
gilydd i'w gwrthsefyll. Yr oedd naill ai Afarwy, neu 
Medrod, neu Gurtisfinddu, o fradwyr yn eu mysg, bob amser, 
mewn cyngrair a'r gelynion ; a'r eiddigeddau, y cynhenau, 
gwastadol rhwng gwahanol lwythau a man dywysogion, yn 
ei gwneyd yn fanteisiol iawn i'r gelyn oresgyn a meddianu 
eu gwlad. I'r un achosion, yn fwy nag i ddim arall, y gellir 
priodoli goresgyniad Lloegr gan y Sacsoniaid drachefn. Pe 
safasai yr holl lwythau Prydeinig o un galon ac ysgwydd 
dros eu gwlad a'u hawliau yn y dyddiau hyny, odid fawr 
nad yn nwylaw hiliogaeth yr hen Brydeinwyr y buasai Uyw- 
odraeth Prydain Fawr y dydd heddyw. Mynent hwythau 
gnoi a thrarlyncu eu gilydd yn wastad, hyd nes y traflyncwyd 
hwy a'u gwlad gan yr estron. 

Y mae Rhufeinwyr yn ymosod arnom yn awr, unwaith 
eto, a hyny nid gyda golwg ar ddwyn ein gwlad oddiarnom, 
fel y Rhufeiniaid a'r Sacsoniaid gynt ; ond i ddwyn ein cref- 
ydd — dwyn yr efengyl a bregethir i ni, ac yn y diwedd, 
ddwyn ein Beibl, ein trysor gwerthfawrocaf, oddiarnom. 
Nid oes dim ag y mae egiwys Rufain yn ei ofhi ac yn ei 
gasau gymaint a'r Beibl, fel y cawn ddangos a phrofi o'i 
genau hi ei hun wrth fyned yn mlaen. Y mae Afarwyaid 
a Medrodiaid yn ein plith ninau, yn awr, fel oedd gynt, sef 
y Ritualiaid, fel eu gelwir, sydd o'u calonau yn caru llwydd- 
iant, ac yn gwneyd yr oil a allant yn yr un cyfeiriad a'r 



Twyll Offeiriadaeth. 



465 



estron-elyn. Ai nid yw hyn yn uchel alw ar eglwysi efeng- 
ylaidd Cymru, i ddeffro a charthu allan bob eiddigedd sect- 
aidd ac ymrafaelion eglwysig, fel y gallont, o un galon ac 
ag un ysgwydd, gyd-sefyll, gan gyd-ymdrech yn mhlaid 
ffydd yr efengyl, pan y mae gelyn y ffydd wedi dyfod Pn ttr ? 
Y mae yn beryglus i ni ymddiofalhau, gan dybio fod Cymru 
yn ddiogel rhag unrhyw niwed oddiwrth babyddiaeth, bid a 
fyno. Na, na ! goresgynwyd hi unwaith o'r blaen ganddi, 
a bu yn ymlygru ac yn pydru dan ddylanwad ei thwyll a'i 
hofergoelion am genhedlaethau, nes oedd mor wael a thru- 
enus ei drych moesol ag y mae llawer, a'r rhan fwyaf, o'r 
Iwerddon i'w gweled yn awr. 

Aeth ton gref o ddychryn rhag pabyddiaeth dros y deyrnas 
hon yn nheyrnasiad Charles II, pan yr oedd yn wybyddus 
fod y teyrn anfad hwnw, a'i frawd, y Due o York, Iago II 
wedi hyny, yn awyddus am adferu eglwys Rufain i'w hawd- 
urdod gynt, fel eglwys Sefydledig yn Mhrydain. Yr oedd 
yr Ymneillduwyr Protestanaidd dan orthrymder tost oddi- 
wrth y llywodraeth a'i galwai ei hun yn llywodraeth Bro- 
testanaidd y pryd hwnw ; a dadleuon poethion rhwng 
Eglwyswyr ac Ymneillduwyr yn cael eu dwyn yn mlaen 
drwy y wasg, ac ysywaeth rhwng gwahanol bleidiau o Ym- 
neillduwyr a'u gilydd hefyd. Wrth sylwi ar y dadleuon 
a'r ymrafaelion anffodus hyny rhwng y gwahanol bleidiau 
o Eglwyswyr ac Ymneillduwyr Protestanaidd a'u gilydd, 
tybiodd Mynach o Urdd St. Francis, o'r enw John Vincent 
Cane ei bod yn adeg fanteisiol iddo i gymhell a chymer- 
adwyo dychweliad y deyrnas yn ol i fynwes Rufain fel yr 
unig feddyginiaeth iddi o'r drygau a'r blinderau yr oeddynt 
ynddynt yn herwydd crefydd. Ysgrifenodd gyfrol i'r perwyl 
hwnw, yr hon a gyhoeddwyd yn 1661, dan y teitl, "Fiat 
Lux: neu Gyfarwyddyd cyffredinol er dyfod i gyd-ddeall- 
dwriaeth yn nghylch y dadleuon a'r ymrysonau poethion 



4 66 



Koheleth, 



mewn perthynas i grefydd, sydd yn ein mysg ni yma yn 
Lloegr, rhwng Pabydd a Phrotestant, Presbyteriaid ac An- 
nibynwyr, gyda'r amcan o gymedroli a dwyn yr yrnrysonau 
anhapus hyn i derfyniad heddychol o'r diwedd, &c, gan 
John Vincent Cane, cyfaill ac ewyllysiwr da i bawb o bob 
crefydd." Parodd ymddangosiad y llyfr gyffro cyffredinol 
yn y wlad. Nid oedd ond canolig iawn mewn gallu ym- 
resymiadol ; ond yr oedd yn llawn geiriau teg a gweniaith, 
ac yn gallu defnyddio y dadleuon oedd rhwng Protestaniaid 
a'u gilydd at ei bwrpas, yn gyfrwys a medrus ddigon. Yr 
oedd Clarendon, Arglwydd Gangellwr y deyrnas, ac un o 
brif weinidogion y llywodraeth, yn uchel-eglwyswr uchel- 
frydig iawn, yn orthrymwr tost ar yr Ymneillduwyr, ond ar 
yr un pryd, yn Brotestant selog iawn; teimlodd yntau 
bryder nid bychan yn herwydd llyfr y Mynach, ac yn ei 
bryder, anfonodd gopi o'r llyfr i Dr. Owen, gan ymbil arno 
ysgrifenu atebiad iddo. Rhaid oedd ei bod wedi myned yn 
o galed ar uchel-eglwyswr, fel Clarendon, pan elai megis i 
guro wrth ddrws y Puritan mawr, Owen, am help. Modd 
bynag, cymerodd Owen y rhuswr Pabaidd i fyny, ac atebodd 
ef i bwrpas hefyd ; nid oedd y Mynach, druan, ond megis 
baban yn Haw cawr dan ei driniaeth. Y mae weithiau, fel 
y dywedai un, "yn chwareu ag ef, megis ag aderyn, ac yn 
chwalu ei ddadleuon a'i resymau fel chwalu mwg." Digiodd 
y Mynach yn aruthr, a chyhoeddodd fath o atebiad i'w wrth- 
wynebydd, mewn ymosodiad personol arno ; ac wrth geisio 
ymryddhau o'i grafangau, y mae yn ei benbleth, yn ymgor- 
deddu ac yn ymddyrysu fwy-fwy bob cynyg, fel hwrdd yn 
gaeth-garcharor mewn torchbleth o fieri ; ond os drwg oedd ei 
ffawd y tro o'r blaen, gwaeth eto o lawer wedi hyny. Ni threil- 
icdd Owen fawr o amser nac o eiriau ar y Mynach yn ei 
atebiad iddo y tro hwn ; ond cymerodd y gyfundraeth Bab- 
aidd i fyny, gan ei dynoethi, ei difynu, ei chwalu, a'i dym- 



Twyll Offeiriadaeth. 



467 



chwelyd hyd ei sylfaen, fel na "adawodd iddi faen ar faen 
ar nas datododd." 

Ciliodd y Mynach, druan, o'r golwg dan ei warth, i dk 
neillduaeth, ac ni welwyd ef mwy. Wedi ymddangosiad ail 
atebiad Owen i'r Mynach, anfonodd Arglwydd Clarendon 
ato, gyda Syr Whitelock Bulstrode, i ofyn iddo alw gydag 
ef ; a phan aeth, diolchodd Clarendon iddo yn wresog iawn 
am ei atebiad anatebadwy i Fiat Lux, a chwenegai, "fod 
Protestaniaid Lloegr dan fwy o rwymau iddo nac i un dyn 
arall yn y deyrnas." Amlygodd y Canghellwr ei ddymuniad i 
osod meitr esgob ar ben Owen, os cyd-ymffurfiai ; ond nid felly. 

Cyn gadael hanes yr helynt hono, gallem grybwyll un 
amgylchiad bychan a ddigwyddodd mewn cysylltiad a hi, 
anadnabyddus, fe ddichon, i lawer yn y dyddiau hyn. Bu 
agos i waith gorchestol Owen mewn atebiad i Fiat y 
Mynach gael ei gadw'a'i atal rhag ymddangos i'r cyhoedd. 
Fel hyn : Yr oedd y lly wodraeth wedi apwyntio yr esgobion 
yn warcheidwaid y Wasg, fel nad oedd dim i gael ei gy- 
hoeddi (yn gyfreithlon felly) heb fyned yn gyntaf dan eu 
harolygiaeth hwy, a chael eu trwydded ; gwrthodent drwydd- 
edu y gwaith hwnw, o herwydd yn gyntaf, nad oedd yr 
Awdwr ynddo yn dodi y Sant o flaen enwau yr apostolion 
a'r efengylwyr wrth eu crybwyll; ie, nid oedd yn gwneyd 
hyny mewn cysylltiad a Petr ei hun ? Wei, rhyfedd at y 
dyn ! Ac yn ail, am fod yr Awdwr, yn y llyfr hwnw, yn 
haeru yn bendant nad allai un dyn brofi ddarfod i Petr 
ymweled erioed a Rhufain ; gwaeth eto ! Am y cyntaf, 
dywedai Owen nad oedd y peth o gymaint pwys yn ei olwg 
ef, a boddlonodd i roddi y Sant o flaen enwau yr apostolion ; 
er yr ystyriai hyny braidd yn chwith, gan nad allai y Sant 
fod yn nod gwahaniaethol o urddas arnynthwy, gan fod pob 
un o deulu Duw yn Sant, y naill yn gystal a'r Hall, a llawn 
cystal hawl gan bob un honynt iddo a'u gilydd j ond bod 



468 



Roheteth. 



yr enwau Apostol ac Efengylwr yn enwau o urddas, yn 
arwyddnodi swyddau arbenig yn Nheyrnas Crist. Ond am 
y Hall, yr haeriad nas gellir profi ddarfod i Petr erioed ym- 
weled a Rhufain, nad allai efe ddim tynu hwnw yn ol 
ar un cyfrif yn y byd \ ac felly safodd y mater am dymor. 
Ond yr oedd y disgwyliadau mor fawrion, a'r galwadau mor 
uchel a thaerion o bob cwr am gael y llyfr allan, fel yr oedd 
raid dyfod i ry w gytundeb ar yr achos. Yr oedd yr esgobion 
yn fawr dros ei atal. Fodd bynag, cymerodd Syr Edward 
Nicholas, un o weinidogion y llywodraeth, y mater mewn 
Haw, a llwyddodd i gael gan Esgob Llundain drwyddedu ei 
argraffu, a chyhoeddwyd ef, ac enw Thomas Greig, capelwr 
teuluaidd yr esgob wrtho. Wei, yn wir, y mae pethau fel 
hyn braidd yn ormod i gig a gwaed allu eu dal a'u dyoddef 
heb frochi tipyn hefyd. Thomas Greig ! pwy oedd Thomas 
Greig ? Pwy wyr ? Nid oes ond ychydig iawn yn fyw ar 
y ddaear heddyw a wyddant fod y fath ddyn a Thomas 
Greig wedi ymddangos ar y ddaear erioed ; a dichon na 
buasai neb un yn gwybod hyny y dydd heddyw, ond fel y 
daeth ei enw i gysylltiad a'r gyfrol hono o waith Dr. Owen. 
Ie, enw Thomas Greig, capelwr esgob Llundain, yn angen- 
rheidiol er cyfreithloni cyhoeddi llyfr o waith tywysog duw. 
inyddion yr ail ganrif ar bymtheg ! Yr oedd yn ormod o 
ddarostyngiad gan yr esgob (beth oedd ei enw ef nid wyf 
yn cofio yn awr) iddo ddodi ei enw ei hun wrth y drwydded, 
debygid ! felly cafodd Tomos ddodi ei enw wrthi yn ei le 
ef ! Diolch am, a diolch i Tomos Greig ! ac yn bendi- 
faddau, diolch am fod hen groglathau a hualau o'r fath 
yma ar ryddid y Wasg wedi eu datod oddiam ei thraed a'i 
thafod, a'u bwrw ymaith am byth. 

Dyma ni wedi rhoi " dieithr-lam," ys dywedai y diweddar 
batriarch o Droedrhiwdalar, 11am fawr oddiwrth ein helynt- 
ion presenol ein hunain i ganol helyntion ein henafiaid 



Twyll Offeiriadaeth. 



469 



ddau can mlynedd yn ol — helyntion yn yr un cyfTelyb achos 
a/r eiddom ninau yn awr; y mae hi weithian yn llawn 
bryd i roddi ad-lam yn ol at ein hachos ein hunain. Ond 
beth a ddywedwn ni yn wyneb y pethau hyn sydd dan ein 
hystyriaeth? Nid pethau i dewi a son, a' u gadael yn ddi- 
sylw, yn sicr, ydynt. Y mae yn ffaith nodedig fod llygad 
eglwys Rhufain ar Gymru yn arbenigol er's blynyddau 
lawer bellach. Y mae llawer o honom yn cofio yr hanes 
am hen frenines Ffrainc, gwraig Louis Phillippe, ddarfod 
iddi gymeryd achos Cymru at ei chalon yn ddwys iawn, 
tua'r flwyddyn 1847 ; neillduo adeg o bob dydd i weddio am 
ddychweliad Cymru i'r ffydd, a galw ar ffyddloniaid yr 
eglwys sanctaidd yn Ffrainc, a phob man arall, i uno gyda 
hi mewn gweddiau a phaderau at y Forwyn fendigaid dros 
Dywysogaeth Cymru, yn arbenigol, am i ni, oedd fel defaid 
wedi myned ar gyfeiliorn, gael ein dwyn yn ol ar frys i 
gorlan y bugail da, sef y Pab. Yr oedd yn ei bryd aberthu 
swm mawr o arian i drysorfa Cymdeithas y Propaganda 
tuag at anfon cenhadau i Gymru i bregethu yr efengyl 
Rufeinig i ni. Cyn pen blwyddyn wedi hyny, yr oedd hi 
a'i gwr, druain, wedi ffoi drosodd i'r wlad hon am eu hein- 
ioes, rhag cynddaredd eu deiliaid, a'u gorsedd wedi ei 
llosgi yn lludw ar un o'r petrualau yn Paris, yn nghanol 
banllefau llawenydd y ddinas, heb i Mair, er yr holl 
weddiau a'r paderau a offrymasid ati, ddyfod i gy north wyo 
a gwaredu ei hen lawforwyn ffyddlon yn nydd y trallod 
mawr hwnw. 

Sylwai Dr. Owen, " Os adferid eglwys Rhufain byth i'w 
hawdurdod yn Lloegr, fel yr oedd cyn y Diwygiad Protes- 
tanaidd, mai fel barn ami am ddiystyru a chamddefnyddio 
y rhagorfreintiau gwerthfawr a ddygasid iddi, yn dymhorol 
ac ysprydol drwy y diwygiad hwnw y byddai hyny ; mai 
fel barn a cherydd ar yr eglwys yn herwydd ei dirywiad, ei 



470 



Koheleth. 



hymrysonau, a'i llygredigaethau, ac ar y byd anghrediniol, 
ac anufudd i'r efengyl, y goddefwyd i babyddiaeth ymgodi 
ac ymdaenu ar y cyntaf, fel y dengys yr apostol pan y mae 
yn rhagfynegu am ddyfodiad "yr anwir hwnw," lie y dywed 
efe, "Ac yna y datguddir yr anwir hwnw. . . . Sef yr 
hwn y mae ei ddyfodiad yn ol gweithrediad Satan, gyda 
phob nerth ac arwyddion, a rhyfeddodau gau, a phob 
dichell anghyfiawnder yn y rhai colledig; am na dderbyn- 
iasant gariad y guririonedd, fel y byd dent gadwedig. Ac am 
hyny (sylwer), am hyny" am ddiystyru a gwrthod yr efengyl, 
"y denfyn Duw arnynt hwy amryfusedd cadarn, fel y credont 
gelwydd. Fel y barrier yr holl rat nid oedd yn credu V? gwir- 
ionedd, ond yn ymfoddloni mewn anghyfiawnder P " Yr am- 
ryfusedd" cadarn yma yw yr "anwir hwnw," a'r "anwir 
hwnw" ydyw "y dyn pechod" wedi ymgorfFori yn y 
gyfundrefn babaidd. Y cadarnaf o bob "amryfusedd" y 
clywsom am dano erioed ydyw hwnw dan ddylanwad yr 
hwn y ceir dynion a gair Duw yn eu dwylaw, ac y pregeth- 
wyd yr efengyl iddynt, ac a gawsent bob manteision addysg 
efengylaidd, yn "troi oddiwrth y gwirionedd," ac yn credu 
ac yn cofleidio celwyddau a chwedlau gwrthun pabyddiaeth, 
fel y gwnaeth lluaws nid bychan o fonedd y deyrnas hon, a 
llengoedd o offeiriaid eglwys Loegr yn ystod y deng mlynedd 
ar hugain diweddaf, ac yr aethant drosodd, bag and baggage, 
i Rufain, a llengoedd ereill o honynt sydd yn llechu yn yr 
eglwys hono, a than yr enw Protestaniaid, ac yn byw ar 
fwrdd Protestaniaeth, ydynt, a'u holl egni yn ceisio cloddio 
dan ei seiliau hi a'u dymchwelyd. 

Ymgysura cyfeillion yn Lloegr yn fynych yn y gred fod 
y wlad hon yn eithaf diogel, na syrth hi byth ond hyny i 
grafangau pabyddiaeth. " England is sound at the core,' 1 
meddant. Os llwydda y Defodwyr {Ritualists) yn y deng 
mlynedd ar hugain nesaf, fel y llwyddasant yn y deng 



Twyll Offeiriadaeth. 



47* 



mlynedd ar hugain diweddaf, ni fydd hi yn sound iawn at 
the core wedi hyny. 

Yn ei Ragymadrodd i'r ail argraffiad o'r darlithiau ar 
"Offeiriadaeth ac Aberth Crist," a gyhoeddwyd yn 1842, 
gwna y diweddar hybarch Dr. J. Pye Smith y sylw can- 
lynol ar awdwyr yr Oxford Tracts — y Puseyaid, fel eu 
gelwid yr amser hwnw, ac weithiau eto : — 

" Y mae yr hen elyniaeth (at yr efengyl) wedi codi ac 
ymddangos ar wedd arall yn awr. Yn mhlith arwyddion 
difrifol yr amser presenol, y mae yr ymdrech a wna dos- 
barth o athrawon ydynt yn mawr warthruddo hen brif 
ysgol anrhydeddus (Rhydychain) drwy wenwyno ffynonau 
ei dysgeidiaeth, a dwyn i mewn y 'dyn pechod' yn ei holl 
hacrwch a'i wrthuni, yn un nodedig. Y mae eu cyfrwys- 
edd Jesuitaidd, eu haerllugrwydd taeog, a'u ffalsedd bradwrus 
tuag at eglwys Loegr, plant yr hon ydynt, meddant hwy, 
yn adgas i'r eithaf, pan y maent yn magu cancr yn ei hym- 
ysgaroedd hi, gan lechu ac ymgadw heb wneyd un sylw ar 
y dynocchiadau grymus lawer o wr??ed o'u twyllresymau a'u 
coeghoniadau gan glerigwyr ac ymneillduwyr yn Lloegr, 
Iwerddon, ac America. Nid yw y tawedogrwydd costog- 
aidd hwn i'w briodoli i dawelwch hyder yn ngwirionedd a 
nerth eu hachos, eithr yn hytrach i wendid calon amheus, a 
chydwybod anesmwyth, a bar i'r rhai fyddo dan eu dylanwad 
ofni dyfod i'r goleuni, 'fel nad eglurer eu gweithredoedd 
hwynt.'" 

Yr oedd raid cael rhywbeth cryf iawn i gyffroi yspryd 
Dr. Pye Smith i beri iddo lefaru mor nerthol ac angerddol 
ac y gwna efe yn y dernyn uchod ; gwr ag oedd yn ddiar- 
hebol yn ei oes ar gyfrif addfwynder ei dymer, tynerwch ei 
deimladau, boneddigeiddrwydd ei foes, a'r mwyaf gwyliad- 
wrus ar ei dafod a'i bin o bawb. Fel y cythruddodd 
cynulleidfa rwgnachlyd meibion Israel yn yr anialwch, un 



472 



Koheleth, 



yspryd tro, " Y gwr Moses, y llareiddiaf o'r holl ddynion oedd 
ar y ddaear," fel "y camddywedodd efe a'i wefusau," felly 
cythruddodd cynulleidfa y Defodwyr hyny yn Rhydychain, 
yspryd Dr. Pye Smith, y gwr tebycaf i Moses o ran ei lar- 
eidd-dra o bawb adnabyddus yn yr oes hon, fel, ond ni 
ddywedwn, " y camddywedodd a'i wefusau," gan y credwn 
mai geiriau gwirionedd a sobrwydd ydyw y geiriau bob sill. 

Eilwaith eto ; Er dangos yspryd ac amcan y grefydd 
wrth-efengylaidd a Phabaidd y daeth lleng o'i hathrawon 
i'n plith i'w chymell i'n derbyniad, gwahoddir y darllenwyr 
i edrych ami yn y portreiad a wnaeth tri o'i horaclau doeth- 
ion hi ei hun o honi, fwy na thri chan' mlynedd yn ol — 
portreiad na fynasent hwy er y byd, i neb ei weled o'r tu 
allan i gylch eu cyfrinach hwy eu hunain ; ac un, hwyrach, 
na welodd llygad un darllenydd Cymreig mo hono erioed. 

Archodd y Pab Julius III, i dri o esgobion roddi iddo 
ef eu barn a'u cyngor am y moddion mwyaf effeithiol er 
cadarnhau ac eangu awdurdod a dylanwad y babaeth. 
Wrth gyflwyno iddo eu barn ar y mater, erfyniai yr esgob- 
ion hyny, yn y modd mwyaf difrifol a gostyngedig, ar fod 
i'r peth gael ei gadw yn gyfrinachol, na ddelai byth i wyb- 
yddiaeth y cyhoedd. Ni osodir yma ond yr adran olaf o'r 
cyngor nodedig hwn : — 

"Yn ddiweddaf," meddent, "yr ydym wedi cadw y cyngor 
a ganlyn i fod yn ddiweddaf, am ei fod y mwyaf pwysig 
a allwn ni, dan yr amgylchiadau presenol, feddwl am 
dano i'w gyflwyno i ystyriaeth eich Sancteiddrwydd. Rhaid 
i chwi wylio, gyda'r gofal mwyaf, na byddo ond i gan Ueied 
fyth ag fo bosibl o'r efengyl (yn enwedig yn iaith y werin) 
gael ei ddarllen yn y gwledydd sydd yn ddeiliaid o'ch llyw- 
odraeth ysprydol, ag ydynt, hyd yma, yn cydnabod eich 
awdurdod. Yr ychydig a geir yn ngwasanaeth yr offeren 
(Mass), a dim yn ychwaneg; na oddefer i un dyn weled na 



Twyll Offeiriadaeth. 



473 



darllen mwy na hyny o'r ysgrythyr. Y ffaith yw, tra na 
chafodd y bobl wybod dim mwy nag sydd yn y gyfran fechan 
hono o'r ysgrythyr, buont yn dawel dan eich awdurdod ac 
yn ffyddlon i'r eglwys gatholig \ o'r tu arall, dadfeiliodd a 
gwanhaodd dylanwad eich awdurdod dymhorol ac ysprydol 
yn union pan ddechreuodd y werin honi ac arfer yr hawl 
(ffugiol) i ddarllen a chwilio yr ysgrythyr drostynt eu hunain. 
Uwchlaw pob peth, y llyfr hwnw (y Beibl) yn fwy na dim 
arall, a gododd y dymhestl bresenol a ddaeth arnom, ac a'n 
dygodd i ddibyn dinystr ; a rhaid i ni addef, os chwilia un 
dyn y Beibl yn ystyriol, a chymaru ei ddysgeidiaeth ef ag ym~ 
arferion a defodau ein heglwys ni, y rhaid y gwel efe wahaniaeth 
dirfawr rhwng y naill a'r Hall, a bod ein hathrawiaeth ni, nid 
yn unig yn hollol wahanol, ond gyda hyny yn hollol groes i 
athrawiaeth yr ysgrythyr. Gan hyny, pan gynhyrfer y bobl 
gan ein gwrthwynebwyr dysgedig i ymofyn am y wybodaeth 
hon o'r ysgrythyr, ni bydd taw byth ar y cri a godir i'n her- 
byn, hyd nes y dadguddir y cyfan ac y gwneir ni yn wrth- 
ddrychau dygasedd a dirmyg cyffredinol. Gan hyny, rhaid 
cadw y pethau hyn yn guddiedig (occultandce), eto, gyda'r 
gochelgarwch mwyaf (adhibitum quadam diligentia), rhag 
peri cyffro mwy eto yn ein herbyn. Trefnodd eich cenadwr 
yn ngweriniaeth Venice, Dr. John della Casa, Archesgob 
Benevento, yr achos hwn yn rhagorol ; canys gan ochelyd 
condemnio yr ysgrythyr mewn modd eglur a phendant, na 
gorchymyn iddi gael ei chadw yn guddiedig oddiwrth y bobl, 
gallodd gyraedd yr un amcan mewn ffordd anuniongyrchol, 
drwy roddi yn y rhif-restr fawr o lyfrau hereticaidd a gyhoedd- 
odd efe, ryw ranau o'r athrawiaeth gynwysedig yn yr efengyl, 
ac yn arbenigol, y rhanau hyny sydd yn fwyaf amlwg a 
phendant yn ein herbyn ni." 

Dyddiwyd y llythyr hwn at y Pab Julius III, Bononia, 
Tachwedd 2ofed, 1553, wedi ei arwyddo gan Vincentius de 



474 



Koheleth. 



Durantibus, esgob Therm ule-Brixia; ^Egidius Falceta, esgob 
Caprulae; a Gerard Busdragius, esgob Thessalonica. Dyg- 
wyd ef allan i'r cyhoedd gan Petr Paul Vergerio, gwr a safai 
yn uchel iawn unwaith yn y cynghor Pabawl, ac oedd yn 
esgob Capo'dTstria, a chenadwr y Pab yn Germany; a'r hwn, 
wedi hir a dyfal ymchwiliad, a lwyr argyhoeddwyd o dwyll 
a drygedd anferth y gyfundrefn Babaidd, a roddodd i fyny 
ei swydd fel esgob, a'r holl elw a'r anrhydedd oedd yn nglyn 
a hi, ac a ddiangodd am ei fywyd i Switzerland, a bu yn 
weinidog Protestanaidd yno am y gweddill o'i oes. Bu farw 
yn y flwyddyn 1565.* 

Dyna hi y gyfundrefn Babaidd, yr hon y mynai y Ritual- 
iaid Seisnig, a'r Jesuitiaid Ffrengig ei chymell i'n derbyniad 
a'n cymeradwyaeth ni yn Lloegr a Chymru yn awr yn lie ein 
Protestaniaeth — ein Beibl a'r efengyl; ie, dyna hi wedi ei 
diosg yn noethlymyn o'n blaen, gan ei hathrawon a'i horaclau 
hi ei hun, y rhai a gydnabyddent y gwirionedd yn gyfrinachol 
rhyngddynt a'u gilydd, ond na fynasent er y byd, i'r gyfrin- 
ach hono gael ei dadguddio i'r byd ; ond mynodd rhaglun- 
luniaeth Ddwyfol ei thynu allan, a dyna fel y mae hi yn 
tystiolaethu am dani ei hun ; a'i thystiolaeth hon sydd wir, 
a "pha raid i ni mwyach wrth dystion." Edrycher ami. 

Yn awr, Beth a atebwn ni i genhadau y genedl a ddaeth- 
ant drosodd atom i ymofyn yn nghylch cwestiwn pwysig ein 
crefydd? A gawn ni gytuno i gy d-ateb, gan ddywedyd, 
"Seilio o'r Arglwydd Seion" efengylaidd Cymru, ac y go- 
beithiwn ni, "trueiniaid ei bobl Ef," ynddi, a'n plant ar ein 
hoi; na newidiem mo'r grefydd a'r athrawiaeth a draddodwyd 
i ni "yn ngair y dystiolaeth," a'r pregethiad o hono, fel y bu 
o ddyddiau ein tadau hyd y dydd hwn, am un grefydd nac 



* Dr. Pye Smith's " Reasons for the Protestant Religion," p. 46, 47. 



Twyll Offeiriadaetk. 



475 



efengyl arall, pe deuai angel o'r nef i gynyg un i ni; yn sicr, 
ynte, ni wnawn un fargen felly a'r athrawon Rhufeinig a 
ddaethant atom. Na, ni all, ac ni chaiff yr Assyriaid hyn 
chwaith, ein hachub ni, pe gallasent wneyd hyny, "ac ni 
farchogwn ar eu meirch hwy," beth bynag, a ni wedi ein 
haddysgu i wybod mai o ddistry\^ y daeth y meirch hyny, 
ac mai i ddistryw y maent yn myned. 

Ond nid ydynt hwy eu hunain, fel y crybwyllwyd o'r blaen, 
yn disgwyl y gallant wneyd llawer o argraff ar y genhedlaeth 
bresenol, gan ei bod hi, fel y tybiant, wedi ymwreiddio yn 
rhy ddwfn yn egwyddorion y Beibl a Phrotestaniaeth efeng- 
ylaidd ; a gobeithio ei bod hi felly ; ond hyderant y gallant 
gael gafael ar ein plant, y genedl sydd yn codi, a dodi eu 
ffrwyn yn eu genau ?w harwain ffordd y mynont. Yn y peth 
hwn y mae dirgelwch perygl ein gwlad. Yn awr, gydwlad- 
wyr, Gristionogion Efengylaidd Cymru, a adewch chwi i'ch 
plant syrthio i ddwylaw yr estroniaid hyn, drwy ddifrawder 
ac esgeulusdra, gan dybied fod pob peth yn dda, nad oes 
achos i ofni un niwed i ni na'n plant oddiwrthynt? Dywedir 
fod rhieni crefyddol, aelodau perthynol i wahanol gyfundebau 
efengylaidd yn y Dywysogaeth, yn dodi eu plant mewn ys- 
golion Pabaidd, mewn manau y ceir cyfleusdra i hyny, o 
herwydd bod yr ysgolion hyny yn rhatach nag ysgolion Pro- 
testanaidd. Ai gwir hyn ? Os gwir y w, onid yw y rhieni 
hyny yn fradwyr a llofruddion i'r egwyddorion a broffesant ? 
Pa faint gwell yw eu gwaith hwy yn hyn, na gwaith y rhieni 
hyny yn Israel a "dynent eu meibion a'u merched trwy y 
tan i Moloch," yn nyffryn mab Hinom ? Dim oil ; os nad 
gwaeth. Melldithiai ac esgymunai yr offeiriaid Pabaidd un- 
rhyw aelod o'u heglwys hwy a ddodai ei fab neu ei ferch 
mewn ysgol Brotestanaidd ; ac y maent yn hyny yn gyson 
a'u hegwyddorion, beth bynag. "Denrowch yn gyfiawn, ac 
na phechwch," drwy ymddiofalhau yn y peth hwn ; ie, de- 



476 



Koheleth. 



ffrown yn brydlawn — "Ac y mae hi weithian yn bryd i ni 
ddeffroi o gysgu, canys nid oes gan rai," ac ofnwn y gellir 
dweyd, nid oes gan lawer yn Nghymru, "wybodaeth o 
Dduw." 

Ond eto ; Pa fodd yr ydym ni i wrthsefyll yr ymosodiad 
hwn? "Nid ag arfau c^awdol;" nid drwy awdurdod y 
llywodraeth wladol i'w tarfu a'u deol o'n gwlad ; nid anog a 
chynhyrfu y werin i'w amharchu a'u herlid mewn un modd, 
nac ar un cyfrif; nid chwaith drwy ddefnyddio eu harfau 
hwy eu hunain, dichellion a chyfrwysdra; ond trwy "arfau 
cyfiawnder ar dde ac ar aswy" — arfau y filwriaeth efengyl- 
aidd ; dwyn eu hegwyddorion a'u hathrawiaethau at "y 
gyfraith ac at y dystiolaeth," a'u dangos i'n hieuenctyd a'n 
plant yn y goleuni hwnw. Y mae holl arfogaeth Duw yn 
barod wrth law genym. " Cleddyf yr Yspryd, yr hwn yw 
gair Duw," fel y gwelsom, ydyw yr arf y mae calon y gyfun- 
drefn Babaidd yn ei ofni yn fwy na dim arall. Gan hyny, 
" Cymerwch atoch holl arfogaeth Duw, fel y galloch wrth- 
sefyll yn y dydd drwg. Sefwch, gan hyny, wedi amgylch- 
wregysu eich lwynau a gwirionedd, a gwisgo dwyfroneg cyf- 
iawnder," &c. (Eph. vi. 13, 14.) Gwisgwch yr arfogaeth 
hon am eich plant; rhwymwch y gwregys hwn am eu lwynau, 
drwy eu haddysgu a'u hyfforddi yn dda yn y teulu gartref, 
yn yr Ysgolion Sabbothol a'r cyfarfodydd cymdeithasol — 
"Ac, wedi gorphen pob peth, sefyll." 



"KOHELETH." 



Enwau y Tanysgrifwyr wedi eu Trefnu yn Sirol. 



Y G0GLEDD — SIR GAERNARFON. 

Parch.E. Herber Evans, Caernarfon (2) 

J. Alun Roberts, do. 
„ D. Williams, Garth, Bangor. 
„ W. Griffiths, Tregarth. 
,, R. S. Williams, Bethesda. 
,, R. Rowlands, do. 
„ E. Stephen, Tanymarian. 

L. Williams, Bontnewydd. 
„ R. W. Griffiths, Bethel. 
„ J. Machreth Rees, Bettws-y-coed 
„ W. B. Joseph, Colwyn Bay. 
„ J. 0. Jones, Penygroes. 
„ E. James, Nefyn. 
„ 0. Jones, Pwllheli. 
„ R. P. Williams, Ebenezer. 
„ P. S. Phillips, B.M., Bangor. 
„ Dl. Rowlands, M.A., President 

Normal College, do. 
„ W.H.Evans (W.M.),Porthmadoc 
„ J. 0. Jones (CM.), Llanllechid. 
„ James Davies (C.M.), Four- 
crosses, Pwllheli. 
„ D. S. Evans, Penrhyndeudraeth 
„ H. Davies (CM.), Moeltryfan. 
Mr. R. Davies, M.P., Treborth (10). 
,, M. Roberts, Tymawr, Dinorwic (6) 
,, D. R. Davies, Bangor-st., Caer- 
narfon. 

„ H. Jones, Nelson Emporium, do. 
„ 0. G. Owen (Alafon), do. 

A. Frazer, merchant, do. 

J. Evans, Carnarfon and Den. 
high Herald, do. 
„ R. Owen, Newbro-st., do. 



SIR GAERNARFON— parhad. 

Mr. E. 0. Jones, 62, Arfon-terrace, do. 

„ R. Owen, Brynteg, Bethesda. 

„ D. White, Bangor (6). 

,, S. Evans, Gwalia House, do. 

,, J. W. Parry, Maesygroes, do. (3). 

,, R. Evans, Pentrefelin, do. 

,, R. Evans, Bryntirion, do. 

„ R. Williams, 33, Hill-st., do. 

,, G. Huxley, Talybont, do. 

,, W. Roberts, Talybont, do. 

,, T. Jones, Brynderwas, do. 

,, J. Price, B.A., Normal College, do 

„ H. Williams, draper, Penrhyn- 
deudraeth. 

,, D. Parry, grocer, do. 

„ Griff. Thomas, do. 

„ T. Evans, Church Walk, Colwyn 

,, S. Roberts, Maenywern, Llan- 
stumdwy. 

,, E. Jones, Plas Chwilog, Cricieth. 

,, 0. Hughes, Talsarn. 

,, R. Jones, Penygroes. 

„ D. L. Davies (Dewi Glanffrydlas), 
Bethesda. 

,, R. Davies, Brynllwyd, do. 

,, G. Griffiths, Plastirion, Llanberis 

,, J. Jones (diw. Braich-y-Saint), 
Porthmadoc. 

„ 0. Morris, Bank-place, do. 

,, 0. Jones, Pentrefelin, do. 

„ T. Griffiths, sychnant, Pwllheli. 

,, J. Beuno Jones, school-master, 
Llanarmon. 

„ J. T. Jones, Monachdy, Clynog. 



ii. 



Enwau y Tanysgrifwyr. 



DINBYCH A FPLINT. 

Parch. D. Roberts, Wrexham. 

„ T. Roberts (Scorpion), Llan- 
rwst. 

E. T. Davies, Abergele. 
„ J. Roberts, Brymbo. 
„ R. Roberts, Rhosllanerchrugog 
,, S. Evans, Llandegle. 
,, T. Nicholson, Dinbych. 
,, P. W. Hough, Llanarmon. 
J. A. Davies, Llanddulas. 
M. 0. Morris, Coedpoeth. 
„ W. Griffith, Rhosymedre. 
,, W. 0. Edwards, Graigfechan, 

near Ruthin. 
,, Jacob Jones (G.M.), Prior, 

near Denbigh. 
„ J. Jones (CM.), Cefnbychan, 
near Ruabon. 
R. Thomas, Rhyl. 
H. Elvet Lewis, Buckley. 
,, J. M. Jones, Caergwrle. 
,, Roger Edwards (C.M.), Mold. 
Mr. E. Thomas, Henllan-pl., Denbigh 
„ Jared Jones, Vale-st., do. 
,, T. Gee, ex-Mayor, do. 
„ John Walters, do. 
,, J. Roberts, Star Shop, do. 
,, J. Foulkes, draper, Vale-st., do. 
J. Williams, ex-Mayor, do. 
E. Williams, draper, do. 
J. Davies, clerk, do. 
„ D. Morris, N. & S. Wales Bank. 
„ E. Davies, Penybank, near do. 
Edwin Roberts, builder, do. 
J. Jones Green (deceased), nr. do. 
J. Jones, Brynhyfryd, do. 
J. Jones, Caeserwyd, do. 
R. Roberts, Foxhall Farm, nr. do. 
,, J. Wright, Bodfari. 
A. Wright, do. 
Daniel Roberts, do. 
,, Nathaniel Lloyd, do. 
„ D. Roberts, Bontufruffudd, do. 
,, 0. Williams, Glanclwyd, do. 
T. Ellis, Llwyn, Llanrhaidr, 
Denbigh. 

„ T. Moss, Gresford, nr. Wrex- 
ham (6> 



DINBYCH A PFLINT — pdrlldd. 

Mr. E. M. Jones, timber merchant, 
do. (2). 

,, J. Richard Trefalun, nr. do. 

,, E. Davies (Iolo Trefaldwyn), do. 

,, J. Jones, draper, Peter-square, 

Ruthin (3). 
,, 0. Evans, Bodlondeb, Bont uchel 
,, H. Humphreys, Tybrith, do. 
,, D. Williams, Tanybryn, do. 
„ W. Jones, Garddeni, do. 
,, Thomas D. Jones, Pontstyllod, 

Llanarmon. 
,, J. Minor Jones, Bwlchgwyn, 

near Wrexham. 
,, B. Harrison, Goedpoeth, do. 
,, W. Carey Roberts, Post-office, 

Llansilin, do. 
,, T. Humphreys, Lili House, near 

Holywell (2). 
,, J. Hughes, builder, do. 
,, P. Roberts, chemist, St. Asaph. 
Mrs. Vaughan, do. 
Mr. T. S. Jones, Post-office, do. 
Michael, Caergwrle. 
„ E. Phillips, Maeshafn, nr. Mold. 
,, T. P. Davies, Jessimine Villa, 

Abergele. 
,, D. Roberts, Y.H., Tanrallt, near 

do. (2). 

,, J. Roberts, M.P., Bryngwenallt 
do. (2). 

„ E. Lloyd, Post-office, do. 

,, W. N. Clarke, Hendregyntyn, do 

„ W. Kerfoot, Vaenol, near do. 

,, J. Kerfoot, Hendrebach, nr. do. 

,, J. R. Jones, student, Pensarn. 

,, J.Humphreys, Cambrian Hotel,do 

,, J. Williams, Road Surveyor, do. 

,, R. Hughes, Watling-st., Llanrwst 

,, W. Davies, do., do. 

,, R. Davies, Albion Hotel, do. 

R. Jones, Auctioneer, do. 
,, James Owen, Brynynyr, do. 
,, W. Williams, chemist, do. 
„ W. Wilkins, do. do. 
,, 0. Jones, Iscoed, do. do. 
„ Robt. Griffith, corn merchant, do. 
„ D. Hughes, joiner, do. 



Enwau y Tanysgrifwyr. 



iiL 



dinbych A FFLiXT—parhad. 

„ W. Hughes, M.D., do. 
„ 0. Griffiths, Brookland, Wrex- 
ham. 

m o n . 

Parch. W. Griffiths, Holyhead (decsd) 
„ W. Lloyd, do. 
,, T. Evans, Amlwch. 
„ E. Williams (Hwfa Mon), Llan- 
erchymedd. 

D. S. Jones, Llanddaniel. 
„ A. Oynffig Davies, Menai Brdg. 
„ W. V. Davies, Moelfro. 
„ Esaia Jones (CM.), Rhiwlas. 
J. Hopkins, Rhosycol Rectory, 
near Valley. 
Mr. H. Lewis, Llewelyn Lodge, 
Bodedeyrn (10). 
„ 0. Lewis Roberts, Madog, Bryn- 

gwran (2). 
„ W. Thomas, Assessor, Llangefni 
(6). 

„ W. Thomas, Caerau, Llanfair, 
near do. 
W. Thomas, Cana, do. do. 
„ D. Lloyd, coal merchant, Beau- 
emails. 

„ Councillor W. Hughes, do. 
,, J. Dew, Menai Bridge, 
„ Roger Evans, do. 
„ 0. Davies, confectioner, do. 
„ J. Hughes, Ty'nyllidiard, Llan- 
medo. 

„ J. Aubrey, Gorphwysf a, Bodffordd 
„ Gwen Griffith, Northend, Llan- 
ddaniel. 

„ W. Hughes, Shop Sharpe, Llan- 
gefni. 

„ 0. Hughes, Rhosybol. 



MEIRION YDD . 

Parch. Price Howell, Four-crosses, 
Ffestiniog. 
„ J. B. Parry, Bethania, do. 

R, J. Davies, Rhiwbryfdir, do. 
„ LI. B. Roberts, Tanygrisiau, do 
„ J. Roberts, Llan, do. 



meirionydd — jmrhad. 

Parch. W. Williams, Tynycoed, Maen- 
twrog-. 

,, Z. Mather, Abermaw, do. 
„ D. Griffiths, Dolgellau. 
„ J. Charles, Llanuwchllyn. 
Japheth Jones (CM.), Congl- 
ywal, Bethania, Festiniog. 
„ D. Jones (CM.), Garegddu. 
Prof. L. Edwards, D.D., Presbyterian 

College, Bala. 
Parch. E. Peters (CM.), do. 
Prof. T. Lewis, B.A., Independent 

College, do. 
Mr. D. Daniel, myfyr, do. 
„ W. Davies, do. do. 
,, J. S. Evans, do. do. 
,, W.E. Hughes, do. do. 
„ W.H. Rees, do. do. 
„ W.R.Roberts, do. do. 
„ C. Samson, do. do. 
„ J. E. Thomas, do. do. 
,, Moses Roberts, Bala. 
„ J. Parry, grocer, do. 
,, R. Thomas, draper, Llandderfel. 
„ J. Cadwaladr, Four-crosses, Ffes- 
tiniog. 

„ M. Jones, do. do. 

,, R. Hughes, photographer, do. 

„ R. Rowlands, N. & S. W. Bank do. 

„ H. Miles, draper, Dolgellau. 

„ L. Davies, Post-office, Llan- 
uwchllyn (3). 

„ R. Evans, Post-office, Dinas 
Mawddwy. 

„ W. R. Williams, Llanelltyd, 
Dolgeiiy. 
T. Humphreys, Registrar, Maen- 
twrog. 

,, E. Hughes, Factory, do. 

„ J. Owen, Tanybwlch Hotel, do. 

„ Ellis Williams, do. 

,, T. Jones, Tynycoed, do. 

„ Mchl. Thomas, Llwyn Onn,Bryn- 

eglwys, Corwen (4). 
„ E. W. Thomas, do. do. 
„ Morris Roberts, Blaen Ial, do. 
„ J. Roberts, Yale Villa, do. 
„ R. P. Williams, draper, Dolgeiiy. 



Enwau y Tanysgrtfwyr. 



TREF ALD W YN. 

Parch. D. Lewis, Rector of Llan- 
gyniew, Welshpool. 
„ 0. Evans, Llanbrynmair. 
,, Josiah Jones, Machynlleth. 
,, J. R. Roberts, Aberhosan, 
(deceased.) 
T. Hughes, Llansantffraid. 
„ R. Powell, Dre Newydd. 

D. S. Thomas, Llanfair-caer- 
einion. 

„ D. Jones (Idrysin), (O.M.) 
„ D. Jones (CM.), Machynlleth. 
Mr. R. Jones, Y.H., Machynlleth. 
„ J. Evans, Corner Shop, do. 
,, W. Jones, Graigfach, do. 
„ W. Lloyd, National and Provin- 
cial Bank, do. 
,, H. Lumley, coal merchant, do. 
„ J. Morgan, Cambrian House, do, 
„ D. E. Davies, Albert House, do. 
„ D. Evans, tanner, do. 
„ T. H. Evans, ironmonger, do. 

D. Jones, Doll-street, do. 
„ J. M. Meredith, do. 
,, J. Lumley, Doll-st., do. 
„ D. Morgan, Maengwyn-st., do. 
„ E. Benbow, Llanidloes. 
„ C. Benbow, do. 
,, T. Benbow, do. 
,, G. Thomas, draper, do. 
Captain Humphreys, do. 
Mr. W. Lloyd Roberts, Penceunant, 
Penbont-fawr. 
„ C. R. Jones, Y.H., Llanfyllin. 
„ I. Jones, do. 

,, E. Davies, builder, Oswestry. 
„ J. Evans, M.A., do. 
,, Henry Edwards, draper do. 
„ Richard Hughes, Park Avenue, do 
,, T. Davies, do. 
„ J. Griffith, Old Park-yard, do. 
,, J. Jones, chemist, Willow-st., do. 
„ Josia Jones, Salop-road, Oswestry 
" „ J. Jones, Castle Villa, do. 
„ R. Parry, Oswald-terrace, do. 

J. Hy. Thomas, Park Avenue, do. 
„ Henry Williams, coal merchant,do 
„ Joseph Evans, Brynhyfryd, do. 



DEHETJDIR— ABERTEIFI. 

Parch. T. C. Edwards, M.A. (O.M.), 
President University Col- 
lege, Aberystwyth. 
„ Llewelyn Edwards, M.A. 

(CM.), Ardwyn House, do. 
„ G. Parry (CM.), Brynteg, do. 
„ T. Levi (CM.), do. 
„ J. Williams (CM.), do. 
„ Job Miles, do. 
„ — Morris (B.M.), do. 
„ E. Penllyn Jones, do. 
„ D. Adams, B.A., Brynhawen. 
„ T. B. Evans, New Quay. 
„ E. A. Jones, Newcastle Emlyn 
„ T. B. Phillips, Horeb. 
Mr. John Jones (Ifon), Aberystwyth. 
„ T. Thomas, painter, do. 
„ W. Julian, grocer, do. 
„ J. Jones, Laura-place, do. 
„ James Jones, Tyllwyd, near do. 
„ J. Morris, Pandy, Penllwyn, do. 
„ Daniel Hughes, R.S.O., do. 
„ T. Owen, Queen's-road, do. 
„ T. Samuel, currier, do. 

Absalom Prys, Penllwyn, do. 
„ R. Davies, Cwrt Mawr, Llan- 
geitho. 

„ D. Jones. Derw Cottage, near 

New Quay. 
,, — Williams, National & Pro. 

Bank, Newcastle Emlyn. 



MYNWT A BRTCHEINIOG. 

Parch. J. R. Kilsby Jones, Llan- 
wrtyd. 
„ R. James, do. 
„ D. A. Griffiths, Troedrhiwdalar 
„ J. Morris, D.D., President of 
Brecon Independent College 
Professor D. Rowlands, B.A., do. 

W. Oliver, M.A., do. 
Parch. J. Morris, Pontygof, Ebbw 
Yale. 

„ T. D. Evans, Victoria, do. 

„ W. Griffiths, Beaufort 

„ A. Owen, Curate, Llandrindod 



Enwau y Tanysgfifwyr. 



CAEBFTEDDIN A BENFEO. 

Parch. J. John, Greenfield Villa, 
Llanelli. 
„ E. Clements (B.M.), do. 
„ E. H. Davies (B.M.), do. 
„ J. Foulkes, Ty Ddewi. 
. O. K. Owen, Gland wr. 
Mr. Thomas, Governor of H. M. 
Prison, Carmarthen. 
„ D. Bleddyn Kichards, Crugybar, 

near Llandilo. 
„ W. Scourfield, do. 

W. Davies, Cilycwm, near Llan- 
dovery. 

„ James Morris, Gorslas, Pontar- 
dulais. 

„ W. Gibbon, Llandovery. 
W. G. Williams, Bhymney. 



MOBfl ANWG, 

Parch. T. Rees, D.D , Swansea. 
„ D. Saunders (CM.), do. 

T. Jones, Walters-road, do. 
„ J. Griffiths , N eath , Archdeacon 

Llandaff. 
„ W. E. Jones. Treforris. 
,, C. T. Thomas, Groeswen. 
,, J. B. Davies, Oowbridge. 
„ W. C. Morris, Pontypridd. 
„ E. Roberts (B.M.), do. 
,, W.A.Edwards, Pembroke Dck 
„ J. Jones, Zoar, Maesteg. 
M J. C. Thomas, do. 
„ D. Prosser, do. 
„ J. M. Bowen, Pendarren, 
Merthyr. 

„ D. Evans, Pentre, Rhondda 
Valley. 

„ W. Evans, Tresimon, Cardiff. 

„ L. Jones, Tynycoed, near 
Swansea. 

„ Joshua Davies, Treorky Gram- 
mar School. 

„ Methusalem Jones,Tainewydd 
Rhondda. 

„ W. Hopkins, do. (2) 

„ T. Davies, Sketty. 

„ D. Phillips (CM.), Swansea. 



MOKganwg — parhad. 

Mr. Thomas Thomas, Tynywern, 

Groeswen (20) 
,, Edmund Thomas, Maendy Hall. 
„ T. Williams, Y.H., Gwaelod-y- 

Garth, Merthyr. 
,, D. Davies, Tynewydd-ar-y- 

Bryn, do. 
,. H. Davies, Fronheulog, Ponty- 

pridd. 

D. Lloyd, Woodland-terrace, 
Taibach. 

„ Samuel Richards, Cwm Rhondda 
„ J. Williams, Bookseller, Neath. 
,, J. Williams, printer and Pub- 
lisher, Merthyr. 
„ D. Davies, M. D. , Maesteg. 
„ E. Davies, surgeon, do. 
,, Evan Williams, grocer, do. 
,, S. Jones, Penarth, Cardiff. 
„ Henry Yorath, Cardiff. 



TEEFYDD LLOEGR — LLUNDAIN. 

Parch. Professor H. Griffiths, Barnet 
D. Davies, B.A., Cheshunt. 
„ J. Jones, Parsonage, S. Mary, 
Chistlehurst. 
R. L. Thomas, Borough. 
„ Joseph Rowlands, Sloane-st. 
Mr. J. Williams, 28, Harley-st. 
,, Isaac Williams, 27, Pembroke-st 
„ W. E. Davies, Redesdale House, 
Chelsea. 
Davies, Redesdale-street, do. 
„ D. H. Davies, 97, Hood-st do. 
„ E. Evans, 77, Marquis -road. 

R. P. Evans, Union-st. 
„ J. Evans, Ferntower-road. 
,, J. Edwards, 4, Queen's -terrace, 
Fulham. 

„ Abraham Evans, 213, Battersea 
Park-road, Chelsea 

,, Wm. Edwards, 124, Marylebone- 
terrace 

*„ W. Evans, 4, Queen's -terrace, 
Fulham. 

„ J. D. Griffiths, 14, St. Jamea-st 



vi. 



Enwau y Tanysgrifwyr. 



llundain — parhad. 

„ T. Griffiths, 11, Spencer-street, 
Battersea. 

„ 0. H. Jones, 4, Westbourne 
Grove-terrace. 

„ W. Powell (Gwilym Pennant). 

,, E. Roberts, Roden-st. 

,, B. Rees, Carthusian-st. 

„ J. L. Thomas, 7, St. Paul's 
Churchyard. 

,, W. Williams, Devonshire-st. 

,, D. Edwards, Upper Holloway. 

„ T. M. Williams, B.A., 27, Pem- 
broke-street. 

„ W. Lloyd, 9, Percy-road, Kilburn 

,, T. Jenkins, Westbourne-road. 



LIVERPOOL. 

Parch. O. Thomas, D.D. (O.M.) 
„ J.Hughes, D.D. (0. M), Everton 
„ J. Thomas, D.D. 11, Willows, 

Everton. 
„ W. Roberts, Northend. 
,, D. M. Jenkins, Park -road. 
„ W. Nicholson, Grove-st. 
„ W. Jansen Davies, Check- 
heaton, York-st. 
Mr. R. Davies, 136, Windsor-st. 
„ D, Davies, do. 
„ H. Denman, Lodge Grove. 
V, Adonia Evans, Byrom-st. 
„ J. Edwards, Upper Parliament-st 

W. Jones, 147, Queen's-road. 
„ J. Kirkham (Iago Wyn Tegai) 
Mrs. Lovatt, 35, Upper Parliament-st 
Mr. A. Macdonald, Beaumont St. ter. 
„ E. Lloyd, 8, Overton-st. 
,, R. Roberts (per H. Denman). 
Miss E. Thomas (per do.) 

„ Catherine Williams, do. (per do.) 
Mr. E. Morris, tea merchant. 

,, Owen Jones, 4, Queen's-road. 
Mrs. Owen Lewis, Great Mersey-st. 
Mr. E. Rees, N. & S. Wales Bank (12) 



BIRKENHEAD. 

Parch. Peter Jones (O.M) 

„ Hugh Jones (A). 
Mr. E. Jones, Albert House. 
,, R. Jones, 187, Conway-st. 
„ Stephen Williams, Grange-road. 
„ S. Williams, Trewilym, Clifton- 
road. 

,, Richard Williams, Holt-st. 
„ John Richard, Beech-road. 
Griffith Rees, Ashfield. 



CAERLLE ON. 

Parch. James Williams (Cenhadwr 
Llydaw gynt). 
„ H. Rees, Albion Park Chapel. 
„ J. P. Davies, M.A. (CM.), 
John -st. 
J. y/illiams, City-road. 
! ,, D. R. Davies, Sandbach, 
| Mr. W. Evans, N. & S. Wales Bank (2\ 
„ Samuel Rees, Chester House (2). 
„ Henry Jones, com. traveller. (6). 
Mrs. Evans, Chester House. 
Mr. T. Williams, chemist, Northgate- 
street. 

I ,, R. Roberts, Alexandra-terrace. 
I Dr. Roberts, Abbey- square. 
Mr. J. E. Williams, 7, Alexandra-ter. 

„ Henry Price, Chester House. 

„ D. Davies. 



MANC HESTER. 

Parch. D. John, 26, Alexander-grove 
,, W. Jansen Davies, Chick- 
heaton. 

Mr. Evan Davies, student, Spring- 
hill College. 



Mr. S. Stephen, St. John's College, 
Cambridge. 



